روشنفکری دینی، توسعه، جامعه مدنی و حقوق انسان
فرهیختگانعلیرضا معینی
با احترام و ارادت به سیدمحمد خاتمی، رئیس‌جمهوری نیک‌خواه که منزلت مدیریت علمی و فقهی را نیک می‌شناسد، راز ترجیح مدیریت علمی بر مدیریت فقهی را درمی‌یابد و جایگاه شایستهٔ هر یک را پاس می‌دارد، این سطور را آغاز می‌کنم. او که در دوران مسئولیت کوشید میان تدبیر عقلانی و وفاداری به میراث دینی پلی استوار بزند، خود گواهی روشن بر امکان جمع میان این دو ساحت است.
اکنون، با الهام از همان روحیه و با بهره‌گیری از آموزه‌هایی که روشنفکری دینی را از آنچه نیست بازمی‌شناسد، می‌کوشم تأملی پیوسته پیش کشم؛ از مقدمات آغاز کنم و گام‌به‌گام به نتایج روشن برسم.
🟢 انسان؛ شهروندِ بالقوهٔ جهان
انسان در هر گوشهٔ این جهان از یک گوهر آفریده شده و اعضای یک پیکر است. این وحدت انسانی، هرگونه دعوی برتری ذاتی یک تمدن بر تمدن دیگر را سست و بی‌اعتبار می‌سازد. انسان غربی و انسان شرقی در ظرفیت عبور از رعیت‌وارگی به شهروندی، برابرند. آنچه تفاوت‌ها را رقم زده، نه روح یا ذاتی ثابت، بلکه مسیرهای تاریخی و شیوه‌های متفاوت مواجهه با پرسش‌های وجودی بوده است.
غرب نیز روح و ذاتی تغییرناپذیر ندارد؛ آنچه «غرب» نامیده می‌شود، مجموعه‌ای از تجربه‌ها، انتخاب‌ها و قراردادهای تاریخی است. حتی نومینالیسم را نیز باید نه یک علت یگانه، بلکه یکی از حلقه‌های زنجیرهٔ پیچیدهٔ تحول فکری اروپا دانست. از این منظر، ما نیز می‌توانیم از تجربهٔ غرب بیاموزیم، بی‌آنکه غرب‌زده شویم و بی‌آنکه هویت تاریخی خود را انکار کنیم.
می‌توان از اصالت وجود، به معنای گشودگی وجود انسان بر امکان‌های تازه، نیز الهام گرفت: وجود را مقدم بر ماهیت بدانیم و انسان و جامعه را زندانی تعریف‌های منجمد نکنیم.
راه خروج از بندگی، در نهایت، راهی مشترک برای همهٔ انسان‌هاست: از ولایت انسان بر انسان به سوی حاکمیت انسان بر سرنوشت خویش؛ از رعیت به شهروند؛ و از اطاعت بی‌چون‌وچرا به رضایت، مسئولیت و حق.
🟢 مسئلهٔ اصلی؛ جمود فهم دینی
راز عقب‌ماندگی جوامع مسلمان را نمی‌توان تنها در استعمار یا دشمنی بیرونی خلاصه کرد. بخشی مهم از این عقب‌ماندگی در ایستایی فهم دینی نیز نهفته است.
وقتی فهم ما از خداوند، رابطهٔ او با انسان و جهان، معاد، پیامبر، وحی، پیدایش متن مقدس و نسبت کلام الهی با تجربهٔ انسانی در قالب‌های کهن منجمد بماند، فقه نیز ناگزیر در همان قالب‌ها محصور می‌شود.
اما می‌توان بدون انکار وحی، فهمی پویا از وحی و تجربهٔ نبوی عرضه کرد؛ از جمله با این تلقی که تجربهٔ نبوی تجربه‌ای زنده و قابل فهم و بسط است و متن دینی را می‌توان در نسبت با تجربهٔ ژرف و تاریخی پیامبر از حقیقت مطلق فهم کرد.
این بازاندیشی در اصول، کار کسانی است که هم از تجربهٔ بشری بهره می‌گیرند و هم از تجربهٔ نبوی، و هیچ‌یک را فدای دیگری نمی‌کنند.
🟢 عقل؛ چراغی برای ایمان محققانه
روشنفکری دینی به عقل مستقل از وحی باور دارد. چراغ خرد را برای یافتن حقیقت و سوزاندن ظلمت به دست می‌گیرد، اما ایمانش نیز ایمانی محققانه است؛ نه بر تقلید و تعبد و ارث و عادت و ترس، بلکه برآمده از سنجش عقلانی، تجربهٔ انسانی و امکان تجربهٔ روحانی.
ایمان در این تلقی، شیئی منجمد و یک‌بار برای همیشه به‌دست‌آمده نیست؛ فرآیندی برای فهمیدن، آزمودن، پالودن و کامل‌تر شدن است.
چنین هویتی سیال است؛ زیرا خردورزی و حقیقت‌جویی جز با گشودگی و سیلان همراه نیست. در این مدرسه، هر کس روحانی خویشتن است و خانقاهی بی‌شیخ شکل می‌گیرد که شیخانی بی‌خانقاه در آن ساکن‌اند.
اما این سخن به معنای نفی میراث دینی و تجربهٔ پیامبران نیست؛ برعکس، روشنفکری دینی می‌کوشد میراث را از صورت تاریخیِ منجمدش جدا کند و دوباره به سرچشمهٔ معنای آن بازگردد.
🟢 روشنفکری دینی؛ نه فرقه، نه حزب
این طریقت را به فرقهٔ مذهبی یا حزب سیاسی فروکاستن جفاست، هرچند استعداد دگرگونی‌های عظیم در سیاست و دیانت دارد.
مقولاتی چون ارتداد و بدعت، هنگامی که به ابزار قدرت بدل شوند، راه گفت‌وگو و تحول را می‌بندند. مدرسه‌ای که هر روز طوفان‌های فکری در آن می‌وزد، نمی‌تواند به نام کفر راه سیلان را بر خود ببندد.
در عین حال، این طریقت به معنویتی بیگانه با دین نیز ملتزم نیست. مناسک همواره قشر محافظ معنا بوده‌اند و چه بهتر که این مناسک را از آموزگاران بزرگ تجربهٔ دینی، یعنی پیامبران، بگیریم؛ پیامبرانی که مجرب‌ترین شهسواران عرصهٔ سلوک انسانی‌اند.
روشنفکران دینی دیندارند، نه دین‌ساز؛ تجربه و دانش‌آموزی‌شان در مدرسهٔ وحی از سر ارادت و حقیقت است، نه مصلحت. شخصیت عظیم پیامبر نعمتی است که باید از آن، نه گزینشی و ایدئولوژیک، بلکه تمام‌قد و نقادانه بهره برد.
🟢 روشنفکری دینی؛ ضد ایدئولوژی
این طریقت ایدئولوژی نیست. ایدئولوژی‌ها گزینش‌گر، حرکت‌اندیش و اسلحه‌تراش‌اند؛ با حقیقت کم‌مهرند و غالباً با شکست دشمن خود نیز فرو می‌افتند.
وقتی شهادت امام حسین که حادثه‌ای استثنایی و تاریخی بود، به قاعده‌ای همیشگی تبدیل شود تا سلاح ایدئولوژیک فراهم آید، نیتی صواب با روشی ناصواب درآمیخته و نتیجه‌ای ناماندگار پدید می‌آورد.
دین هنگامی که به ایدئولوژی تبدیل شود، از معنا به ابزار، از حقیقت به هویت‌سازی و از ایمان به بسیج سیاسی فروکاسته می‌شود.
🟢 اجتهاد در اصول؛ نه نودوزی فقه
روشنفکری دینی اهل اجتهاد در اصول دین است و نواندیشی دینی اهل اجتهاد در فقه.
البته هم شاید بتوان از حساسیت بر کلمات اجتناب کرد و نام کار روشنفکران را نواندیشی نهاد.
این طریقت اهل نودوزی فقه با حیله‌های موقت شرعی نیست. فقیهانی که با توسل به غیبت یا پرهیز از وهن می‌کوشند برخی احکام دشوار را موقتاً تعلیق کنند، هرچه باشند، هنوز به معنای دقیق کلمه روشنفکر و نوآور نیستند؛ زیرا کارشان لزوماً زادهٔ اجتهاد در اصول نیست.
روشنفکری دینی قائل به اجتهاد در اصول است: در کلام، در اخلاق، در فهم نبوت و وحی، در فهم معاد و خدا و در نسبت دین با انسان و جهان.
با درکی تازه از انسان، معرفت، تاریخ و جامعه است که می‌توان احکام را مورد بازاندیشی قرار داد؛ وگرنه تعلیق موقت احکام از سر ملامت دیگران، مصلحت‌اندیشی است، نه اجتهاد بنیادین.
اگر قرار است فقه نوآوری شود، باید مبادی انسان‌شناختی، خداشناختی و اخلاقی آن نیز مورد پرسش قرار گیرد. فقه بر پای خود نمی‌ایستد؛ اگر از کلام و اخلاق مشروب نشود، از تشنگی می‌سوزد.
🟢 دین و اخلاق؛ تقدم حق بر مصلحت
این مدرسه سنتی و سنت‌گرا هم نیست، هرچند سنت دینی را ارج می‌نهد و علم به آن را رکن می‌داند. نه رستاخیز سنت را ممکن می‌بیند و نه احیای دوبارهٔ آن را حلال مشکلات امروز.
جهان امروز همان‌قدر حق بودن دارد که جهان دیروز، و سخن از برتری یکی بر دیگری بی‌بنیان است. درک دینی گذشتگان نیز همچون درک امروزیان، تحت تأثیر زمانهٔ خویش بوده است.
گذشته را تنها به دلیل قدمت، مقدس دانستن، تیره‌رایی است. نه مدرنیته آستانهٔ بهشت است و نه سنت بهشتی در آستین داشت.
اما از میان همهٔ کارکردهای دین، باید بر یک امر بیش از همه تأکید کرد: مهم‌ترین خدمت دین به اخلاق است، نه به سیاست و تجارت و قدرت.
انتظار اخلاقی از دین باید داشت و فقه را نیز از نقد اخلاقی مصون ندانست. همین نقد اخلاقی است که فقه را تواناتر و پیراسته‌تر می‌کند و گره مشکلات را نه با توسل به تعلیق‌های موقت، بلکه با اصل حق، کرامت و عدالت می‌گشاید.
🟢 توسعه؛ از توسعهٔ فهم دینی نیز می‌گذرد
و درست از همین‌جا می‌توان دریافت که راه توسعهٔ علم و فرهنگ و اقتصاد و اجتماع و سیاست، در جامعه‌ای که دین همچنان نیرویی زنده و مؤثر است، از توسعهٔ فهم دینی نیز می‌گذرد.
این البته به معنای آن نیست که همهٔ مشکلات توسعه، ریشهٔ دینی دارند؛ استعمار، ساختار دولت، اقتصاد، جغرافیا، نهادها، آموزش، مناسبات جهانی و کیفیت مدیریت نیز در این میان نقش دارند. اما در جامعه‌ای که دین در ذهن و ضمیر مردم حضوری عمیق دارد، فهم دینی نمی‌تواند از پروژهٔ توسعه کنار گذاشته شود.
اگر فهم دینی در قالب‌های کهن بماند، ممکن است علم را بیگانه بشمارد، فرهنگ را به گذشته محدود کند، اقتصاد را از عدالت جدا سازد، اجتماع را به تبعیض بیالاید و سیاست را به سلطهٔ تک‌صدایی بکشاند.
اما هنگامی که فهم دینی با اجتهاد در اصول نو شود، خداوند را نه در انحصار فقیهان، بلکه در گسترهٔ رحمت و حکمت ببیند؛ انسان را صاحب کرامت و اختیار بشناسد؛ و عدالت را محور اخلاق و قانون قرار دهد، آنگاه علم آزادتر، فرهنگ بالنده‌تر، اقتصاد منصفانه‌تر، اجتماع همبسته‌تر و سیاست پاسخ‌گوتر خواهد شد.
پس توسعهٔ فهم دینی، در چنین جامعه‌ای، نه جایگزین توسعه، بلکه یکی از پیش‌شرط‌های فرهنگی آن است.
🟢 روشنفکری دینی و جامعهٔ مدنی
روشنفکری دینی به حکم روشنفکری، واجد عنصر اعتراض و انتقاد است؛ هم نسبت به نظم سیاسی جهان و هم نسبت به نظم سیاسی ایران.
جامعهٔ مدنی زمانی شکل می‌گیرد که انسان‌ها از رعیت به شهروند تبدیل شوند؛ یعنی صاحب حق، صاحب صدا، صاحب انتخاب و صاحب امکان نقد قدرت باشند.
از این منظر، روشنفکری دینی نمی‌تواند تنها دربارهٔ آخرت سخن بگوید و از حقوق انسان در این جهان خاموش بماند. کرامت انسان باید در زمین نیز ترجمهٔ نهادی پیدا کند.
این همان نقطه‌ای است که روشنفکری دینی با مفهوم حقوق بشر، جامعهٔ مدنی، آزادی وجدان، حق انتخاب و محدودیت قدرت پیوند می‌خورد.
🟢 از اعتزال تا سروش؛ عقلانیت درون سنت
اگر روزی عارفان توانستند عبوسی فقه را از چهرهٔ فرهنگ اسلامی بزدایند، امروز نیز تنها با قرائتی تازه می‌توان فضایی درخور برای ایمان ساخت و عقلانیتی سبب‌دان و حیرت‌آشنا تأسیس کرد.
این طریقت پیشینه‌ای بلند دارد: از معتزله که به عقل مستقل از وحی آبرو دادند تا ملاصدرا که تجربهٔ عرفانی، تفکر برهانی و تعالیم وحیانی را در افقی واحد گرد آورد.
اما این راه در روزگار ما ادامه‌ای تازه یافته است؛ در کوشش‌های مهدی بازرگان برای گفت‌وگوی دین و علم، اقبال لاهوری برای بازسازی اندیشهٔ دینی، و عبدالکریم سروش برای معرفت‌اندیشی و تجربت‌اندیشی.
این جریان البته یک دستگاه بسته و یکدست نیست. حتی میان بازرگان، اقبال، سروش و دیگر نواندیشان دینی اختلاف‌های جدی وجود دارد؛ و همین اختلاف، نشانهٔ زنده بودن سنت نواندیشی است.
در کنار آنان، کوشش‌های معاصر در حوزهٔ فقه و اخلاق نیز اهمیت دارد؛ از جمله تلاش‌های استاد محمد سروش محلاتی برای بازفهم احکام در پرتو عدالت، حقوق انسان و مقتضیات زمان.
🟢 چراغ مصطفوی با شرار معتزلی
اگر بخواهم همهٔ این بحث را در یک عبارت فشرده کنم، می‌گویم:
روشنفکری دینی، چراغ مصطفوی است با شرار معتزلی؛ ایمان پیامبرانه با عقل نقاد؛ سنت با بازخوانی؛ معنویت با آزادی؛ و دین با کرامت انسان.
این طریقت نه ایدئولوژیک است، نه فقهی؛ نه سنت‌گراست، نه ضدسنت؛ نه فرقه است و نه حزب. راهی است برای آنکه دین بماند، اما در قالب‌های منجمد گذشته زندانی نماند.
🟢 روشنگری؛ از رعیت به شهروند
عصر روشنگری لحظه‌ای تاریخی بود که عقل خودبنیاد جایگاه تازه‌ای یافت و حکومت از الگوی هدایتی ـ رعیتی به سوی الگوی رضایتی ـ شهروندی حرکت کرد.
در این تحول، متفکرانی چون ماکیاولی، هابز، لاک، روسو و منتسکیو هر یک، به شیوه‌ای متفاوت، در فهم جدید قدرت و جامعه سهم داشتند: ماکیاولی سیاست را از آرمان‌های انتزاعی به واقعیت قدرت نزدیک کرد؛ هابز نظم سیاسی را در نسبت با قرارداد و امنیت توضیح داد؛ لاک بر حقوق طبیعی و محدودیت قدرت تأکید کرد؛ روسو مشارکت شهروندان و ارادهٔ عمومی را برجسته ساخت؛ و منتسکیو با تفکیک قوا راهی برای مهار قدرت گشود.
این اندیشه‌ها، با همهٔ تفاوت‌ها و تناقض‌هایشان، در مجموع به گذار از تکلیف‌محوری مطلق به سوی حقوق‌محوری و محدودیت قدرت کمک کردند.
اما نباید از سوی دیگر، چهرهٔ تاریک مدرنیته را نیز فراموش کرد. استعمار، غارت منابع، برده‌داری و خودشیفتگی فرهنگی نشان داد که عقل مدرن نیز اگر از اخلاق و عدالت جدا شود، می‌تواند به ابزار سلطه بدل گردد.
پس نه غرب را باید بت کرد و نه شیطان؛ باید تجربهٔ غرب را خواند، نقد کرد و از آن آموخت.
انسان در هر جا آمیزه‌ای از گرگ‌صفتی و فرشته‌سرشتی است و راه رهایی، تقویت فرشته‌سرشتی انسان با عقل، اخلاق، قانون و عدالت است.
🟢 اصالت و پویایی؛ راه میانه
اگر نواندیشی دینی صرفاً به لحاظ زمان و مکان در استنباط احکام محدود بماند و از بازنگری در مبادی فاصله گیرد، در معرض آن است که یا در قالب‌گرایی سنتی متوقف شود یا به سوی سکولاریسمی ناخواسته بلغزد.
راه میانه آن است که با اجتهاد در اصول، هم مزایای عقلانیت جدید را برگیرد و هم از معنویت فاصله نگیرد.
تجربهٔ مشروطه و تلاش برای توجیه جمهوریت از منظر دینی، نمونه‌هایی تاریخی‌اند که نشان می‌دهند بازاندیشی بنیادین می‌تواند میان اصالت و پویایی پلی بسازد.
🟢 دو راه در برابر جامعهٔ ما
از این مقدمات می‌توان به نتیجه‌ای روشن رسید. جامعهٔ ما بر سر دوراهی نیست که یک سوی آن «دین» و سوی دیگر «بی‌دینی» باشد؛ دوراهی اصلی، میان دو نوع فهم از دین و انسان است.
یک راه به اسلامی طالبانی و ظاهرگرا می‌انجامد؛ اسلامی که قالب را بر محتوا مقدم می‌دارد و در عمل می‌تواند به انزوا، حذف و خشونت بینجامد.
راه دیگر، راهی است که بازرگان، اقبال، سروش و بسیاری از نواندیشان دینی، هر یک از زاویه‌ای، گشوده‌اند: اسلامی که با عقل گفت‌وگو می‌کند، کرامت انسان را به رسمیت می‌شناسد، از حقوق انسان نمی‌هراسد، عدالت را در برابر قدرت قرار می‌دهد و می‌تواند با توسعهٔ انسانی همراه شود، بی‌آنکه معنویت را به بهای مدرنیزاسیون بفروشد.
مسئله، انتخاب میان اسلام و تجدد نیست؛ مسئله این است که آیا می‌توان اسلامی داشت که در آن انسان مؤمن، هم مؤمن باشد و هم شهروند؛ هم اهل معنا باشد و هم صاحب حق؛ هم به سنت وفادار باشد و هم اسیر گذشته نباشد.
🟢 و سخن آخر با جناب خاتمی
در پایان بار دیگر با احترام از سیدمحمد خاتمی یاد می‌کنم؛ رئیس‌جمهوری نیک‌خواه که منزلت مدیریت علمی و فقهی را می‌شناسد، راز ترجیح مدیریت علمی بر مدیریت فقهی را درمی‌یابد و جایگاه شایستهٔ هر یک را پاس می‌دارد.
شاید امروز بیش از هر زمان دیگر، به این تفکیک نیازمندیم: فقه باید جای خود را بشناسد، علم جای خود را، سیاست جای خود را و انسان نیز جای خود را.
جامعهٔ مدنی هنگامی متولد می‌شود که انسان از رعیت‌وارگی رها شود؛ توسعه هنگامی پایدار می‌شود که عقل و نهاد بر مصلحت‌های شخصی غلبه کنند؛ و دین هنگامی در جهان جدید زنده می‌ماند که به جای ترس از پرسش، با پرسش زندگی کند.
آینده نه در بازگشت به گذشته است و نه در بریدن از آن؛ آینده در گفت‌وگویی خلاق میان سنت و عقل، ایمان و آزادی، معنویت و حقوق انسان است.
و شاید رسالت روشنفکری دینی دقیقاً همین باشد:
نه نجات دین از انسان، بلکه نجات فهم دینی از جمود؛
نه نجات انسان با حذف دین، بلکه رهایی انسان از هر قرائتی که کرامت او را پایمال کند؛
و نه ساختن بهشتی در زمین، بلکه فراهم کردن جهانی که در آن انسان بتواند با ایمان، عقل، آزادی و کرامت زندگی کند.