اسلام، مسلمان و لیبرالیسم؛ رفع یک حجاب از برابر فهم

پاسخی به دغدغه‌های محمد عثمانی درباره «اسلام لیبرال»

علی‌رضا معینی

گاه در گفت‌وگوهای فکری، اختلاف نه از آنجا پدید می‌آید که یکی حق می‌گوید و دیگری باطل؛ بلکه از آنجا آغاز می‌شود که دو اندیشمند، یک واژه را به کار می‌برند، اما دو معنای متفاوت از آن اراده می‌کنند. در این هنگام، ممکن است هر دو طرف سخنی درست بگویند و در عین حال، سخن یکدیگر را به درستی درنیابند.

یادداشت ارجمند جناب محمد عثمانی درباره «اسلام لیبرال» را باید از همین منظر خواند. دغدغه اصلی ایشان، دغدغه‌ای قابل احترام است: حفظ استقلال و حرمت دین و جلوگیری از آنکه حقیقتی الهی، تابع مکاتب تاریخی و بشری شود.

به تعبیر دیگر، نگرانی ایشان این است که مبادا با افزودن صفتی چون «لیبرال» به نام اسلام، به جای فهم دین، معیارهای بیرونی بر آن تحمیل شود و یک مکتب مدرن، در جایگاه داور نهایی دین بنشیند.

این نگرانی، اگر سخن درباره وحی و ذات دین باشد، نگرانی درستی است.

هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید قرآن یا حقیقت الهی، لیبرال، سوسیالیست یا محافظه‌کار است. حقیقت، فرزند هیچ ایدئولوژی تاریخی نیست.

اما پرسش اصلی اینجاست: آیا هر کس از «اسلام لیبرال» سخن می‌گوید، مرادش این است که اسلام را به لیبرالیسم تبدیل کند؟

به گمان من، پاسخ منفی است.

◼️ حجاب نخست؛ یکی گرفتن دین با تاریخ دین

مشکل اصلی از آنجا آغاز می‌شود که واژه «اسلام» را همیشه به یک معنا به کار می‌بریم؛ حال آنکه این واژه در گفت‌وگوی انسانی، دست‌کم سه قلمرو متفاوت دارد.

نخست، اسلام به معنای وحی و پیام الهی است؛ یعنی حقیقتی که مؤمنان سرچشمه نهایی ایمان خود می‌دانند. در این معنا، اسلام نه لیبرال است و نه هیچ «ایسم» دیگری.

دوم، اسلام به معنای فهم انسان از وحی است. انسان، بیرون از زبان، تاریخ و فرهنگ نمی‌اندیشد. هیچ فهمی از دین، جدا از شرایط انسانی صاحب آن فهم شکل نمی‌گیرد.

سوم، اسلام به معنای فرهنگ و تمدن مسلمانان است؛ یعنی هنر، اخلاق، حقوق، سیاست، معماری، نهادها و شیوه‌های زندگی که مسلمانان در طول تاریخ پدید آورده‌اند.

اگر این سه معنا از یکدیگر جدا نشوند، بسیاری از نزاع‌ها پیش از آغاز، گرفتار ابهام خواهند بود.

◼️ اسلام در آینه تاریخ؛ یک حقیقت و چند صورت

اسلام ایرانی، اسلام اندلسی، اسلام عثمانی و اسلام مالایی، چهار دین جداگانه نیستند؛ بلکه چهار صورت تاریخی از حضور یک حقیقت دینی در جهان‌های فرهنگی متفاوت‌اند.

همان‌گونه که نور خورشید، هنگامی که از شیشه‌های گوناگون عبور می‌کند، رنگ‌های متفاوت می‌آفریند، حقیقت دینی نیز هنگامی که وارد زندگی انسان‌های تاریخی می‌شود، صورت‌های متنوع پیدا می‌کند.

اما همان‌گونه که رنگ شیشه را نباید با حقیقت نور یکی گرفت، فرهنگ را نیز نباید با ذات دین یکی دانست.

دین، چشمه است؛ فرهنگ، رودخانه‌ای است که در سرزمین‌های مختلف جاری می‌شود.

◼️ چرا «مسلمان لیبرال» دقیق‌تر از «اسلام لیبرال» است؟

اینجا باید یک تمایز مهم را روشن کرد.

لیبرالیسم، در بنیادی‌ترین معنای خود، بر یک تصویر خاص از انسان استوار است: انسان موجودی خطاپذیر است و هیچ فرد، حکومت، سنت یا نهاد انسانی نباید خود را مصون از نقد بداند.

لیبرالیسم تاریخی، در برابر مقدس کردن قدرت‌های انسانی ایستاد؛ در برابر این تصور که شاه، کلیسا، حکومت یا متفکر، صاحب حقیقت نهایی است.

البته اگر لیبرالیسم به معنای انکار هر امر قدسی و نفی هر حقیقت فراتر از انسان فهم شود، با روح دین فاصله می‌گیرد.

اما اگر معنای آن، نفی تقدس‌بخشی به انسان‌ها و محدود کردن ادعاهای خطاناپذیر بشری باشد، مسئله صورت دیگری پیدا می‌کند.

از همین رو، باید میان «اسلام لیبرال» و «مسلمان لیبرال» تفاوت گذاشت.

اسلام، در مقام وحی، لیبرال نیست؛ زیرا وحی در چارچوب مکاتب بشری نمی‌گنجد.

اما مسلمان می‌تواند لیبرال باشد؛ یعنی انسانی مؤمن که در عرصه اجتماعی بر آزادی، مدارا، کرامت انسان و خطاپذیری بشر تأکید می‌کند.

همچنین می‌توان از «قرائت لیبرال از اسلام» سخن گفت؛ یعنی فهمی از آموزه‌های اسلامی که در آن، آزادی و مسئولیت انسان جایگاهی برجسته دارد.

در اینجا، صفت «لیبرال» به وحی تعلق نمی‌گیرد؛ به شیوه فهم و زیست انسان مؤمن تعلق می‌گیرد.

◼️ اسلام غیرلیبرال نیز یک تفسیر تاریخی است، نه ذات دین

همان‌گونه که «اسلام لیبرال» نباید به معنای لیبرال کردن وحی فهمیده شود، «اسلام غیرلیبرال» نیز نباید به این معنا باشد که گوهر دین، ذاتاً با نفی آزادی و کرامت انسان تعریف می‌شود.

هر دو تعبیر، بیش از آنکه درباره ذات دین سخن بگویند، درباره صورت‌های تاریخی فهم دین و نسبت مسلمانان با جهان پیرامون خود سخن می‌گویند.

البته میان( فرد و) جامعه ی لیبرال با فرد و جامعه ی دیندار فرقی فارق هست بقول دکتر سروش در مقاله ی مدارا و مدیریت مؤمنان در کتابی به همین نام انتشارات صراط:

....«بلی، جامعهٔ لیبرال، جامعه‌ای است همواره در حال انتخاب و امتحان؛  که هیچ‌گاه دورهٔ امتحان را بسر آمده و  بسرآمدنی نمی‌داند. اما جامعهٔ دینی، جامعه‌ای است که از انتخاب گذشته و به جواب امتحان رسیده . او دین را برگزیده و برآنست که از این پس در ظل آن زیست کند .لکن این انتخاب ، باب انتخاب ها و امتحان های دشوار و بی شمار بعدی را بر آن گشوده است . از آن پس معرفت دینی ست که می باید امتحان دهد.و مراحل دشوار قبض و بسط و تعدیل و توازن را از سر بگذراند ».....

#فرهیختگان روزن آگاهی