Logic and Critical Thinking by A+ Tutorial.

📚 Logic and Critical Thinking.

📚 Chapter One - Introducing Philosophy.

🙌 ዛሬ በይፋ የ Logic and Critical Thinking ኮርስን መማር እንጀምራለን።

📚 የመጀመሪያ አመት የዩኒቨርሲቲ ተማሪዎች ከሚወስዱት ና ከባዱ ኮርስ ከሚባለው አንዱ Logic and Critical Thinking ነው ፤ በ A+ Tutorial Class የዚህን ኮርስ 5 ቻፕተሮችን ግልፅ ና ለመረዳት ምቹ በሆነ መንገድ እንማራለን።

📚 ዛሬ Chapter One ን በመማር እንጀምራለን። ይህ Chapter የ concept ትምህርት እምብዛም አይታይበትም። ፈተና ላይ የምትፈተኑትም በሽምደዳ መልክ ስለሆነ በ MoSHE የተዘጋጀውን PDF ግቢ ስትገቡ ፈተና ሲደርስ ብቻ ሸምድዱት😁 ማለቴ አንብቡት ምንም የዞረ ጥያቄ አይወጣበትም። እንደ መግቢያ ልንማረው ግድ ነው። እሺ አሁን ወደ ትምህርቱ።

📖 Lesson 1 - Meaning and Nature of Philosophy.

👉 Philosophy ምን እንደሆነ እንመልከት። Philosophy በአማርኛ 'ፍልስፍና' ማለት ነው። ፍልስፍና ማለት ምን ማለት ነው🤔?

🙌"የጥበብ መጀመሪያ ፈጣሪን መፍራት ነው።" ይላል ሀይማኖታዊው አስተምህሮ።

👨‍🏫👩‍🏫 ፍልስፍና ደግሞ ጥበብን መሻት ወይም ጥበብን መፈለግ ነው። ስለዚህ ፍልስፍና ከፈጣሪ ና ከተፈጥሮ ጋ የሚጋጭ ሳይሆን ስለ ፈጣሪ ና ስለ ተፈጥሮ ጥልቅ መረዳት ላይ ለመድረስ የሚኳትን ሳይንስ ነው ፤ የዚህ ሳይንስ መሰረቱ ደግሞ ምክንያታዊነት ነው።

👨‍🏫 Socrates once stated that 

“Wonder is the feeling of a philosopher, and philosophy begins in wonder"

🤔 የፍልስፍና ምንጩ ማሰብ ና ነገሮችን ማድነቅ በተፈጥሮ መገረም(wonder) ነው ፤ ስለ በርበሬ ና ሽሮ አልያም ፥ ግቢ ስትገቡ 3.8, 3.6, 4.0 ስለምታመጡት ግሬድ የምታስቡት ተራ ማሰብ ፍልስፍና አይደለም። ይልቁንም ተፈጥሮን ለመረዳት ና ለማወቅ ፤ ስለ ተፈጥሮ ምንነት ና አሰራር በጥልቀት ና በተመስጦ በማያቋርጥ መልኩ ማሰብ በራሱ ፍልስፍና ነው። የፍልስፍና አባት እየተባለ የሚጠራው ሶቅራጥስ እንዲህ ይላል 👇

"ማድነቅ የፈላስፋዎች መገለጫ ነው ፤ ፍልስፍና የሚጀምረውም ከማድነቅ ነው [Wonder is the feeling of a philosopher, and philosophy begins in wonder]"

😁ከዚህ ጋ ማድነቅ ማለት ፤ Messi ና Ronaldo ን አልያም ዘፋኞችኝ ወዘተ የምናደንቀው ተራ ማድነቅ ሳይሆን ፤ ተፈጥሮን ና በውስጧ ያሉትን እፁብ ድንቅ ፍጥረቶችን ና አፈጣጠራቸውን ማድነቅ ነው።

📚 It is true that most of us may not have a clear knowledge about the history, nature, language, and issues of philosophy.

✅ But, we all think and reflect in our own way about issues that matter us most. We all have touched and moved by the feelings of wonder from which all philosophy derives. Thus, we all participate, more or less, in philosophical issues, even though thinking alone cannot make us philosophers.

🙌 መጠኑ ይብዛም ይነስም ሁላችንም የሆነ ጉዳይን ማሰባችን ና ማድነቃችን አይቀርም ፤ አብዛሀኞቻችን ምንም እንኳን ስለ ፍልስና እውቀቱ ላይኖረን ፤ ፈላስፎች የሚጠቀሟቸውን ና የሚግባቡባቸውን የፍልስፍና ቋንቋዎች ላናውቅ እንችላለን ፤ ስለ ፍልስፍና ታሪክ ና አመሰራረት ላናውቅ እንችላለን ፤ በጥቅሉ ስለ ፍልስፍና ምንም ነገር ሳናውቅ አብዛኞቻችን እኛን ስለሚያሳስቡ ጉዳዮች በጥልቀት ማሰባችን ና በራሳችን መንገድ ማንፀባረቃችን የተለመደ ነው። ስለዚህ ልክ እንደ ፈላስፎች ሁሉ ፤ ሁላችንም የሰው ልጆች የማሰብ ና የማድነቅ ስሜት አለን። ስለዚህ መጠኑ ይብዛም ይነስም ሁሉም የሰው ልጅ ፍልስፍናን በተግባር ይነካካዋል ወይም ይኖረዋል ምንም እንኳን ማሰብ በራሱ ፍልስፍና ባይሆንም። 😁ማሰብ በራሱ ፍልስፍና ቢሆን ሁሉም የሰው ልጅ ፈላስፋ ይሆን ነበር ፤ ምክንያቱም ሰው ሁኖ የማያስብ ፤ እንጨት ሁኖ የማይነድ የለምና። 🤔 ታዲያ ከማሰብ በዘለለ ፍልስፍና ምንድን ነው❓

🌎 Because of its universal nature, it is difficult to define philosophy in terms of a specific subject matter. However, we can define it etymologically as 'love of wisdom‘.

⭐️ Philosophy ን ወይንም ፍልስፍናን እንዲሁ በቀላሉ ስለሆነ ነገር የሚያጠና ሳይንስ ነው ብሎ define ማድረግ ወይም ብያኔ መስጠት አይቻልም። ለምንድን ነው ፍልስፍንናን ስለ አንድ ጉዳይ የሚያጠና ሳይንስ ነው ብለን መግለፅ ያቃተን🤔?

📚 ምክንያቱም ፍልስፍና ወይንም Philosophy ሁሉንአቀፍ ወይንም ሁሉንምነገሮች የመዳሰስ ተፈጥሯዊ ባህሪ(universal Nature) ስላለው ነው። ይህ ማለት ደግሞ ፍልስፍና specifically አንድን ነገር ለይቶ ማጥናት አይችልም ወይም ስለ አንድ ነገር ብቻ አያጠናም(has no specific subject matter)። ስለ አንድ ነገር ሳይሆን የሚያጠናው ፤ universe ላይ ስላሉ ጉዳዮች(issue) ነው የሚጠናው። በዚህም ምክንያት ፍልስፍና(philosophy) ን define ማድረግ ያስቸግራል።

✅ It may be easy to define other disciplines, such as, chemistry, physics, geography, etc in terms of a subject matter, for they have their own specific subject matters to primarily deal with.

🔰 However, it is difficult to do the same with philosophy, because philosophy has no a specific subject matter to primarily deal with. Philosophy deals primarily with issues. What contents philosophy has are not the specific subject matters, but issues, which are universal in nature.

📚 ነገር ግን አንዱን የ ናቹራል ተማሪ what is chemistry ብዬ ብጠይቀው chemistry is a branch of natural science that studies about the nature and composition of matter ብሎ define ማድረግ ይችላል ምክንያቱም chemistry የሚያጠናው ስለ አንድ ነገር ስለሆነ እርሱም ስለ matter እና ከ matter ጋር ስለተያያዙ ነገሮች ብቻ ነው የሚያጠናው። አንዱን የ ሶሻል ተማሪ what is History ብዬ ብጠይቀው define ማድርግ ይችላል ምክንያቱም ስለ አንድ ነገር ስለሚያጠና።

📚 ነገር ግን ፍልስፍና(Philosophy) ን በዚህ መልክ define ማድረግ ይከብዳል። ስለዚህ በምን መልኩ እናብራራው🤔?

🌹philosophy የግሪክ ቃል ነው ፤ የፍልስፍና ሀገርም ግሪክ ነው። መፅሀፍ ቅዱስ ላይ ፤ የአይሁድ ሰዎች ምልክትን ይሻሉ ፤ የግሪክ ሰዎች ደግሞ ጥበብን ይሻሉ ይላል። ጥበብን ማለት ማወቅን ፤ መፈላሰፍን ፤ ተፈጥሮን መመርመር ና መረዳትን ማለት ነው። ስለዚህ ይህ ከግሪክ ሀገር የተመዘዘው ፍልስፍና የሚለው ቃል 👇

'philo' እና 'sophia' ከተባሉ ሁለት የግሪክ ቃላት የተመሰረተ ነው።

👉 Philo ማለት Love ነው።

👉 sophia ማለት wisdom ነው።

📚 ስለዚህ የ philosophy ቃል በቃል ትርጉሙ love of wisdom ማለት ነው። Love of wisdom ማለት ደግሞ በአማርኛ "ጥበብን መሻት መፈለግ" ማለት ነው።

🌹ስለዚህ ከ love of wisdom(ጥበብን መሻት) ተነስተን philosophy ን በተወሰነ መልኩ ማብራራት እንችላለን👇።

📚 Thus, as a pursuit of wisdom, philosophy refers to the development of critical habits, the continuous search for truth, and the questioning of the apparent.

👉 The development of critical habit ማለት ፤ ነገሮች ላይ ጭፍን አመለካከት ከመያዝ ይልቅ ነቂሳዊ[ምክንያታዊ] አመለካከትን የማዳበር ባህል ማለት ነው።

👉 The continuous search for the truth ማለት ፤ እውነትን ያለማቋረጥ የመፈለግ ሒደት ማለት ነው። እውነት ማን ነው❓እውነት በራሱ ምንድን ነው❓ይህንን መፈለግ ማለት ነው።

👉 The questioning of the apparent ማለት ፤ በአይናችን የምናየው የምንዳስሰው ይህን ግልፅ መስሎ የሚታየው አለም ላይ ጥያቄ ማንሳት መመራመር እና በተለያዩ dimensions መመልከት ማለት ነው።

🙌 ስለዚህ philosophy[ፍልስፍና] ማለት ፤ በተለያዩ ነገሮች ላይ ጭፍን አመለካከት ከመያዝ ይልቅ ነቂሳዊ[ምክንያታዊ] አመለካከትን የማዳበር ባህል ÷ እውነትን ያለማቋረጥ የመፈለግ ሒደት ÷ በአይናችን የምናዬው የምንዳስሰው ግልፅ መስለው የሚታየው አለም ላይ ጥያቄ ማንሳት መመራመር እና በተለያዩ dimensions መመልከት ማለት ነው።

🙎‍♂ Anyone who raises questions, such as

👉Does God exists?

👉What is reality?

👉What is the ultimate source of Being?

👉What is knowledge?

👉 What does it mean to know?

👉How do we come to know?

👉 What is value?, and the like,

is really showing a curiosity that can be described as a vital concern for becoming wise about the phenomena of the world and the human experiences. Therefore, seeking wisdom is among the various essences of philosophy that it has got from its etymological definition.

🙌 ፈጣሪ አለ❓እውነት ምንድን ነው❓ የመፈጠር የመገኘት የመጨረሻው ትልቁ ምንጩ ምንድን ነው❓ዕውቀት ምንድን ነው❓ማወቅ ማለት ምን ማለት ነው❓እንዴትስ ነው የምናውቀው❓ዋጋ(እሴት) ምንድን ነው❓እነዚህን ና የመሳሰሉትን ጥያቄዎች አንድ ሰው ቢያነሳ ና ለነዚህ ጥያቄዎች መልስ ፍለጋ ቢጓዝ ቢኳትን ፤ ይህ ሰው ስለ አለም ፤ ስለ ሰው ልጅ አፈጣጠር ለማወቅ መሻት ስላሳዬ ፤ ይህ ሰው ጥበብን ሽቷል ፈልጓል(seeking wisdom) ማለት ነው። ከላይ የተዘረዘሩት ጥያቄዎች ደግሞ ተፈጥሮን ለማወቅ የሚደደረግ ፍለጋ ስለሆነ ፤ ፍልስፍና ናቸው። ስለዚህ ፍልስፍና ጥበብን መሻት(love of wisdom) ነው።

📚 ነገር ግን እንደ ፋላስፎች እይታ መነፅር ከሆነ love of wisdom የሚለው በቂ አይደለም philosiphy ን ለማብራራት። ለምን🤔?

📚ምክንያቱም wisdom specific መሆን ስለሚችል። ለምሳሌ አንድ ሐኪም(ዶክተር) ስለ ህክምና በቂ ዕውቀት(wisdom) አለው። ነገር ግን ከህክምና ውጭ ስላሉ ነገሮች በበቂ ሁኔታ ላያውቅ ላይረዳ ላይመራመር ይችላል ፤ አንድ ኳስ ተጫዋች ስለ ኳስ በቂ ዕውቀት(wisdom) አለው፤ ነገር ግን ከኳስ ስለ ሌሎች ነገሮች ዕውቀት(wisdom) ላይኖረው ይችላል። philosophy ደግሞ ሁሉን አቀፍ ነው ስላልን love of wisdom ብቻውን በቂ definition ሊሆን አይችልም። ስለዚህ ከ love of wisdom በተጨማሪ philosophy ሌሎች ብያኔዎች(definitions) ይኖሩታል። እነርሱም Basic features of philosophy ተብለው ይጠራሉ ፤ እያንዳንዳቸውን እንመልከት።

📖 Lesson 2 - Basic Features of philosophy.

📚 Basic Features of Philosophy ማለት የ ፍልስፍና መሰረታዊ መገለጫዎች ( Basic features ) ማለት ሲሆን philosophy ን ከሌሎች የትምህርት አይነቶች የሚለዩት ባህሪያቶቹን ያካትታል ፤ እንመልከታቸው።

✅ 1) Philosophy is a set of views or beliefs about life and the universe, which are often held uncritically.

1ኛ) Philosophy ማለት ስለ ህይወት ስለ አለም በሰው ልጆች አዕምሮ ውስጥ ጥያቄ የሚያስነሱ ተጨባጭ የሆነ ማስረጃ ያልተገኘላቸው ጉዳዮች ላይ ያለን አመለካከት ወይም ነፀብራቅ ማለት ነው።

👉ለምሳሌ ስለ ህይወት ብናነሳ ከሞት በሗላ ህይወት አለ ወይስ የለም😮‍💨?

👉ገነት ና ሲኦል የሚባሉ ነገሮች አሉ😿?

👉ፈጣሪ አለ? ይህ የሚታየው ገሀዱ አለም ከየት ነው የመጣው? ወዘተ

📚 ስለእነዚህ ነገሮች ያለን ምልከታ philosophy ይባላል። ታዲያ ስለእነዚህ ነገሮች እያንዳንዱ ሰው የራሱ የሆነ የግል ምልከታ ይኖረዋል።(ሰምታችሁ እንደሆነ አንዳንድ ሰዎች "የኔ ፍልስፍና" ይላሉ። አንድ ሰው ወጣ ያለ ሀሳብ ካለው ደግሞ ኸረ እሱ ኮ ፈላስፋ ነው ይባላል ኣ😁።)

🔰 እንዲሁም ደግሞ ከግል ምልከታ በዘለለ ስለ እነዚህ ነገሮች በተቻለ መጠን ምክንያታዊ ሀሳብን ተንተርሶ የሚሰጠት ምልከታ አለ። ስለዚህ

😎 ሁለት ነገሮች አሉ ማለት ነው።

A) Having philosophy[informal sense of philosophy] - በሰው ልጆች አዕምሮ ውስጥ ጥያቄ የሚያስነሱ ተጨባጭ የሆነ ማስረጃ ያልተገኘላቸውን ጉዳዮች ወይም ነገሮች ላይ የ እያንዳንዱ ሰው የራሱ የሆነ የግል አመለካከት ወይም እይታ Having philosophy ይባላል። "አመለካከት የግል ነው ሀገር የጋራ ነው ይባላል😁"

📚 Having Philosophy ማለት ለነገሮች ያለንን የግል አመለካት ወይንም ፍልስፍና እኔ የማስበው ፣ የኔ እይታ ፣ እኔ የሚመስለኝ ብለን የምንገልፃቸውን ያመለክትልናል ።

B) Doing philosophy[formal sense of philosophy] - በሰው ልጆች አዕምሮ ውስጥ ጥያቄ የሚያስነሱ ተጨባጭ የሆነ ማስረጃ ያልተገኘላቸውን ጉዳዮች ላይ በተቻለ መጠን ምክንያታዊ ሀሳብን ተንተርሶ የሚገኝ ምልከታ doing philosophy ይባላል።

📚 ባለን ፍልስፍና ነገሮችን Critical Thinking በሆነ መንገድ Analyze, Evaluate, Judge እና Understand ማድረግ ስንችል ነው Doing philosophy የሚባለው።

Therefore ,

👉 Doing philosophy > Having philosophy. [Doing philosophy ከ Having philosophy የተሻለ ነው።]

👉 Having & Doing philosophy cannot be treated independently.[Doing philosophy ና Having philosophy የሚነጣጠሉ አይደሉም።]

👉 having a philosophy is not sufficient for doing philosophy.[Having philosophy ለ Doing philosophy አስተዋዕፆ ሊኖረው ይችላል ግን በቂ አይደለም።]

👆ያዟቸው ፈተና ላይ ስለሚወጡ።

✅ 2) Philosophy is a group of perennial problems that interest people and for which philosophers always have sought answers.

2ኛ) Philosophy የሰው ልጅ ለሚያነሳቸው መሰረታዊ የ ፍልስፍና ጥያቄዎች ለሚባሉት ለምሳሌ

👉 እውነት ምንድነው ?

👉 እውቀት ምንድነው ?

👉 ውበት ምንድነው ?

👉 ከሞት በሗላ እውን ህይወት አለ(life after death )?

👉 ፍትህ ምንድን ነው?

👉 ሰዎች ነፃ ፈቃድ አላቸው? ወይስ የሚቆጣጠራቸው አካል አለ?

👉 እኔ ከዚህ ምን እሰራለሁ? መዳረሻዬስ ምንድን ነው?

ለሚሉት እና ለመሳሰሉት ጥያቄዎች መልስን የሚፈልግ ተደርጎ የሚገለጽ ነው።

📚 ፈላስፎች እነዚህን ለመሰሉ የሰው መሰረታዊ ጥያቄዎች ምላሽ ለመስጠት በሚያደርጉት ጥረት ብዙ Theories እና System of thoughts ለምሳሌ Extensionalism , idealism , Realism etc መወለድ ምክንያት ሆነዋል።

✅ 3) Philosophy is the logical analysis of language and the clarification of the meaning of words and concepts.

3ኛ) በ የዕለት ህይወታችን እንዲሁም በተለያዩ ሳይንሳዊ ስራዎች ውስጥ የምንጠቀማቸው ቃላት ወይም Terms ምን አይነች ፍቺ ይሰጣሉ የሚለውን ምክንያታዊ ጥናት ና ትንታኔ ያደርጋል ፤ እንዲሁም ቃላቶች የትርጉም ግርታ እንዳይፈጥሩ ማድረግ ሌላኛው የፍልስፍና ተግባሩ ነው። ስለዚህ ስለ ፍልስፍና ስለ language(ቋንቋ) ያጠናል ፤ በተለይም ደግሞ ቃላቶች እንዴት define እንዴት እንደሚደረጉ ና ምን ላይ ጥቅም መዋል እንዳለባቸው በዝርዝር ያጠናል። 

👉 Some philosophers see this as the main task of philosophy, and a few claim this is the only legitimate function of philosophy(አንዳንዶች ይህ ከፍልስፍና ዋና ተግባሮች አንዱ ነው ይላሉ ፤ ሌሎች ደግሞ ይህ የፍልስፍና ብቸኛ ተግባሩ ነው ይላሉ።)

📚 በስፋት chapter 3 ላይ እንመለከተዋለን።

✅ 4) Philosophy is a rational attempt to look at the world as a whole.

🙎‍♂ እንበልና አንድን ፖለቲከኛ ፣ ቢዝነስ ማን ወይንም ስፖርተኛ ስለአለም እይታ ብጠይቋቸው ከፖለቲካው ከንግዱና ከስፖርቱ አለም አንፃር ብቻ ያላቸውን እይታ( Fragmented view ) ሊነግሯቹ ይችላሉ ይህን እይታ የተሟላ ነው ማለት አንችልም። Philosophy ወንም philosopher ግን በተቃራኒው የሁሉን እይታ በአንድ በማዋሀድ (whole ) ስለ አለም የተሟላ እይታን የሚፈጥርልን ሳይንስ ነው ።

📚 Philosophy seeks to combine the conclusions of the various sciences and human experience into some kind of consistent worldview.

✅ 5) Philosophy is a process of reflecting on and criticizing our most deeply held conceptions 

and beliefs.

5ኛ) ፍልስፍና ማለት ስለ ተፈጥሮ ፤ ስለ ማህበራዊ ትስስር ፤ ስለ ዩኒቨርስ ፤ ስለ ውበት ወዘተ የሰው ልጅ ያለውን ጥልቅ የሆነ አመለካከት እና እምነት የሚገልፅበት ፡ የሚያንፀባርቅበት ፡ የሚገመግምበት ፡ የሚተችበት ሒደት ፍልስፍና ይባላል።

📚 ታዲያ የሰው ልጅ ስለ እነዚህ ነገሮች ያለውን አመለካከት ሲገልፅ ሲያንፀባርቅ ሲገመግም ና ሲተች ምክንያታዊ ሀሳብን መሰረት በማድረግ ሳይንሳዊ ዘዴዎችን በመከተል ነው። ስለዚህ 5ተኛ ላይ ያለው የ philosophy definition formal sense of doing philosophy ይባላል።

🙌 የ Basic Features of Philosophy ን አምስቱን መገለጫዎች አጠር ባለ መልኩ ከያዛችሁት በቂ ነው ፤ ፈተና ላይም ቀላል በሆነ መንገድ ዋና ሀሳቡ ነው የሚወጣው፤ ዝርዝር ጉዳዮችን ከፈለጋችሁ ሞጁሉ ላይ ያለውን ዝርው ፅሁፍ ማንበብ ትችላላችሁ።

አሁን ደግሞ Core Fields of philosophy እንማር።

©A+ Tutorial class.

📚 #Logic and Critical Thinking.

📚 Chapter One - Introducing Philosophy.

Lesson 3 - Core Fields of Philosophy.

📚 ስለ Philosophy ምንነት እንደ መግቢያ ያህል ተምረናል። አሁን ደግሞ ከ Philosophy አይነቶች መካከል አንዱን እንማራለን።

📌 Types of philosophy.

🤔 A) Metaphysics

👩‍🏫 B) Epistemology

🌹 C) Axiology

🚸 D) Logic

🎯 Core Fields of Philosophy ማለት ፍልስፍና የተሰማራባቸው ወይም የሚያጠናቸው ዋና ዋና መስኮች ማለት ሲሆን ፤ በሌላ አባባል የፍልስፍና አይነቶች ማለት ነው። አራት ዋና ዋና የፍልስፍና አይነቶች አሉ። እነርሱም 👇

📌 Metaphysics

📌 Epistemology

📌 Axiology

📌 Logic ናቸው። እያንዳንዱንም እንማራለን ፤ ለዛሬ Metaphysics ን እንመለከታለን።

        A) Metaphysics

📚 Metaphysics is the branch of philosophy that studies the ultimate nature of reality or existence.

✌️Reality or existence ማለት በገሀዱ አለም ውስጥ ያሉ ነገሮች ፤ አፈጣጠር ግኝት መኖር(ህልውና) ማለት ነው። 😁"ዛሬ ሲያቀባዥረኝ ነው ያደረው" እንላለን ኣ። ህልም ወይም ማቀባዠር exit ያላደረገ ነገር ነው። reality ወይም existence ግን የህልም ተቃራኒ ነው ፤ ያለ የተፈጠረ የተገኘ ነው።

✌️ለምሳሌ እናንተ የምትማሩበት ክላስ የተፈጠረ የተገኘ ያለ ነው። እንዴት ተፈጠረ❓እንዴት ተገኘ❓ ገፅታው ምንድን ነው❓ተብላችሁ ብትጠየቁ መልሳችሁ ምንድን ነው❓

😁 ምናልባት እንዲህ ልንመልስ እንችላለን ፤ ከአሸዋ ከሲሚንቶ ወዘተ ተሰራ ፤ አራት ማዕዘን ነው ነጭ ቀለም አለው በውስጡ ወንበሮች አሉ ብለን ልንገልፀው እንችላለን።

ከሳይንስ አንፃር ግን መልሱ ሌላ ነው👇።

Electron, Proton, Neutron በአንድ ላይ ሁነው በህግ ና በስርአት Atom ን ሰሩ ፤ Atom ሞች በአንድ ላይ ሁነው በህግ ና በስርአት Element ን ሰሩ ፤ Element ቶች በአንድ ላይ ሁነው በህግ ና በስርአት Matter ን ሰሩ። እነዚህ Matter ሮች በአይን የሚታዩ ቁስ አካል ናቸው። Matter ሮች ለነሱ ተስማሚ በሆነ የ temperature ና energy ሁኔታ ውስጥ በማድረግ ጠቃሚ ወደሆኑ ዕቃዎች ይቀየራሉ ወዘተ እየተባለ ስለ ነገሮች መገኘት መፈጠር ይብራራል።

🤔የሀይማኖት አባቶች ለምን ይሰወራሉ❓በአንድ ቦታ ሁነው ሌላ ቦታ የሚደረገውን ነገር እንዴት ያውቃሉ❓ጊዜ(time) ና ቦታ(space) የበቁ የሀይማኖት አባቶችን ለምን መገደብ አልቻለም🤔❓ለማንኛውም ወደ ትምህርቱ እንመለስ።

📚 ስለ ገሀዱ አለም እና ስለ መፈጠር ስለ መገኘች የሚያጠናው የፍልስፍና ክፍል Metaphysics ይባላል። ይህ የሚታየው ገሀዱ አለም ከየት መጣ🤔? የተፈጠሩ አካላት አፈጣጠራቸው እንዴት🤔 ነው? ፈጣሪ አላቸው ወይስ🤔? በአይናችን የምናያቸው ና ከአይናችን የተሰወሩ ገሀዱ አለም ውስጥ ያሉ አካላት መገኘታቸው እንዴት ነው❓ ወዘተ የሚያጠናው የፍልስፍና ክፍል metaphysics ይባላል። ስለዚህ👇

📚 Metaphysics deals with issues of reality, God, freedom, soul/immortality, the mind-body problem, form and substance relationship, cause and effect relationship, and other related issues.

📚 ስለዚህ ... ገሀዱ አለም ምንድን ነው? ፈጣሪ አለ? ካለስ ማረጋገጥ እንችላለን? አዕምሮ ምንድን ነው? አዕምሮ ከ አካል(body) ጋር ያለው መስተጋብር ምንድን ነው? የሰው ልጅ ነፃ ፍቃድ ያለው ነው ወይስ በፈጣሪ ቀድሞ የተፃፈለትን ድርሰት ነው የሚተውነው? ሰው ምንድን ነው? የሚያስብ የሚያገናዝብ ወይስ የሚንቀሳቀስ አካል ወይስ የሁለቱ ጥምር ውጤት? ጊዜ ምንድን ነው? ህይወት ማለት ምን ማለት ነው? ስለእነዚህ የሚያጠናው የፍልስፍና ክፍል Metaphysics ይባላል።

📌 ስለዚህ ከላይ በተዘረዘሩት ጥያቄዎች በመነሳት Metaphysics ለ አራት ይከፈላል። እነርሱም👇

1ኛ) Cosmology

2ኛ) Theology

3ኛ) Anthropology

4ኛ) Ontology

እያንዳንዳቸውን እንመልከት።

1) 🌹Cosmological Aspect: Cosmology consists in the study of theories about the origin, nature, and development of the universe as an orderly system. Questions such as these populate the realm of cosmology: How did the universe originate and develop? Did it come about by accident or design? Does its existence have any purpose?

📚 Cosmological aspect የሚያጠናው ስለ universe መነሻነት(ምንጩ) ፣ አፈጣጠር እና ዕድገት ነው የሚያጠናው።

📚 Universe እንዴት ተፈጠረ🤔? ከተፈጠረስ በሗላ እንዴት አደገ🤔? universe በአጋጣሚ ይሆን የተፈጠረው ወይስ ታስቦበት ታቅዶበት🙌? የ universe መፈጠር አላማ ይኖረው ይሆን🤔? የሚሉትን ነገሮች የሚያጠናው Cosmological aspect የተባለው የ metaphysics አይነት ነው። ስለዚህ ስለ universe የሚያጠናው የ metaphysics አይነት cosmology ተብሎ ይጠራል።

2)🌹 Theological Aspect: Theology is that part of religious theory that deals with conceptions of and about God. Is there a God? If so, is there one or more than one? What are the attributes of God? If God is both all good and all powerful, why does evil exist? If God exists, what is His relationship to human beings and the 'real‘ world of everyday life?

👨‍🎓 Teleology የሚለው ቃል ለኛ አዲስ አይደለም። Teleology ስለ ሀይማኖት ጥናት የሚያደርግ የትምህርት ክፍል ነው።

📌 teleological aspect የሚያጠናው ሀይማኖታዊ አስተምህሮቶችን መሰረት አድርጎ ነው። ፈጣሪ አለ🤔? ካለስ አንድ ነው ወይስ ከአንድ በላይ🤔? የፈጣሪ መለዮዎች ወይም ባህሪያቶች ምንድን ናቸው🤔? ፈጣሪ መልካም ና ሀያል ከሆነ ሰይጣን ለምን ሊኖር ቻለ🤔? ፈጣሪ ካለ ከሰው ልጆች እና ከእውነተኛው አለም የዕለት ተዕለት ህይወት ጋር ያለው ግንኙነት ምንድን ነው🤔? የሚሉትን የሚያጠናልን teological aspect የተባለው የ metaphysics አይነት ነው።

3)🌹 Anthropological Aspect: Anthropology deals with the study of human beings and asks questions like the following: What is the relation between mind and body? Is mind more fundamental than body, with body depending on mind, or vice versa?

📚 What is humanity‘s moral status? Are people born good, evil, or morally neutral? To what extent are individuals free? Do they have free will, or are their thoughts and actions determined by their environment, inheritance, or a divine being? Does each person have a soul? If so, what is it?

📙 Anthropological aspect የሚያጠናው ስለ ሰው ልጆች እና ከሰው ልጅ ጋ በተያያዘ ስለሚነሱ ጥያቄዎች ነው። አዕምሮ ና አካል ግንኙነታቸው ምንድን ነው? አዕምሮ ከ አካል የበለጠ ጥቅም ይኖረው ይሆን? አዕምሮ በ አካል ጥገኛ ነው ወይስ አካል ነው በአዕምሮ ጥገኛ የሆነው?

📗 የሰብአዊነት መለኪያ ሁኔታዎቹ ምንድን ናቸው? ሰዎች ሲፈጠሩ ጥሩ ሁነው ነው ወይስ መጥፎ ሁነው ነው ወይስ ጥሩም መጥፎም ሳይሆኑ ገለልተኛ(neutral) ሁነው ነው የተፈጠሩት? እያንዳንዱ ሰው እስከምን ድረስ ነው ነፃ ፈቃድ ያለው? ሰዎች ነፃ ፍቃድ አላቸው ወይስ የሰዎች አስተሳሰባቸው እና ድርጊታቸው የሚወሰነው በሚኖሩበት አካባቢ ÷ በዘር ውርስ ወይስ በፈጣሪ ነው? እያንዳንዱ ሰው ነፍስ አለው? ካለው ነፍስ ምንድን ነው? ወዘተ የሚያጠናልን Antropology ይባላል።

4)🌹 Ontological Aspect: Ontology is the study of the nature of existence, or what it means for anything to exist. Several questions are central to ontology: Is basic reality found in matter or physical energy (the world we can sense), or is it found in spirit or spiritual energy? Is it composed of one element (e.g., matter or spirit), or two (e.g., matter and spirit), or many?

📚 Is reality orderly and lawful in itself, or is it merely orderable by the human mind? Is it fixed and stable, or is change its central feature? Is this reality friendly, unfriendly, or neutral toward humanity?

📌 Ontological aspect የሚያጠናው ደግሞ ስለ መገኘት ስለ መፈጠር ነው። ለምሳሌ የምትጠቀሙት ስልክ exist or appear ያደረገ ነው አይደል። ማለትም የተገኘ የተፈጠረ አካል ያለው ነው። ስለ ነገሮች መገኘት መፈጠር ና ከእነሱ ጋር በተገናኘ ስለሚነሱ ጥያቄዎች የሚያጠናው Ontological aspect ይባላል።

📚 ይህ ግዙፍ የነሳው ገሀዱ አለም የተገኘው ከቁስ አካላት ነው ወይስ ከ physical energy? አልያም ደግሞ ይህ ግዙፍ የነሳው ገሀዱ አለም የተገኘው ከመንፈስ ወይም ከመንፈሳዊ ሀይል ነው? ይህ ግዙፍ የነሳው ገሀዱ አለም የተገነባው ከአንድ ነገር ነው?(ለምሳሌ ከቁስ አካል ወይም ከመንፈሳዊ ሀይል) ወይስ ከሁለቱም ነገሮች ነው(ማለትም ከቁስ አካል ና ከመንፈሳዊ ሀይል) ወይስ ከብዙ ነገር?

📚 ይህ ግዙፍ የነሳ ገሀዱ አለም ህግና ስርአትን ጠብቆ ራሱን በራሱ ነው የሚያስተዳድረው ወይስ በቀላሉ በሰው ልጆች የሚታዘዝ የሚተዳደር ነው? ይህ ግዙፍ የነሳ ገሀዱ አለም ቋሚ የተረጋጋ ነው ወይስ ይለዋወጣል።ይህ ግዙፍ የነሳ ገሀዱ አለም ለሰው ልጆች ተስማሚ ነው ወይስ የማይመች ነው? እነዚህ ሁሉ የሚያጠናው የ metaphysics አይነት ontological aspect ይባላል።

✌️Physical Energy ማለት አካላቶች በ energy አማካኝነት መለወጥ መለጠጥ ማደግ መቀየር ማለት ነው። ለምሳሌ እናንተ ስፖርት ስትሰሩ በ energy አማካኝነት ሰውነታችሁ ያድጋል ይለወጣል ይቀየራል። ልክ እንደ ሰውነታችሁ ሁሉ ፤ ገሀዱ አለም በ energy(heat) አማካኝነት ነው የተፈጠረው ያደገው የተለወጠው? የሚለውን የሚጠናው ontology ይባላል።

🙌Metaphysics ሰለ ምን እንደሚያጠና ያዙ ፤ እንዲሁም አራቱን የ metaphysics አይነቶች ና ስለምን እንደሚያጠኑ በደንብ ያዙ። ፈተና ላይ በፃፍ መልክ ፤ በምርጫ መልክ ና በአዛምድ መልክ ሊወጡ ይችላሉ። ለዛሬ ከዚህ ላይ እናብቃ ና በቀጣይ ስለ Epistemology ና Axiology እንማራለን ፤ ከታች የተቀመጠውን ፎቶ መመልከት ትችላላችሁ ስለ Metaphysics።

©A+ Tutorial Class.