🔴 جان فردی در دست فردی دیگر
فرهیختگان✍ مرضیه حاجی هاشمی
🗒 اگر مسیحیت و اسلام را از بستر تاریخی‌شان جدا کنیم و صرفاً به برخی از آموزه‌های بنیادی آنها نظر کنیم، تفاوتی بنیادین میان ظرفیت‌های فردگرایانه این دو سنت دینی به‌سادگی قابل اثبات نیست. در هر دو، فرد در برابر خدا مسئول است، رابطه او با خدا صرفاً از طریق تعلقات خونی، قبیله‌ای، خانوادگی یا منزلت اجتماعی تعریف نمی‌شود و ارزش اخلاقی انسان را نمی‌توان به جایگاه او در ساختارهای موروثی جامعه باستان فروکاست. از این منظر، هر دو دین ذاتا واجد عناصری هستند که می‌توانستند بستر نظم اجتماعی فردگرا و لیبرالیسم باشند؛ پس چرا در مواجهه با فروپاشی نظم‌های سیاسی ـ دینی بزرگ، مسیرهای متفاوتی پیمودند و در جهان مسیحی، مسیر تاریخی، منتهی به فردگرایی و لیبرالیسم شد، در حالی که در جهان اسلام چنین فرایندی به همان شکل رخ نداد؟
⬅️ «لری سیدنتاپ» در کتاب «ابداع فرد» نشان می دهد که فروپاشی نظم «کارولنژی» (امپراتوری مسیحی «شارلمانی» و جانشینانش)، صرفاً به معنای پایان یک حکومت نبود. با فروپاشی اقتدار کارولنژی، قدرت سیاسی پراکنده شد و نظم فئودالی و مجموعه‌ای از اقتدارهای محلی شکل گرفت. مسئله اصلی دیگر وجود یک مرکز مقتدر نبود؛ بلکه مسئله چگونگی مهار خشونت و ایجاد نظم در جامعه‌ای بود که اقتدار مرکزی آن تضعیف شده بود.
⬅️ در چنین شرایطی، کلیسا مسیر خاص خود را پیدا کرد. واکنش آن در ابتدا پراکنده و نامنسجم بود؛ اما به‌تدریج به کوششی سازمان‌یافته برای تنظیم خشونت و ایجاد نظم اجتماعی تبدیل شد. جنبش «صلح خدا» و «آتش‌بس خدا» نمونه‌هایی از این تحول بودند. کلیسا تلاش کرد خشونت جنگاوران را محدود و قواعدمند کند و از این طریق، نه فقط یک نهاد مذهبی؛ بلکه به تدریج یک مرکز مستقل تولید هنجار، قانون و اقتدار شود. این فرایند بعدها با اصلاحات کلیسایی و «انقلاب پاپی» پیوند خورد.
⬅️ اهمیت این تحول در آن بود که فروپاشی امپراتوری کارولنژی الزاماً به بازسازی همان اقتدار در مقیاسی کوچک‌تر منجر نشد. برعکس، اقتدار در میان مجموعه‌ای از نیروها و نهادهای رقیب مانند پادشاهان، اشراف، کلیسا، شهرها و دیگر اجتماعات و نهادهای مستقل بازتولید شد. در این فضای تکثرآمیز، هیچ مرکز قدرتی به‌سادگی نمی‌توانست تمام جامعه را در خود ادغام کند. در نتیجه، یکی از زمینه‌های تاریخی برای محدود شدن اقتدار سیاسی، استقلال نهادها، تحول حقوق و در نهایت ظهور تصور مدرن از فرد فراهم شد.
⬅️ اما در جهان اسلام «امپراتوری عثمانی» در زمانی فروپاشید که جهان دیگر جهان قرون وسطای اروپا نبود. دولت مدرن، ارتش دائمی، بوروکراسی متمرکز، مرزهای سرزمینی، مالیات‌گیری مدرن و دولت ـ ملت به الگوهای مسلط سازمان سیاسی تبدیل شده بودند؛ بنابراین فروپاشی امپراتوری عثمانی در خلأ نهادی رخ نداد. آنچه پس از فروپاشی پدید آمد، برخلاف اروپای پساکارولنژی، عمدتاً واحدهای فئودالی و مراکز پراکنده قدرت نبود؛ بلکه این دولت‌های ملی متمرکز و حتی دولت مطلقه مدرن بود که از بسیاری جهات می‌توانست اقتدار سیاسی را در مقیاسی کوچک‌تر بازتولید کند.
⬅️ در این نقطه، رابطه دین و دولت نیز اهمیتی تعیین‌کننده پیدا می‌کند. در اروپای پساکارولنژی، کلیسا توانست در فضای پراکندگی اقتدار، استقلال نهادی بیشتری پیدا کند و به یکی از مراکز رقیب قدرت تبدیل شود. اما در جهان پساعثمانی، دولت مدرن از ظرفیت بسیار بیشتری برای ادغام یا کنترل نهادهای اجتماعی و دینی برخوردار بود. در نتیجه، دین می‌توانست نه الزاماً به‌عنوان یک مرکز مستقل در برابر دولت؛ بلکه به‌عنوان یکی از منابع مشروعیت دولت جدید عمل کند. در چنین شرایطی همان شکلِ اقتدار سنتی امپراتوری دینی در واحدهای سیاسی جدید توزیع شد و مسیر تجربه جهان مسیحیت با اینکه در دنیای مدرن بود و می توانست کوتاهتر باشد، طی نشد.
⬅️ از این منظر، شاید به جای این پرسش که چرا جهان اسلام هنوز لیبرال نشده است؟ باید پرسید، آیا جهان اسلام می‌تواند درون ساختار دولت مدرن، از مرحله بازتولید اقتدار متمرکز عبور کند و به مرحله تکثر اقتدار، استقلال نهادها و محدودیت قدرت سیاسی برسد؟ اگر اساسا چنین امکانی باشد، با اتکا به آموزه های مبنایی ادیان توحیدی در اهمیت دادن به فرد و جایگاه او مبتنی بر فضیلت های فردی خویش و رابطه با خدای واحد خویش، لیبرالیسم در جهان اسلام میسر خواهد شد؛ نه با اتکا به آموزه های الهیات سیاسی که منبعث از بستر تاریخی و الزامات سیاسی- اجتماعی عصر پیدایش دین است، الهیات سیاسی که همچنان استعاره فردی «عبد و مولا»، تسلیم و اطاعت را به روابط سیاسی و حقوقی شهروندان و حکمرانان در حکمرانی مدرن تعمیم می دهد و حتی در قرائت هایی نماینده خدا واسطه لازم الوجود بین آفریدگار و انسان تلقی می شود. اگر چنین شود دیگر جان فردی در دست فردی دیگر به نام حاکم اسلامی نخواهد بود.