وقتی حکومت‌ها به دوراهی اصلاح و بقا می‌رسند...

معین مشکات

دارم جزوه‌ی تاریخ بچه‌ها را می‌بندم. در درسی که دربارهٔ عثمانی تنظیم می‌کنم، به سرنوشت مشروطهٔ عثمانی می‌اندیشیدم که سلطان عبدالحمید دوم مجلس را بسته بود.

عبدالحمید دوم در موقعیتی قرار داشت که اصلاحات نیز امکان داشت خطری بزرگ برای عثمانی شود. مثلاً یک مجلس راستین، طبیعتاً باید به ملت‌های زیرفرمان عثمانی (عرب‌ها، ارمنی‌ها، یونانی‌ها و...) امکان کامل ورود به مجلس را بدهد. اما همین می‌توانست به نوبهٔ خود بستر تقویت ملی‌گرایی آن‌ها باشد و تا تضعیف دولت مرکزی و حتا تجزیه نیز پیش برود. در نتیجه سلطان/خلیفه به‌درستی خطر را تشخیص داده بود. اما مطلب مهم اینجاست. عثمانی به یک دوراهی هولناک رسیده بود: اصلاح یا بقا. وقتی یک حکومت به جایی برسد که هزینهٔ اصلاحات ساختاری می‌تواند بقای آن باشد، این دوراهی برگشت‌ناپذیر، از هر دو سو به دره خواهد رسید.

خلافت عثمانی به همین‌جا رسید؛ امپراطوری چینگ در چین به همین‌جا رسید؛ روسیه‌ی تزاری و پس‌از آن جانشینش اتحاد جماهیر شوروی به همین جا رسیدند. هربار حکومت‌ها ضرورت اصلاحات را دیر تشخیص می‌دهند، چشم‌انداز اصلاحات اساسی برای بقایشان هولناک‌تر به نظر می‌رسد تا استمرار وضع موجود. بنابراین بسیاری از آن‌ها تا آخرین لحظه از پذیرش اصلاحات واقعی سر باز می‌زنند. اما اگر این‌بار شهامت پذیرش اصلاحات اساسی را داشته باشند، احتمالاً باز پایان خود را رقم می‌زنند.

دلیل آن را می‌توان چنین تبیین کرد که موفقیت اصلاحات تا حد زیادی منوط به باور عمومی جامعه به نیروی پیش‌برنده‌ی اصلاحات است. وقتی اکثریت یک جامعه اعتماد خود را به نیروهایی از دست بدهند که قرار است مجری اصلاحات باشند، به هدف و انگیزه‌ی آن نیروها به اصلاحات نیز اعتماد نمی‌کنند. در نتیجه دوران اصلاحات تبدیل به دریچه‌ی نفوذی می‌شود، به این امید که بتوانند ضربه‌های محکم‌تری به ساختار قدرت وارد کنند. بسیار بعید به نظر می‌رسد حکومتی که به چنین مرحله‌ای رسیده بتواند اصلاحات را درون‌حکومتی پیش ببرد. بعید است که اصلاح‌طلبان رادیکال، جایگزین اصلاح‌طلبان حکومتی نشوند. اما دست‌کم انتقال قدرت بسیار مسالمت‌آمیزتر و کم‌هزینه‌تر پیش می‌رود.

انتخاب بقا، نخست امن‌تر به نظر می‌رسد. اساساً وقتی حکومتی می‌تواند دست به «انتخاب بقا» بزند، یعنی دست‌کم هنوز دستگاه سرکوب آن کار می‌کند. بنابراین حکومت آخرین فرصت گذار مسالمت‌آمیز را از دست می‌دهد و چون بقا را برگزیده، پیوسته هزینه‌ی اعتراضات را بالاتر می‌برد و سرکوب را شدت بیشتر می‌بخشد. «وحشیگری حکومتی» که با جنایت‌هایی همچون وضع هرچه بیشتر قانون‌های محدودکننده، کاربرد مستقیم‌تر ادبیات تهدیدکننده، دستگیری و شکنجه‌ی مخالفان، کشتار مستقیم معترضان در خیابان و اعدام هرروزهٔ دستگیرشدگان رخ می‌نماید، پرده از چنین انتخابی برمی‌دارد.

نتیجه چه خواهد شد؟ یکی این است که اصلاحات انجام‌ناشده، چنان ساختار مدیریت را فشل می‌کند که حتا دستگاه سرکوب نمی‌تواند به‌درستی به عمل کند و در مهار شورش یا کودتا یا جنگ داخلی پایانی ناکام می‌ماند. دیگری نیز آن است که حاکمیت در حفظ تمامیت ارضی ضعیف می‌شود و در نهایت در جنگ یا فشار خردکننده‌ی بیگانگان سقوط می‌کند. متأسفانه گذاری که از این دو مسیر حاصل می‌شود، معمولاً هزینه‌های سنگینی بر آن کشور تحمیل می‌کند و زخم‌هایی را می‌گشاید که بستنشان به درازای یک تاریخ به طول می‌انجامد.

سیاستمداران را با تاریخ کاری نیست؛ اما تاریخ را با سیاستمداران کارهاست...

#سیاست #تاریخ