Mmt_iran001

اعتیاد

کمتر کسی که بادیدن یا شنیدن این کلمه در یک عبارت یا خبر ، توجهش به موضوع جلب یا حداقل ، کنجکاویش ولو برای لحظه ای کوتاه، برانگیخته نشود .

مساله اعتیاد امروز ، علاوه بر شهروندان و خانواده های ایرانی ،به یک هشدار جدی برای سیاست گزاران و مسوولان ارشد نظام مبدل شده است . 

نگاهی به تاریخچه این مساله در ایران و جهان ، مبین طیف بسیار گسترده ای از چالش ها، بیم و امیدها و حواشی فراوانیست که نشاندهنده وسعت اثرگذاری و اهمیت این مساله در ابعاد مختلف فرهنگی، سیاسی ، اقتصادی ، اجتماعی و ...اقوام ، ملل و کشورهای مختلف جهان بوده است .

در ایران نیز این مساله در ابعاد مختلف ، تاثیرات متفاوتی در بخش های گوناگون و در برهه های تاریخی مختلف داشته است .

چندیست این مساله در بخش های سیاست گزاری و مدیریت اعتیاد کشور و در سطوح بالای مدیریتی، بازتاب و کنش ، واکنش های بسیاری را موجب شده و در بخشی از مدیریت آن در حوزه درمان اعتیاد و بطور مشخص سیاست گزاری در حوزه مراکز قانونی درمان اعتیاد ، موجب برانگیخته شدن مباحث جدی کارشناسی و سیاست گزاری گردیده است .

ماجرای اخیر از آنجا آغاز شد که بند ۸ مصوبه ۱۳۶ ستاد مبارزه با مواد مخدر ، به ریاست رییس جمهور محترم ، به مساله ای بعنوان راهکار اشاره و تاکید کرده است که کارشناسان باتجربه ملی و بین المللی، برعکس، از آن بعنوان" تخریب "یک راهکار موفق ملی و بین المللی برای درمان و مدیریت و مهار شیوع اعتیاد در کشور و جهان نام میبرند :

تفکیک بخش درمان( معاینه ، تشخیص، ارزیابی و تجویز احتمالی دارو) از بخش عرضه دارو( مثل متادون) در حوزه خاص اعتیاد .

با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا نظر یکی از دانشمندان بین المللی و ملی حوزه سیاست گزاری و درمان اعتیاد ، استاد روانپزشک عضو هیات علمی دانشگاه تهران، جناب آقای دکتر فرهودیان را در اینخصوص جویا شویم

جناب دکتر فرهودیان 

یک سوال مهم اینست که بزبان ساده بفرمایید اصولا چرا داروهای خاص مراکز درمان اعتیاد مثل متادون از نظر قوانین ملی و بین الملل بعنوان داروی تحت کنترل شناخته میشوند و مقررات سختی در حوزه عرضه آن وجود دارد ولی مثلا ، برای عرضه داروی قلب و مغز و اعصاب و دیگر داروها، باچنین مقررات خاصی مواجه نیستیم ؟

دکتر فرهودیان : 

پاسخ در ویژگیهای خاص این داروها، کاربرد طبی آنها و مقررات بین المللی برآمده از تجربیات علمی و مدیریتی در توزیع و عرضه آنها نهفته است .

بر اساس کنوانسیونهای بین المللی و معاهدات مربوطه و مقررات نهادهای متولی وناظر بر این حوزه مثلا در کشورهای توسعه یافته ، داروهایی که بطور بالقوه ، اعتیاد آورند، از حیث امکان و شدت سوءمصرف و کاربردهای طبی شان ، به ۵ گروه تقسیم میشوند : 

گروه اول :مثل هروئین و مسکالین ، که کاربرد طبی هم ندارند ، نه اجازه تحقیق دارند و نه تجویز 

گروه دوم : مثل متادون ، در بین داروهای قابل تجویز بالاترین حد کنترل را دارند به این دلیل که بشدت اعتیاد آورند و باعث وابستگی می شوند و لذا بطور خاص تری باید توزیع، نگهداری و عرضه شوند 

در گروه سوم داروهایی مثل بوپرنورفین 

و در گروه چهارم داروهایی مثل بنزودیازپین ها 

و در گروه پنجم دارویی مثل دیفنوکسیلات را داریم .

هر کدام از این داروها حد مجازی از تجویز و دریافت توسط بیماران را دارند و اینکه در کجا و به چه شکلی قابل دسترسی هستند و هر نسخه شان چند بار قابل تجدید هست و تا چه حدی میشود تجویز کرد ،تابع ضوابط خاص خودش هست .

لذا متادون در راس این لیست از حیث امکان تجویز ، یک داروی کاملا طبقه بندی شده هست و قابل قیاس با داروهایی مثل دیابت و قلب و ...نیست و مثلا نمیتوان آنرا در قالب یک داروخانه یا فروشگاه دارویی معمولی و در کنار سایر داروها ، عرضه نمود

 سوال بعدی جناب دکتر فرهودیان اینست که بین یک بیمار دچار معضل اعتیاد و یک بیمار مثلا قلبی یا ...چه تفاوتی در نحوه تجویز و عرضه و اخذ دارو وجود دارد که نیاز به حضور پزشک و پرستار در مرحله تجویز و عرضه دارو به بیمار مبتلا به اعتیاد را ضروری می سازد؟

در پاسخ باید گفت ، در مرحله تجویز و عرضه دارو به بیمار مبتلا به اعتیاد ، حتما بیمار باید توسط پزشک و پرستار ارزیابی شود تا ببینیم علایم overdose یا بیش مصرفی و یا محرومیت در چه حدی می باشد.

مثلا مردمک بیمار یا میزان خواب آلودگی یا تعریق یا ...

بیمار معاینه و ویزیت میشود و اگر بیمار به فرض خواب آلوده هست ، تجویز دارو ، حتی ممنوع است و این اتفاقیست که ممکنست در مدت زمان بسیار کوتاهی رخ دهد و برای همین مسوولیت سنگینی بر عهده تیم درمانی در مراکز درمان اعتیاد گذاشته شده و ممکنست چنین بیماری ساعتها در مرکز وقت سپری کند تا دُز واقعی بیمار حتی برای بیماران با سابقه درمانی چند ساله، توسط تیم درمانی ، تعیین و بعد بیمار از مرکز خارج شود .

در حالیکه این کنترل ها را در ویزیت هر باره یک بیمار فشارخونی یا دیابتی نداریم و همچنین خود بیمار هم میتواند با خود مراقبتی اینها را کنترل کند و مثلا قند یا فشار خون خودش را کنترل کند .

ولی بیمار مبتلا به اعتیاد ، امکان خود ارزیابی مثلا در زمان overdose و ...را ندارد و به مهارت بالینی و نه دارویی تیم درمانی حاضر در مراکز نیاز دارد

آیا توزیع داروهای مخدر در داروخانه ها ، میتواند باعث کاعش یا افزایش مسمومیت معتادین یا حتی سایر افراد در سطح جامعه شود؟

 پاسخ از نظر بنده افزایش احتمالی مسمومیت ها در هر دو گروه هست .

حضور این داروهای تحت کنترل در داروخانه های فاقد پزشکِ دارای مهارت بالینی ، که هم کنترل بالینی در مرحله عرضه و ارزیابی بیمار در آن مرحله وجود ندارد و هم در دسترس تر برای عموم مردم جامعه هست ، این ریسک مسلما وجود دارد .

واقعیت اینست که هر فرد عادی ای حاضر به مراجعه به مراکز درمان اعتیاد بدلیل برچسب اجتماعی آن ولو برای دریافت دارو بهر دلیلی نیست .

با حضور این دارو در داروخانه ها ، طبیعتا افراد عادی مراجعه کننده به داروخانه ها ممکنست ، متقاضی دارو شوند و دارو در دسترس تر شود و لذا شیوع مصرف بالاتر میرود و بدلیل ماهیت داروها ، امکان وابستگی و اعتیاد افزایش می یابد و اینطور نیست که ادعا شود بیمار حالا یکی دوبار مصرف و بعد ترک میکند ، 

برعکس ، بیمار با ادامه مصرف، به سمت اعتیاد پیشرفت میکند

و سوال آخر 

آیا انتقال محل توزیع داروهای مخدر از مراکز درمان سوء مصرف مواد به داروخانه ها در سلامت کل جامعه تاثیر گذار خواهد بود یا عواقب احتمالی این برنامه فقط دامنگیر معتادین میشود؟

 همانطور که در بخش قبلی عرایضم عرض کردم ، تاثیر این اتفاق هم بر روی معتادین خواهد بود و هم جمعیت عمومی کشور 

دسترسی و درمان با متادون برای معتادان در صورت وقوع این اتفاق، ابعاد ناشناخته ای دارد 

منتهی اتفاق ناخوشایند برای معتادان در صورت وقوع این پدیده و اجرای مصوبه اینست که اولا در محیط فاقد نظارت پزشک با عواقب ناشناخته، دارو را دریافت میکند که ممکنست به مسمومیت بیانجامد و ثانیا بیمار از درمان جدا شده ، فقط دارو خواهد خورد و بعد از مدتی به آنهم tolerance ایجاد خواهد شد

منتهی برای بقیه جامعه ، اتفاقی که می افتد اینست که دسترسی بعنوان داروی رایج بتدریج برای افراد غیر معتاد بیشتر شده و سوء مصرف آن افزایش می یابد

جناب دکتر فرهودیان 

با سپاس از شما و فرصتی که در اختیارمان گذاشتید