Карел Чапек. Мавҳум тасаввур (ҳикоя)
Xushnudbek Xudayberdiyev
Лотин ёзувидаги матн пастда берилган
- Виждон, - дея сўз бошлади пан Лацина. - Менимча ҳозир бу сўз сал бошқачароқ маънода ишлатилади. Балким, уни эндиликда “мавҳум тасаввурлар” тоифасига киритса бўлар, ҳайтовур, сизу бизга барибир эмасми? Билмадим, сизлар фабрикант Гирке воқеасини эшитганмисизлар, йўқми, уни жудаям бой ва обрўли, қад-қомати келишган, паҳлавон келбатли жаноб дейишарди.
Анчадан бери сўққабош экан. У ҳақда ҳеч ким бошқа ҳеч нарса билмасди. Хуллас у ана шундай одамови, сирли ва ўзига хос киши эди. У қирққа кирганида эндигина ўн еттига тўлган, қўғирчоқдеккина дўндиқчани севиб, унга уйланди. Юрагида қўри, белида қуввати бор экан-да бояқишнинг. Ҳақиқий гўзалликдан гоҳида одамнинг юраги ғаш тортади, баъзан нимагадир ичинг ачиша бошлайди, баъзан қалбингга недир нафосат оқиб кирганини сезмайсан, ишқилиб шунақа-да! Гирке ана шундай латофатли қизга уйланганди – у жудаям бадавлат, қўли узун одам эди-да!
Келин-куёв асал ойини ўтказиш учун Италияга жўнаб кетишди. У ерда ғалати бир ҳодиса юз берди. Венециядаги машҳур черков минорасига чиқишгач, Гирке у ердан пастга қараган – айтишларича у ердан ҳаммаёқ жуда чиройли кўринаркан, - шунда Гиркенинг ранги оқариб, хотинига юзланган-да, худди арраланган дарахтдек унинг оёқлари остига қулаб тушган. Шундан бери Гирке янада одамови бўп қолди. У ўзини худди ҳеч нарса бўлмагандек тутишга ҳаракат қилса-да, ташқи кўриниши анчайин ўзгарган, безовталиги яққол сезилиб турарди.
Хуллас, ўшанда хотини жуда қаттиқ хавотирга тушган ва эрини олиб дарров уйга қайтган. Уларнинг уйи жуда чиройли, ҳашаматли бўлиб. Деразалари шаҳар хиёбонига қараб турарди. Гиркенинг руҳиятидаги ўзгаришлар ҳам ана шундан кейин бошланди. У ҳар доим деразаларнинг ёнидан кетмас, уларнинг ёпилган-ёпилмаганини текшириб юрарди. Кутилмаганда ўтирган жойидан сапчиб турарди-да, яна деразалар томонга югурарди. Ҳатто, кечалари ҳам худди арвоҳдек бутун уй бўйлаб изғир, ҳамма саволларга боши тинимсиз айланаётгани, деразалар очиқлиги ва уларни дарҳол тамбалаб олиши кераклигини айтиб ғўлдирарди. Шунда хотини ҳамма деразаларга панжара ўрнатиш кераклигини айтди. Бу тадбир бир неча кунгагина асқотди. Гирке бироз тинчланди, аммо, кўп ўтмай, дераза панжараларининг мустаҳкам ёки омонат эканини билиш учун силкитиб кўришга тушди. Бу пайтда барча деразаларга мустаҳкам пўлат тўсиқлар қотирилган, эр-хотин бу ерда худди қамоқхонадаги маҳбуслар мақомида эдилар. Гирке маълум муддат хотиржам юрди. Аммо, кейинчалик зинапоялардан тушаётганда ҳам боши тинимсиз айлана бошлаганини ҳис этди. У энди фалажга учрагандек зинапоя тутқичларини ушлаб аранг юрар, бу аснода нақ қора терга ботиб кетар, зинанинг қоқ ярмида ўтирганча худди безгак тутгандек қалтирарди. Шу даражада оғир эди бечорага.
Табиийки, имкон даражасида шифокорларга мурожаат қилинди. Уларнинг бири ишонч билан бош айланиши организмнинг кучли зўриқиши натижасидир, деса, бошқаси қулоқ соҳасидаги қандайдир касаллик белгиси сифатида баҳолади. Яна бирови қабзият деб ташхис қўйса, тўртинчиси мия ярим шарлари фаолиятининг бузилиши билан боғлади.
Яна бир таниқли мутахассис уни турфа қийноқларга солиб, янгича усуллар билан даволаб кўрмоқчи бўлди. Яхшиямки, Гирке ҳали бақувват, соғлом, иродали йигит экан, ҳаммасига чидади. Аммо, ҳозир у ўрнидан ҳам қўзғалолмай қолганди. Ҳатто полга қараши билан кўз олди қоронғилашиб, боши тинимсиз айланарди. У эндиликда фақат, кўзларини ҳам очмасдан, креслосида ҳаракатсиз ўтирар ва елкаларини силкитиб унсиз йиғларди.
Ўша пайтларда аллақандай янги доктор, невропатолог Шпитц ҳақидаги гап-сўзлар аён бўлганди. У айнан мавҳум тасаввурлар бўйича мутахассис экан. Унинг таъкидлашича, ҳар қандай одамда ҳаёти давомида онг остида хилма-хил қўрқинчли тасаввурлар, нохуш хотиралар, соғинч ва эҳтирослар, сақланиб қолар, вақти вақти билан улар уйғониб, одамнинг руҳиятида тушуниксиз зиддиятлар, асабий зўриқиш ва касалликларни келтириб чиқараркан. Агар шифокор ана шу мудҳиш тасаввурни аниқлаб, миядан сиқиб чиқара олса, бемор ўзини енгил ҳис қилиши, ҳатто бутунлай соғайиб кетиши ҳам мумкин экан. Фақат, шифокор руҳий таҳлил ёрдамида беморнинг ишончини тўла-тўкис забт этолсагина, уни азоблаётган эски хотира, тасаввур, ёхуд тушдаги алаҳсираш асоратини илғай оларкан Шундан сўнг шифокор айтар эканки: “оғайничалиш, бир пайтлар сизнинг ҳаётингизда шундай-шундай иш бўлган экан-у (бу жуда уятли бирор иш бўлиши ҳам мумкин) шу нарса сизнинг хотирангизда қайта-қайта жонланавериб. Ҳоли-жонингизга қўймаяпти экан, бизнинг бу руҳий жароҳат деб аталади. Энди биз бу жароҳатни топдик. Сиз ундан тамомила қутулдим деб ҳисоблайверинг, валлоҳу аълам энди сиз соппа-соғсиз, дер экану, шу билан олам гулистон.
Лекин тан олиш керакки, шу дўхтир чин маънода мўъжиза яратди. Сиз айнан мавҳум тасаввурлардан қанчадан-қанча бойлар азият чекишини ақлингизга ҳам сиғдиролмайсиз. Бу нарсалар камбағалларни кам безовта қилади. Хуллас, Шпитцнинг мижозлари ўзига хос эди. Хулласи калом Гиркени тиббиёт оламининг казо-казолари текшириб кўриб, бирор илож тополмагач, шу Шпитцга мурожаат қилишди. Шпитц эса, бу ҳақда эшитиши билан бош айланиши айнан асаб билан боғлиқ экани, бу хасталикдан осонгина қутулиш мумкинлигини айтди. Фақат, шу Гирке деганлари билан гаплашиш осон кечмади. Бемор унинг саволларига чайнала-чайнала аранг жавоб қайтарди, кейин эса, докторни эшикни орқасидан беркитишни буюрди. Шпитц қаттиқ ҳаяжонда эди. Бунақа руҳий тушкунлик беморнинг обрў-эътиборига ҳам соя соларди-да! Бу ҳолат асаб касалликлари орасида жуда камёб ҳодиса саналарди. Иккинчи тарафдан, бечора, ўн гулидан бир гули очилмаган пани Ирма... шундай қилиб, бизнинг дўхтир шу ишга жон-жаҳди билан киришди. “Мен Гиркедаги ўша мавҳусм тасаввур ёхуд мудҳиш хотирани топишим ва ундан халос этишим керак, буни уддалолмасам, тиббиётни тарк этиб, дўконга бориб, хотинларнинг ички кийимини сотганим бўлсин” дея ўзига ўзи аҳд қилди дўхтир Шпитц.
У руҳий таҳлилнинг янги усулини қўллашга қарор қилди. Даставвал, Гиркенинг яқин қариндош-уруғлари, ака-укалари, тоғаю аммалари, божаю қайноғалари билан танишиб, уларнинг ишончига кириб олди. Тажрибали дўхтир диққат билан тинглай билиши керак. Қариндош-уруғлар дўхтирнинг назокати, хушмуомалалиги, самимиятига тан беришди. Алалоқибат, дўхтир бирданига жиддий қиёфага кирди-да, бир нуфузли идорага мурожаат қилиб, маълум бир манзилга иккита ишончли масъул ходимни жўнатишни сўради. Ходимлар ишни унинг фойдасига ҳал этиб қайтгач, Шпитц уларни рози қилиб, тўппа-тўғри Гиркенинг уйига йўл олди. У ҳамон нимқоронғи хонада, қимирлашга ҳам мажол тополмай ўтирарди.
-Жаноб, - деди унга дўхтир Шпитц. - Сизни ортиқча безовта қилиб ўтирмайман. Истамасангиз, саволларимга жавоб бермаслигингиз ҳам мумкин. Мен қандай бўлмасин, бошингиз айланиши сабабини билишим керак. Сиз қандайдир мавҳум тасаввурни онгингизга ҳайдаб киритгансиз. У эса, сизнинг соғлиғингизни бутунлай издан чиқараётир.
-Сизни ким чақирди, ўзи дўхтир? - хириллагудек бўлиб, унинг сўзини бўлди Гирке ва қўлини қўнғироқ тугмасига юборди.
-Сабр, - деди дўхтир, бир дақиқа сабр қиласиз. Венециядаги черков минорасига чиққанингизда, бошингиз айланишидан сал аввалроқ, - яхшилаб эсланг, жаноб, - нимани ҳис қилгансиз?
Гирке қўлини тугмадан олмай, турган ерида қотиб қолди.
-Сиз, - давом этди дўхтир, - сиз ўзингизда жуда даҳшатли, ақлга сиғмайдиган бир ёввойи хоҳиш – ёш ва гўзал хотинингизни ана шу минорадан итариб юбориш истагини ҳис этгансиз. Аммо, сиз уни телбаларча севардингиз, ва шунда ичингизда кучли бир зиддият пайдо бўлди ва у кучли руҳий изтироб туфайли заифлашди. Шунда сиз мувозанатни йўқотиб, йиқилиб тушдингиз, тўғрими?
Жимлик чўкди. Фақат, қўнғироқ тугмасига узанган қўл шалвираб тушди.
-Ўшандан бери, -сўзида давом этди дўхтир. - сиз ана шу тушуниксиз бош айланишга мубтало бўлдингиз. Шундан бери сиз деразаларни тамбалаб, юқоридан пастга қарашга ботинолмай қолдингиз. Чунки, сиз қачондир пани Ирмани пастга ташлаб юборишингиз мумкинлигидан ўлгудек қўрқардингиз.
Гирке худди ваҳший ҳайвондек наъра тортди.
-Ҳа, - дўхтир сўзида давом этарди. - Энди эса, жаноб, ўз-ўзидан савол туғилади: бу мавҳум, ёпишқоқ тасаввур сизда қаердан пайдо бўлди? Сиз, жаноб Гирке, ўн саккиз йил аввал ҳам уйланган эдингиз. Биринчи хотинингиз Альп тоғларига саёҳатингиз пайтида вафот этган. У Хоэ Ванд тоғига чиқаётган пайти пастга қулаб тушган ва унинг барча мол-мулки сизга мерос қолган.
Хонада фақатгина Гиркенинг жон ҳолида ҳансираб нафас олиши эшитиларди.
-Гирке! - тантанавор хитоб қилди доктор Шпитц. - тан олинг, биринчи хотинингизни ўзингиз ўлдиргансиз. Сиз уни жарликка итариб юборгансиз. Шунинг учун, - қулоқ солинг, - шунинг учун сизга худди иккинчи, севимли хотинингизни ҳам шу тариқа ўлдириб юбориш керакдек туюлаверган. Шу сабабли сиз баландликдан ўлгудек қўрқиб қолгансиз. Шунинг учун сизни муттасил бош айланиши безовта қиляпти.
-Дўхтир! - ўзини тўхтата олмай, ўкириб юборди бемор. - Дўхтир, айтинг, энди мен нима қилай? Нима қилай, айтинг?
Дўхтир Шпитцнинг юзи бирдан ҳамдард тус олди.
-Жаноб, - деди хўрсиниб, - Агар мен тақводор одам бўлганимда, сизга қонун олдида бош эгиб, тегишли жазойингизни олишни маслаҳат берган бўлардим. Аммо, одатда, шифокорларнинг аксарияти менга ўхшаб, Худога ишонишмайди. Нима қилиш кераклигини ўзингиз ҳал қилинг. Тиббий нуқтаи назардан сиз, менимча соппа-соғсиз. Қани ўрнингиздан туринг-чи, пан Гирке!
Гирке бўрдек оқариб ўрнидан турди.
-Хўш, қалай, - сўради дўхтир. - Энди бошингиз айланмаяптими?
Гирке бош чайқади.
- Ана кўряпсизми, - деди дўхтир. -Энди бошқа асар-аломатлар ҳам ўз-ўзидан йўқолади. Бошингиз айланиши айнан ўша мавҳум тасаввур натижаси эди, холос. Биз уни аниқладик, энди ўз-ўзидан йўқолиши табиий. Бемалол деразадан пастга қарашингиз мумкин. Қалай? Зўрми? Менимча, бошингиз айланмаяпти. Ҳаммасидан қутулдингиз, пан Гирке! Сиз, менинг шифокорлик амалиётим давомидаги энг ноёб ҳодисасиз. - Дўхтир Шпитц хурсандчиликдан қарсак чалиб юборди. - Сиз мутлақо соғломсиз. Пани Ирмани чақирсам бўладими? Йўқ? Тушундим, демак, сиз унга сюрприз қилмоқчисиз! Ё раббий. Бечора сизни оёққа туриб кетганингизни кўрса, қанчалик қувонади. Қаранг, фан қандай мўъжизаларга қодир!
Ўз муваффақиятидан чексиз завқ-шавққа тўлган Шпитц сурункасига икки соат вайсашга ҳам тайёр эди. Аммо, ҳозир пан Гиркега осойишталик кераклигини англаб, унга қувватга кириши учун бир-иккита дори-дармон ёзиб, кетишга ижозат сўради.
-Мен сизни кузатиб қўяман, - деди Гирке тавозе билан ва дўхтирни зинапоя майдончасига қадар кузатиб чиқди. - Ажойиб. Бош айланишидан асар ҳам қолмабди.
-Худога шукур, - енгил тин олди Шпитц. - Сиз ўзингизни тамомила соғайиб кетгандек ҳис қилаётгандирсиз?
-Худди шундай, - сокин жавоб қайтарди Гирке зинапоядан пастга тушиб кетаётган докторни кузатиб қоларкан.
Дўхтир кўча эшикни ёпиши билан орқадан қаттиқ гурсиллаган овоз эшитилди. Гиркенинг зинапоя тагидан топишганида, жони узилган, аъзойи бадани моматалоқ бўлганди. У йиқилган пайтда боши зинапоянинг пўлат панжарасига зарб билан урилган экан.
Дўхтир Шпитцга шу ҳақда хабар қилишганида, у ғалати нигоҳ билан анчагача бўлиққа тикилиб қолди. Кейин ўз беморларини қайд қилиб борадиган журналини очди-да, Гиркенинг фамилияси қаршисида шу кунги сана ва “Suisidum” сўзини битиб қўйди. Энди бу, сизу биз тушунадиган тилда “ўзини ўзи ўлдириш” деган маънони англатса керак.
Рус тилидан Рустам ЖАББОРОВ таржимаси
==========
Karel Chapek. Mavhum tasavvur (hikoya)
- Vijdon, - deya soʻz boshladi pan Latsina. - Menimcha hozir bu soʻz sal boshqacharoq maʼnoda ishlatiladi. Balkim, uni endilikda “mavhum tasavvurlar” toifasiga kiritsa boʻlar, haytovur, sizu bizga baribir emasmi? Bilmadim, sizlar fabrikant Girke voqeasini eshitganmisizlar, yoʻqmi, uni judayam boy va obroʻli, qad-qomati kelishgan, pahlavon kelbatli janob deyishardi.
Anchadan beri soʻqqabosh ekan. U haqda hech kim boshqa hech narsa bilmasdi. Xullas u ana shunday odamovi, sirli va oʻziga xos kishi edi. U qirqqa kirganida endigina oʻn yettiga toʻlgan, qoʻgʻirchoqdekkina doʻndiqchani sevib, unga uylandi. Yuragida qoʻri, belida quvvati bor ekan-da boyaqishning. Haqiqiy goʻzallikdan gohida odamning yuragi gʻash tortadi, baʼzan nimagadir iching achisha boshlaydi, baʼzan qalbingga nedir nafosat oqib kirganini sezmaysan, ishqilib shunaqa-da! Girke ana shunday latofatli qizga uylangandi – u judayam badavlat, qoʻli uzun odam edi-da!
Kelin-kuyov asal oyini oʻtkazish uchun Italiyaga joʻnab ketishdi. U yerda gʻalati bir hodisa yuz berdi. Venetsiyadagi mashhur cherkov minorasiga chiqishgach, Girke u yerdan pastga qaragan – aytishlaricha u yerdan hammayoq juda chiroyli koʻrinarkan, - shunda Girkening rangi oqarib, xotiniga yuzlangan-da, xuddi arralangan daraxtdek uning oyoqlari ostiga qulab tushgan. Shundan beri Girke yanada odamovi boʻp qoldi. U oʻzini xuddi hech narsa boʻlmagandek tutishga harakat qilsa-da, tashqi koʻrinishi anchayin oʻzgargan, bezovtaligi yaqqol sezilib turardi.
Xullas, oʻshanda xotini juda qattiq xavotirga tushgan va erini olib darrov uyga qaytgan. Ularning uyi juda chiroyli, hashamatli boʻlib. Derazalari shahar xiyoboniga qarab turardi. Girkening ruhiyatidagi oʻzgarishlar ham ana shundan keyin boshlandi. U har doim derazalarning yonidan ketmas, ularning yopilgan-yopilmaganini tekshirib yurardi. Kutilmaganda oʻtirgan joyidan sapchib turardi-da, yana derazalar tomonga yugurardi. Hatto, kechalari ham xuddi arvohdek butun uy boʻylab izgʻir, hamma savollarga boshi tinimsiz aylanayotgani, derazalar ochiqligi va ularni darhol tambalab olishi kerakligini aytib gʻoʻldirardi. Shunda xotini hamma derazalarga panjara oʻrnatish kerakligini aytdi. Bu tadbir bir necha kungagina asqotdi. Girke biroz tinchlandi, ammo, koʻp oʻtmay, deraza panjaralarining mustahkam yoki omonat ekanini bilish uchun silkitib koʻrishga tushdi. Bu paytda barcha derazalarga mustahkam poʻlat toʻsiqlar qotirilgan, er-xotin bu yerda xuddi qamoqxonadagi mahbuslar maqomida edilar. Girke maʼlum muddat xotirjam yurdi. Ammo, keyinchalik zinapoyalardan tushayotganda ham boshi tinimsiz aylana boshlaganini his etdi. U endi falajga uchragandek zinapoya tutqichlarini ushlab arang yurar, bu asnoda naq qora terga botib ketar, zinaning qoq yarmida oʻtirgancha xuddi bezgak tutgandek qaltirardi. Shu darajada ogʻir edi bechoraga.
Tabiiyki, imkon darajasida shifokorlarga murojaat qilindi. Ularning biri ishonch bilan bosh aylanishi organizmning kuchli zoʻriqishi natijasidir, desa, boshqasi quloq sohasidagi qandaydir kasallik belgisi sifatida baholadi. Yana birovi qabziyat deb tashxis qoʻysa, toʻrtinchisi miya yarim sharlari faoliyatining buzilishi bilan bogʻladi.
Yana bir taniqli mutaxassis uni turfa qiynoqlarga solib, yangicha usullar bilan davolab koʻrmoqchi boʻldi. Yaxshiyamki, Girke hali baquvvat, sogʻlom, irodali yigit ekan, hammasiga chidadi. Ammo, hozir u oʻrnidan ham qoʻzgʻalolmay qolgandi. Hatto polga qarashi bilan koʻz oldi qorongʻilashib, boshi tinimsiz aylanardi. U endilikda faqat, koʻzlarini ham ochmasdan, kreslosida harakatsiz oʻtirar va yelkalarini silkitib unsiz yigʻlardi.
Oʻsha paytlarda allaqanday yangi doktor, nevropatolog Shpits haqidagi gap-soʻzlar ayon boʻlgandi. U aynan mavhum tasavvurlar boʻyicha mutaxassis ekan. Uning taʼkidlashicha, har qanday odamda hayoti davomida ong ostida xilma-xil qoʻrqinchli tasavvurlar, noxush xotiralar, sogʻinch va ehtiroslar, saqlanib qolar, vaqti vaqti bilan ular uygʻonib, odamning ruhiyatida tushuniksiz ziddiyatlar, asabiy zoʻriqish va kasalliklarni keltirib chiqararkan. Agar shifokor ana shu mudhish tasavvurni aniqlab, miyadan siqib chiqara olsa, bemor oʻzini yengil his qilishi, hatto butunlay sogʻayib ketishi ham mumkin ekan. Faqat, shifokor ruhiy tahlil yordamida bemorning ishonchini toʻla-toʻkis zabt etolsagina, uni azoblayotgan eski xotira, tasavvur, yoxud tushdagi alahsirash asoratini ilgʻay olarkan Shundan soʻng shifokor aytar ekanki: “ogʻaynichalish, bir paytlar sizning hayotingizda shunday-shunday ish boʻlgan ekan-u (bu juda uyatli biror ish boʻlishi ham mumkin) shu narsa sizning xotirangizda qayta-qayta jonlanaverib. Holi-joningizga qoʻymayapti ekan, bizning bu ruhiy jarohat deb ataladi. Endi biz bu jarohatni topdik. Siz undan tamomila qutuldim deb hisoblayvering, vallohu aʼlam endi siz soppa-sogʻsiz, der ekanu, shu bilan olam guliston.
Lekin tan olish kerakki, shu doʻxtir chin maʼnoda moʻjiza yaratdi. Siz aynan mavhum tasavvurlardan qanchadan-qancha boylar aziyat chekishini aqlingizga ham sigʻdirolmaysiz. Bu narsalar kambagʻallarni kam bezovta qiladi. Xullas, Shpitsning mijozlari oʻziga xos edi. Xullasi kalom Girkeni tibbiyot olamining kazo-kazolari tekshirib koʻrib, biror iloj topolmagach, shu Shpitsga murojaat qilishdi. Shpits esa, bu haqda eshitishi bilan bosh aylanishi aynan asab bilan bogʻliq ekani, bu xastalikdan osongina qutulish mumkinligini aytdi. Faqat, shu Girke deganlari bilan gaplashish oson kechmadi. Bemor uning savollariga chaynala-chaynala arang javob qaytardi, keyin esa, doktorni eshikni orqasidan berkitishni buyurdi. Shpits qattiq hayajonda edi. Bunaqa ruhiy tushkunlik bemorning obroʻ-eʼtiboriga ham soya solardi-da! Bu holat asab kasalliklari orasida juda kamyob hodisa sanalardi. Ikkinchi tarafdan, bechora, oʻn gulidan bir guli ochilmagan pani Irma... shunday qilib, bizning doʻxtir shu ishga jon-jahdi bilan kirishdi. “Men Girkedagi oʻsha mavhusm tasavvur yoxud mudhish xotirani topishim va undan xalos etishim kerak, buni uddalolmasam, tibbiyotni tark etib, doʻkonga borib, xotinlarning ichki kiyimini sotganim boʻlsin” deya oʻziga oʻzi ahd qildi doʻxtir Shpits.
U ruhiy tahlilning yangi usulini qoʻllashga qaror qildi. Dastavval, Girkening yaqin qarindosh-urugʻlari, aka-ukalari, togʻayu ammalari, bojayu qaynogʻalari bilan tanishib, ularning ishonchiga kirib oldi. Tajribali doʻxtir diqqat bilan tinglay bilishi kerak. Qarindosh-urugʻlar doʻxtirning nazokati, xushmuomalaligi, samimiyatiga tan berishdi. Alaloqibat, doʻxtir birdaniga jiddiy qiyofaga kirdi-da, bir nufuzli idoraga murojaat qilib, maʼlum bir manzilga ikkita ishonchli masʼul xodimni joʻnatishni soʻradi. Xodimlar ishni uning foydasiga hal etib qaytgach, Shpits ularni rozi qilib, toʻppa-toʻgʻri Girkening uyiga yoʻl oldi. U hamon nimqorongʻi xonada, qimirlashga ham majol topolmay oʻtirardi.
-Janob, - dedi unga doʻxtir Shpits. - Sizni ortiqcha bezovta qilib oʻtirmayman. Istamasangiz, savollarimga javob bermasligingiz ham mumkin. Men qanday boʻlmasin, boshingiz aylanishi sababini bilishim kerak. Siz qandaydir mavhum tasavvurni ongingizga haydab kiritgansiz. U esa, sizning sogʻligʻingizni butunlay izdan chiqarayotir.
-Sizni kim chaqirdi, oʻzi doʻxtir? - xirillagudek boʻlib, uning soʻzini boʻldi Girke va qoʻlini qoʻngʻiroq tugmasiga yubordi.
-Sabr, - dedi doʻxtir, bir daqiqa sabr qilasiz. Venetsiyadagi cherkov minorasiga chiqqaningizda, boshingiz aylanishidan sal avvalroq, - yaxshilab eslang, janob, - nimani his qilgansiz?
Girke qoʻlini tugmadan olmay, turgan yerida qotib qoldi.
-Siz, - davom etdi doʻxtir, - siz oʻzingizda juda dahshatli, aqlga sigʻmaydigan bir yovvoyi xohish – yosh va goʻzal xotiningizni ana shu minoradan itarib yuborish istagini his etgansiz. Ammo, siz uni telbalarcha sevardingiz, va shunda ichingizda kuchli bir ziddiyat paydo boʻldi va u kuchli ruhiy iztirob tufayli zaiflashdi. Shunda siz muvozanatni yoʻqotib, yiqilib tushdingiz, toʻgʻrimi?
Jimlik choʻkdi. Faqat, qoʻngʻiroq tugmasiga uzangan qoʻl shalvirab tushdi.
-Oʻshandan beri, -soʻzida davom etdi doʻxtir. - siz ana shu tushuniksiz bosh aylanishga mubtalo boʻldingiz. Shundan beri siz derazalarni tambalab, yuqoridan pastga qarashga botinolmay qoldingiz. Chunki, siz qachondir pani Irmani pastga tashlab yuborishingiz mumkinligidan oʻlgudek qoʻrqardingiz.
Girke xuddi vahshiy hayvondek naʼra tortdi.
-Ha, - doʻxtir soʻzida davom etardi. - Endi esa, janob, oʻz-oʻzidan savol tugʻiladi: bu mavhum, yopishqoq tasavvur sizda qayerdan paydo boʻldi? Siz, janob Girke, oʻn sakkiz yil avval ham uylangan edingiz. Birinchi xotiningiz Alp togʻlariga sayohatingiz paytida vafot etgan. U Xoe Vand togʻiga chiqayotgan payti pastga qulab tushgan va uning barcha mol-mulki sizga meros qolgan.
Xonada faqatgina Girkening jon holida hansirab nafas olishi eshitilardi.
-Girke! - tantanavor xitob qildi doktor Shpits. - tan oling, birinchi xotiningizni oʻzingiz oʻldirgansiz. Siz uni jarlikka itarib yuborgansiz. Shuning uchun, - quloq soling, - shuning uchun sizga xuddi ikkinchi, sevimli xotiningizni ham shu tariqa oʻldirib yuborish kerakdek tuyulavergan. Shu sababli siz balandlikdan oʻlgudek qoʻrqib qolgansiz. Shuning uchun sizni muttasil bosh aylanishi bezovta qilyapti.
-Doʻxtir! - oʻzini toʻxtata olmay, oʻkirib yubordi bemor. - Doʻxtir, ayting, endi men nima qilay? Nima qilay, ayting?
Doʻxtir Shpitsning yuzi birdan hamdard tus oldi.
-Janob, - dedi xoʻrsinib, - Agar men taqvodor odam boʻlganimda, sizga qonun oldida bosh egib, tegishli jazoyingizni olishni maslahat bergan boʻlardim. Ammo, odatda, shifokorlarning aksariyati menga oʻxshab, Xudoga ishonishmaydi. Nima qilish kerakligini oʻzingiz hal qiling. Tibbiy nuqtai nazardan siz, menimcha soppa-sogʻsiz. Qani oʻrningizdan turing-chi, pan Girke!
Girke boʻrdek oqarib oʻrnidan turdi.
-Xoʻsh, qalay, - soʻradi doʻxtir. - Endi boshingiz aylanmayaptimi?
Girke bosh chayqadi.
- Ana koʻryapsizmi, - dedi doʻxtir. -Endi boshqa asar-alomatlar ham oʻz-oʻzidan yoʻqoladi. Boshingiz aylanishi aynan oʻsha mavhum tasavvur natijasi edi, xolos. Biz uni aniqladik, endi oʻz-oʻzidan yoʻqolishi tabiiy. Bemalol derazadan pastga qarashingiz mumkin. Qalay? Zoʻrmi? Menimcha, boshingiz aylanmayapti. Hammasidan qutuldingiz, pan Girke! Siz, mening shifokorlik amaliyotim davomidagi eng noyob hodisasiz. - Doʻxtir Shpits xursandchilikdan qarsak chalib yubordi. - Siz mutlaqo sogʻlomsiz. Pani Irmani chaqirsam boʻladimi? Yoʻq? Tushundim, demak, siz unga syurpriz qilmoqchisiz! Yo rabbiy. Bechora sizni oyoqqa turib ketganingizni koʻrsa, qanchalik quvonadi. Qarang, fan qanday moʻjizalarga qodir!
Oʻz muvaffaqiyatidan cheksiz zavq-shavqqa toʻlgan Shpits surunkasiga ikki soat vaysashga ham tayyor edi. Ammo, hozir pan Girkega osoyishtalik kerakligini anglab, unga quvvatga kirishi uchun bir-ikkita dori-darmon yozib, ketishga ijozat soʻradi.
-Men sizni kuzatib qoʻyaman, - dedi Girke tavoze bilan va doʻxtirni zinapoya maydonchasiga qadar kuzatib chiqdi. - Ajoyib. Bosh aylanishidan asar ham qolmabdi.
-Xudoga shukur, - yengil tin oldi Shpits. - Siz oʻzingizni tamomila sogʻayib ketgandek his qilayotgandirsiz?
-Xuddi shunday, - sokin javob qaytardi Girke zinapoyadan pastga tushib ketayotgan doktorni kuzatib qolarkan.
Doʻxtir koʻcha eshikni yopishi bilan orqadan qattiq gursillagan ovoz eshitildi. Girkening zinapoya tagidan topishganida, joni uzilgan, aʼzoyi badani momataloq boʻlgandi. U yiqilgan paytda boshi zinapoyaning poʻlat panjarasiga zarb bilan urilgan ekan.
Doʻxtir Shpitsga shu haqda xabar qilishganida, u gʻalati nigoh bilan anchagacha boʻliqqa tikilib qoldi. Keyin oʻz bemorlarini qayd qilib boradigan jurnalini ochdi-da, Girkening familiyasi qarshisida shu kungi sana va “Suisidum” soʻzini bitib qoʻydi. Endi bu, sizu biz tushunadigan tilda “oʻzini oʻzi oʻldirish” degan maʼnoni anglatsa kerak.
Rus tilidan Rustam JABBOROV tarjimasi
Манба: ziyouz.uz
Xushnudbek.uz каналига уланиш: 👇