داستان پیلتن پیلکن | پیلتن‌نامه

کتاب «پیلتن پیلکن»، با تصحیح و تحقیق دکتر میلاد جعفرپور، از انتشارات دکتر محمود افشار منتشر شد. این داستان عامیانه از حماسه‌های منثور ادب فارسی است که به روایت خواجه عبدالرحمن مراغه‌ای نوشته شده است و پیش از این ناشناخته مانده بود.

کاتب تاریخ تحریر را ۹۷۲ قمری ذکر کرده است؛ هرچند می‌توان چنین استنباط کرد که تألیف اصلی این اثر، دهه‌ها پیش از تاریخ کتابت بوده، چرا که به نظر می‌رسد دست‌نوشتهٔ مذکور، به سفارش فراهم آمده و در واقع حاصل استنساخ از نسخه‌هایی دیگر است. این نسخه از نظر کیفیتِ کتابت، صحافی، تجلید و تزئین، بسیار پاکیزه و آراسته است.

قهرمان اصلی داستان، پهلوانی به نام «پیلتن» است که به سبب از پای درآوردنِ فیلی رم‌کرده در حضور قیصر روم، تحسین شده و به «پیلکن» ملقب گشته است. با مطالعهٔ نخستین صفحات داستان مشخص می‌شود که این اثر همچون پارچه‌ای چهل‌تکه، از منابع گوناگونی وام گرفته و از حماسه‌های کهن تا داستان‌های عامیانهٔ قدیمی را در خود جای داده است.

داستان با ماجرای عشقِ شاهزاده‌ای رومی به «متینه»، دختر بهرام چوبین، آغاز می‌شود. متینه پهلوان‌بانویی است از جنس گردآفرید، گردیه، بانوگشسپ و سمن‌رخ؛ یعنی زنی که زیباییِ زنانه را با دلیری و زورِ مردانه آمیخته است. پدر متینه برای ازدواج دخترش شرطی دشوار گذاشته: او متینه را تنها به کسی خواهد داد که بتواند در کشتی، کمر دخترش را به خاک بمالد. در مجلسِ بزمی که متینه برپا کرده، شاهزاده‌ای رومی از راه می‌رسد و چشم‌ها را به خود خیره می‌کند. متینه با او شراب می‌نوشد و به هم دل می‌بازند. متینه از شرط پدر می‌گوید و کشتی آغاز می‌شود. در نبردی دلاورانه، متینه به عاشقِ مست خود می‌بازد و عاشق بر سینهٔ معشوق می‌نشیند. معشوق که از پیش دلش را باخته، هم شکست در مبارزه را می‌پذیرد و هم پیوند با عاشق را. اینجای داستان یادآور داستان پهلوان‌بانویی به نام «همای» است که تا دو بار از «بهمن» شکست نخورد، همسری او را نپذیرفت (دکتر سجاد آیدنلو در کتاب «در حضرت سیمرغ» مقاله‌ای دارد به نام «پهلوان‌بانو» که با نگاهی دقیق به این زنان زیبای زورمند پرداخته است).

پس از مدتی قافله‌ای از روم پی شاهزادهٔ عاشق که در ایران بر تخت کامرانی نشسته، می‌آیند و او را از مرگ پدرش، قیصر روم، آگاه می‌کنند. شاهزاده پس از شنیدن مرگ پدر، به متینه که باردار است، گوهری می‌دهد که پس از تولد فرزندشان به بازویش ببندد، و می‌رود. این خطوط داستان یادآور ماجرای رستم و تهمینه است. متینه که پیوند خود با شاهزاده را از پدر پنهان کرده، پس از تولد پسرش، گوهر را به بازویش می‌بندد، او را به همراه مقداری طلا و یک نامه در صندوقی چوبی می‌گذارد و به رودخانه می‌افکند. آب صندوق را می‌برد. در جایی دور، گازری که مشغول رخت‌شویی است آن را از آب می‌گیرد و با خوشحالی کودک و ثروت همراهش را می‌پذیرد. گازر او را بزرگ می‌کند و «پیلتن» می‌نامد. پیلتن در بزرگسالی، خود را از خانوادهٔ گازر بیگانه می‌یابد، اندوهگین آنان را ترک می‌کند و به دنبال سرنوشتش می‌رود. سرانجام تقدیر او را که به جنگجویی دلیر بدل گشته، به روم، نزد پدر و سپس مادرش می‌رساند. این بخش از داستان هم شباهتی بسیار به ماجرای «داراب، پسر همای چهرآزاد» در شاهنامهٔ فردوسی دارد.

داستان با دلاوری‌های قهرمانان، عاشقی شاهزادگان، شکست رقیبان و کامیابی دلدادگان پیش می‌رود تا در نهایت، پیلتن که میوهٔ پیوند متینه و شاهزادهٔ رومی است، بر تخت پادشاهی روم تکیه می‌زند.

از این اثر تنها یک نسخه در کتابخانهٔ بادلیان دانشگاه آکسفورد موجود است. جلد دست‌نویس ساده است، ولی اوراق درون آن با یازده مینیاتور نفیس و تصاویر زیبا آراسته شده‌ است. نثر کتاب، ساده و مرسل است و روایت از زاویهٔ دید سوم‌شخص مفرد نقل می‌شود. این کتاب با مقدمه‌ای سودمند و نمایه‌هایی کارآمد در اختیار پژوهشگران قرار گرفته است.

مشخصات کتاب:

داستان پیلتن پیلکن، به روایت خواجه عبدالرحمن مراغه‌ای، به تصحیح دکتر میلاد جعفرپور، انتشارات دکتر محمود افشار، ۱۴۰۴.