صلحی که به تقویم راه نیافت
فرهیختگان
محسن‌حسام مظاهری
۱
دیروز ۲۶ ربیع‌الاول بود؛ یکی از چند تاریخی که در منابع کلاسیک اسلامی به عنوان روز صلح امام دوم شیعیان با معاویه در سال ۴۰ هجری ثبت شده است.
به گزارش منابع مذکور، امام حسن وقتی به این نتیجه رسید که سپاهش از توان جنگی لازم و نیروهای وفادار کافی برخوردار نیست، ـ به گفته‌ی شیخ صدوق در «علل الشرایع» ـ برای حفظ جان شیعیان و پرهیز از خونریزی، صلح را پذیرفت؛ با آن‌که می‌دانست طرف مقابل به تعهداتش وفادار نخواهد ماند. (چنانکه چندی بعد معاویه در کوفه به منبر رفت و اعلام کرد که به شروط طرف مقابلش عمل نخواهد کرد.)
این تصمیم سخت، البته هزینه‌های سنگینی برای حسن بن علی(ع) داشت؛ برخی بزرگان شیعه مانند سلیمان بن صرد خزاعی (همو که بعدها و پس از عاشورا رهبر قیام توابین شد) و حجر بن عدی زبان به اعتراض گشودند؛ برخی شیعیان، امام را «مُذل المؤمنین» یعنی کسی که مؤمنان را ذلیل کرد خواندند و برخی از ایشان با اعراض از وی، قصد بیعت با برادرش حسین بن علی(ع) کردند. طبق روایت شیخ مفید در «الارشاد»، شماری از سپاه خود امام که گویا ازجمله خوارج بودند، پس از اطلاع از تصمیم وی به صلح، به خیمه‌گاهش حمله بردند و خیمه‌اش را غارت کردند. کار حتی به ترور امام رسید و در مدائن در اثر حمله‌ی یکی از مخالفان، پای امام به شدت مجروح شد و او را بستری کردند.
۲
نکته‌ی جالب توجه این است که این رخدادِ تاریخ‌ساز، با وجود اهمیت و تأثیرات گسترده‌اش (ازجمله انتقال خلافت از آل علی به بنی‌امیه)، اما در حافظه‌ی جمعی شیعه چندان جایی نیافت و به تقویم این مذهب راه پیدا نکرد. شاهد آن‌که در هیچیک از منابع تقویمی دوره‌ی میانی از جمله «مسار الشیعه»، «آثار الباقیه»، «مصباح المتهجد»،«زین الاخبار» و «اقبال الاعمال»، تاریخی برای این رویداد ثبت نشده است؛ با وجود آن‌که در این منابع برای بسیاری از رویدادهای با اهمیت به‌مراتب کمتر تاریخ‌هایی مشخص شده. در بیش از ۱۰ تقویم صفوی و قاجاری هم که پیشتر جستجو کردم، هیچیک چنین مناسبتی را ثبت نکرده‌اند. تنها نمونه‌ای که یافتم تقویمی اثر نجم‌الدوله متعلق به سال ۱۳۰۲ شمسی است که یکی از تفصیلی‌ترین تقویم‌ها است و در آن این مناسبت هم ذکر شده است. این درحالی است که در این تقویم‌ها، حتی برای وقایعی از قبیل خلاص یونس از دل ماهی یا غرق فرعون در رود نیل هم روزهایی مشخص شده اند. در تقویم‌های معاصر (پهلوی و پس از انقلاب) هم رد و نشانی از این رویداد نمی‌توان یافت. همچنین سراغ نداریم که در مقاطع مختلف، شیعیان این روز را گرامی داشته باشند. همین عدم ثبت در تقویم خود گویای آن است که نباید انتظار گرامی‌داشت این روز را هم داشت.
۳
ماجرا فقط ثبت روز و ماه نیست؛ اساساً به نظر می‌رسد شیعیان توجه چندانی به این صلح نشان نداده‌اند و شمار منابع قابل اعتنایی که در تحلیل آن نگاشته شده، به انگشتان یک دست هم نمی‌رسد. از یکی دو کتاب مستقلی که هم در قرون نخستین در این باب نوشته شده، امروز جز نامی باقی نمانده است. مهم‌ترین منبع در دسترس، به دوره معاصر تعلق دارد و «صلح الحسن» اثر شیخ راضی آل یاسین است که آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۴۸ آن را با نام بامسمای «صلح امام حسن: باشکوه‌ترین نرمش قهرمانانه‌ی تاریخ» به فارسی ترجمه و منتشر کرد. درحالی‌که سالانه ده‌ها کتاب درباره‌ی واقعه‌ی عاشورا نوشته و منتشر می‌شود، اما یک‌هزارم آنها در تحلیل صلحی که بدون تحلیل و فهم آن، تحلیل و فهم عاشورا هم ناقص خواهد بود، نگاشته نشده است.
به‌تبعِ این کم‌توجهی، تأثیر صلح مذکور در حیات اجتماعی شیعیان نیز قابل اعتنا نبوده است. با آن‌که طبق باور کلامی شیعیان، همه‌ی امامان مانند «نور واحد»ی هستند که قول و فعل‌شان باید سرمشق پیروان باشد، اما در عمل، این تنها جنگِ امام سوم بود که در باور متعارف شیعی به «قاعده» و سرمشق تبدیل شد و گرامی داشته شد و در کانون تاریخ مقدس قرار گرفت، و نه صلحِ امام دوم یا سیاستِ مدارا و اعراض از منازعات قدرت سیاسی در دیگر امامان.
حاصل آن‌که امروز حتی اگر از «مذهبی»ترین و «هیئتی‌ترین» افراد هم بپرسیم، کسی حتی نمی‌داند صلح امام حسن در چه تاریخی بوده است. درحالی‌که برای مناسبت‌های مربوط به شخصیت‌های رده دوم و سوم تاریخ شیعه مجالس متعددی برپا می‌شود. گویی این رویدادی است که به‌خاطرداشتن و درباره‌اش سخن‌گفتن چندان خوشایند شیعیان نبوده و صفحه‌ای از تاریخ شیعه است که آنان ترجیح می‌دهند به‌سرعت از آن عبور کنند.
۴
شکل‌گیری تقویم‌ها و تغییرات آنها، بی‌دلیل نیست. هیچ مناسبتی تصادفاً در خاطر نمی‌ماند و به خاطره تبدیل نمی‌شود؛ همچنان‌که هیچ مناسبتی هم از سرِ اتفاق فراموشانده نمی‌شود. اینکه کدام مناسبت‌ها و کدام اشخاص از دل تاریخ فراخوان می‌شوند و کدام‌ها به بایگانی می‌روند، بسته به نیازها و اقتضائات جامعه است. بیش از آن‌که ریشه‌ی تاریخی داشته باشد، دلالت جامعه‌شناختی دارد و متأثر از مقتضیات و تجارب و ضرورت‌های جامعه و نیز برایند اراده‌ی نهادهای قدرت در هر مقطع است. اگر رویدادی و شخصیتی در تقویم ثبت است، چون نسبتی با امروز دارد و قرار است به نیازی در جامعه یا قدرت پاسخ دهد. و به همین سیاق، اگر نیست یعنی بودنش ضرورتی نداشته است. به همین جهت است که از بررسی سیر تغییرات تقویم‌های جوامع (اعم از رسمی و غیررسمی) می‌توان آنها و مسیر تغییرات‌شان را شناخت.
۵
با این اوصاف، همین که شیعه‌ی متعارف امروز به عنوان مثال روز ورود حضرت معصومه به قم برایش مشخص است و آن را گرامی می‌دارد یا برای وفات حضرت رقیه مجلس عزا برپا می‌کند، اما روز صلحِ امام دومش را نمی‌شناسد، می‌تواند بخشی از اکنونِ ما را توضیح دهد.
۶
البته کسی چه می‌داند. شاید روزی هم صلح امام حسن به تقویم شیعیان افزوده شود، همچنان‌که در زمان ما کم نیستند مناسبت‌هایی که به تقویم مناسکی افزوده شده‌اند بدون آن‌که شیعیان ادوار پیشین آنها را گرامی داشته باشند.
تقویم، موجود زنده‌ای است؛ همانند جامعه.
۱۴۰۵/۰۶/۱۸