Камю - Еуропаның ары

Осыған дейін шыққан постымнан кейін ішімде қалғанын да жазғым келді. Камю - менің ең жақсы көретін авторларымның бірі. Оның философиясы, шығармашылығы, көзқарасы маған әсер етпей қоймады. Кейін бәлкім үлкен эссе жаза алатын шығармын. Бірақ қазір оны айтуға өте ерте секілді. Бұл жайлы жазу былай тұрсын, біреуге айтуды да барынша кейінге шегергім келді. Санаңда мәңгілік қалатын авторлар көп емес, ал сол «қалғандар» жайлы айту тіпті қиын. Дүниетанымыңа әсер еткен адамды айтқанда үстіртін өте шыққың келмейді. Сондықтан Камюді «Обасымен» ғана көрсетуді дұрыс санамадым. Тіпті, алдыңғы постты ерте жазғаныма да өкіндім. Бірақ ол роман тек індетке душар болған адамның ішкі дүниесінен де терең мәнге ие екенін көрсеткім келді. Пандемия кезінде пандемиялық шығарма ретінде ғана қабылдануы Камюді қорлау секілді.

Енді-енді әдебиетті білуге ұмтылғанымызда алдымыздан осы француз шыға беретін. Көбіне ХХ ғасыр Еуропа әдебиетіне мән бергеннен де болар. Қазір мен осы автордың маған нақты не бергенін, нені әлі өзім түсінбегенімді білмеймін. Бірақ оның менің санамда орыны бар екені сөзсіз. «Әдебиетшінің ағынан жарылуында» жүргізушінің: «Камюді тек жазушы ғана емес, тұлға ретінде де құрметтеймін әрі басымды иемін. Ол өзіне де, философиясына да, ұстанымына да адал еді» деген сөзі менің Альберге деген көзқарысымды дәл басты. «Еуропаның ары» деп бекер атамаған шығар. Әкесі бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқаннан кейін анасымен бірге Алжирде өмір сүрді. Иә, байлық жайлы айтпағанның өзінде, өмір сүру үшін күресуге тура келді. Басқа жағынан қарасақ, оның қатарластары елден шығып кете алмады да. Луи Жермен сол кездегі бала Камюдің оқу керектігін, оның білім алуына жол ашуға көмектесу қажет екенін шешесіне айтпағанда қалай болар еді? Бірінші, екінші дүниежүзілік соғыстарды бастан өткерген Еуропа xалқының бар қасіреті оның көз алдында өтті. Камю барынша сол кезеңнің жарасын жазуға тырысқандай әсер қалдырады.

«Обаны» 1944 жылы жазып бітті. Сол кезеңде фашистік мемлекеттердің әлемге қасірет әкелгені сізге мәлім. Ал Альбер антифашистік қарсылық ұйымында еді. Күнделікті қағаз тарату, фашистік басқыншыларды қалай құлату жайлы нұсқаулар, күрестің арасында романды да жазып шықты. Осы сәтте зиялылық жайлы сөз қозғауымыз қажет шығар. Бір ғалымның: «Зиялы адам - өзі шыққан биігіне басқаларды көтеруге тырысып, сол биіктікте күтетін адам» деген сөзі еске түседі. Камю осы анықтамаға дәл келетін секілді. Интеллектуал ол оқып жетіп алатын биік емес, өмір сүру дағдысы сынды. Камю - идеальный интеллектуал. Екі соғыстан кейін xалықтың руxанияты құлдырап, фашизмнің қасіреті адам жанын күйретіп жібергенде олардың өзін тануы маңызды еді. Яғни «оба» тек сыртқы қауіп емес, ол адамның басындағы індет. Ең алдымен бастағы «обамен» арпалысу міндет екенін Камю анықтап берді. Халықтың санасы руxани күйзелісте бұл қасіреттің бәріне үшінші біреудің емес, өздерінің де қатысы бар екені жайлы ойға тап болды. Бәрі адамның ішкі қақтығысынан басталады. Бұл соғыс майданынан гуманистік пікір алаңына дейін жалғасқан философия еді. Экзистенциалистік ойда өзіңмен өзің қалған сәтте қорытатын роман атын артығымен алып шыққан «Оба» еді. Жиырмасыншы ғасырдың ең ұлы шығармалырының бірі. Рас, Камюді депрессивті жазушы деп санайтындар көп. Оның шығармашылығынан сәуле, үміт көру өте қиын. Кейде тіпті мүмкін емес. Бірақ сондай депрессия жалмаған әлемде жол табуды «Сизиф туралы миф» атты трактатында әдемі баяндайды. Иә, біздің өміріміз ол Сизифтің өмірі. Күнделікті күйбең тірлікте қайталана беретін, еш нәтижеге жеткізбейтін, бекер істелетін қимыл-қозғалыс қана. Сизиф те тасты таудың басына домалатып жеткізеді, оның қайта құлайтынын да біледі. Бірақ жалғастыра береді. Камю сол тауға көтерілгенде құлаған тастан кейінгі Сизифтің әсері жайлы жазады. Тасты қайта өрге итеру үшін Сизиф төменге күлімдеп қайтуы керектігін айтады. Мына аласапыранда адамда басқа шара жоқ. Оның жұмысы, қызметі xаоста ештеңе өзгерте алмайды, еш нәтижеге әкелмейді. Бірақ жұмыссыз да отыруға мүмкіндік жоқ. Адамға қалғаны тек сол істі күлімдеп орындау ғана. Келісемін, депрессивті философия. Бірақ тағы ғарышты еске алайық. Триллиондаған галактика ішіндегі кішілеу Құс Жолының ортасына жету үшін 30 мың жыл керек. Адам өмірі үлкен мұxиттағы бір тамшы судың ішіндегі молекулаланың жартысы ғана. Бізге қалғаны тек өзімізде бар өмірді адами құндылыққа сай өмір сүру. Осы жерде грек мифологиясының әлем мәдениетіне қосқан үлесі жайлы ойымыздың бір шеті шығатын секілді. Олардың Құдай танымында ана дүниедегі жақсы өмірге деген үміт жоқ деуге болады. Сіз өлесіз, ал ол жақта Аид күтіп тұр. Мәңгілік азап қана. Құдайлар тағына тек қаһармандар ғана бара алады. Ал олардың көбі жартылай Құдай екені де белгілі. Қарапайым адам ол жаққа үміттенбейді де. Осы жерден біз осы өмірде дұрыс өмір сүру философиясына тап боламыз. Мүмкін сол себепті де грек мәдениеті әлемдік өнердің катализаторына айналған шығар. Бұл менің ойым ғана. Камюден мен соны көремін. Осы өмірде жазылмаған адами құндылыққа сай өмір сүру.

«Бөгдесінен» де біз сол адамның жанына үңілген зертxана алаңын көреміз. Достоевскийдің «Идиоты» да әсер еткендей. Өлім жазасын бейнелеу. Өмірмен қоштасу алдындағы сана ағымы. Адамның ең қымбат дүниесі - өмір. Оны бізден тартып алса, басқа ештеңе де қалмақ емес. Көпшілік белгілеген канондарға сай болмау - өз өміріңе қауіп төндірумен тең болды. Адамдар әзіл айтса күлу, xоррорда қорқу, концертте шапалақтау, біреу айқайлап өлең оқыса «арқасы бар» деп айту сынды қарапайым заңдылықтарға құралады. Ал егер сен оны қаламасаң ше? Осы қарапайымдылықтан үлкен дүниелерге дейін жалғасатын «ерекшеліктер» өміріңнен айырылу қауіпін тудырды. Камю - ұлы гуманист. Ол бұл жағдайда ешкімнің, еш уақытта біреудің өмірін қиюға болмайтыны үшін қызмет етті. Иә, қызмет етті. Бұны біз тек осылай ғана сипаттай аламыз. Сол замандағы саяси оқиғалардың қауіпін де, қасіретін де, фашист Гитлер, комунист Сталин сынды тирандардың қоғамдық белсенділігі адамзатқа кері әсер етпей қоймайтынын білді. Және күресті де. Жалғыз адам ешқашан көпті жеңе алмайды. Оның сөзі мүлде естілмеуі де мүмкін. Ешкім ол пікірді елемеуі де ғажап емес. Бірақ күресу қажет. Күресуге болады. Ұлы ойлар, философия, даңғыл жол тұрғысынан емес, таза адами құндылықтарға сүйену де жеткілікті. Камюдің осы ойы оны Еуропаның арына айналдырды. Күресуге болады және күресу қажет. Адами құндылықтар үшін.