"Izlam" izlamlimi?!

(davomi)

NAFAS

Nozima Habibullayeva ijodi zamonaviy o‘zbek she’riyatida o‘ziga xos falsafiy va gumanistik ruh bilan ajralib turadi. Uning “Nafas” she’riy to‘plami shoiraning ijodiy olamidagi teran hissiyotlar, insoniy dard va milliy ruhni uyg‘unlashtirgan asar sifatida o‘quvchini o‘ziga jalb etadi. Bu to‘plam shunchaki ayol kechinmalari bilan cheklanmay, insoniyat uchun dolzarb bo‘lgan mavzularni qamrab olishi bilan o‘ziga xos.

Nozima Habibullayeva she’riyatidagi eng muhim jihatlardan biri bu feminizm g‘oyalarini gumanistik ruhga yuksaltira olganidir. Bu tor doiradagi feministik anglashdan chiqib, insoniylik va tenglik tushunchalarini kengroq talqin etishga imkon beradi. Shoiraning she’rlarida dard, muhabbat, azob va quvonch kabi hissiyotlar barcha o‘quvchilarga birdek ta’sir ko‘rsatadi. Uning quyidagi satrlari bunga yorqin misoldir:

"Qo‘llarida tasbeh,

nafslari g‘avvos,

Bismillo deb shomda sharob ichganlar."

Bu misralarda insoniyatning ziddiyatli tabiatini, axloqiy va hayotiy qarashlarning murakkabligini ifodalashda chuqur falsafiy tahlil mavjud. Shoira axloqiy bahslar bilan chegaralanib qolmay, o‘quvchini o‘ylashga va hayotni kengroq anglashga chorlaydi.

“Nafas” to‘plamida tarixiy meros va milliy ruh aniq seziladi. Habibullayeva o‘zini Turon avlodi sifatida his qiladi va bu hissiyot uning satrlarida o‘z aksini topadi. U Turon madaniyatining boyligini va zamonaviy muammolarni birlashtirishga intiladi. Masalan, quyidagi satrlar Turon ruhi va mas’uliyatni eslatadi:

"Nahot, Ko‘hna Turon avlodlarining

Endi qo‘shxotindan bo‘lak dardi yo‘q."

Ushbu fikrlar orqali shoira madaniy merosga hurmat bilan qarash, milliy qadriyatlarni saqlab qolish va zamonaviy muammolarga yechim izlashni ustuvor vazifa sifatida ko‘rsatadi.

Shoiraning ijodiy texnikasi alohida e’tiborga sazovor. U xalqona til va badiiy iboralarni muvaffaqiyatli uyg‘unlashtirgan holda she’rlarga yangi hayot baxsh etadi. Habibullayevaning tili hissiy va jonli bo‘lib, she’rlar o‘quvchini o‘z ichiga tortadi va unda qalbning teran qatlamlarini ochadi.

Nozima Habibullayevaning “Nafas” she’riy to‘plami zamonaviy o‘zbek she’riyatining yorqin namunasi bo‘lib, unda insoniy va milliy qadriyatlarning uyg‘unligi mujassamdir. Bu to‘plam o‘quvchini nafaqat zavqlantiradi, balki o‘ylashga, o‘z ruhiyatini va jamiyat muammolarini anglashga chorlaydi. Habibullayevaning ijodi gumanizm va milliylikning yuksak namunasi sifatida o‘z o‘rniga ega.

○Lug‘at:

Serena - Yevropada eshik yoki deraza ortida turib maʼshuqaga boʻlgan hislarni ifodalovchi ishqiy qoʻshiq

Sarafroz - martabali

Ma'sud - saodatmand

Sharora - uchqun, alanga

Garmsel - issiq shamol

Nigun - teskari

Quymich - odamda yon-bosh suyagi kosalarini hosil qilishda qatnashadigan qism

Obi sob - tugagan suv

Rohil - yo‘lchi

Parishon - tartibsiz

Andalib - bulbul

Hamal - qo‘zichoq burji, boshqaruvchi

Moki - to'quv dastgohining qayiqchasimon anjomi

Nahide - xonanda

Fusun - joziba

Shuaro - shoirlar

Dovur - I qadar, II tovush, III davir

Zarrabin - mikroskop

Xulyo - aslida yo‘q narsa

Abdol - avliyo

Vola - maftun

Yangi so‘z: ko‘zqudug‘.

RO‘BARO‘

Rahmat Bobojonning "Ro‘baro‘" she’rlar to‘plami, nafaqat uning she’riy uslubini, balki uning tarjimonlik san’ati va xalqaro adabiyotga nisbatan bo‘lgan yondashuvini ham yuksak darajada namoyon qiladi. Shoirning ijodiga chuqurroq kirish, uning tafakkurini va hissiyotlarini anglash, o‘quvchiga har bir she’rni yangi bir nigoh bilan kashf qilish imkoniyatini beradi. "Ro‘baro‘" to‘plami, haqiqatan ham, shoirning o‘zligini, uning ichki olamini va dunyoqarashini kashf etish uchun ajralmas manba hisoblanadi.

Rahmat Bobojon tarjimonlik mahoratiga ega bo‘lgan shoir sifatida, uning ijodida nafaqat o‘zbek, balki boshqa tillarda yozilgan she’riyatdan ham ta’sirlanish mavjud. Tarjimonlik san’ati orqali, u chet el shoirlarining uslublarini o‘ziga xos tarzda o‘zlashtirib, badiiy xususiyatlar va tasvirlar orqali o‘z shaxsiy nuqtai nazarini ifodalashga muvaffaq bo‘ladi. Shoirning "Ro‘baro‘" to‘plamidagi she’rlarida, aynan, ozar va turk shoirlari ijodiga bo‘lgan qiziqish va ular bilan uyg‘unlik seziladi. Bu, o‘z navbatida, Bobojonning xalqaro adabiyotga bo‘lgan hurmatini va uning she’riyatga yondashuvining keng qamrovli ekanligini ko‘rsatadi. Shoir she’rlari, badiiy bo‘yoq, qofiya va ritmlar orqali, chet el she’riyatining tasvirlarini mukammal tarzda o‘zlashtirib, o‘ziga xos yangi shakllar va ma’no qatlamlarini yaratadi.

Kitobning nomi "Ro‘baro‘" o‘zi katta ma’no yukini o‘zida saqlaydi. Bu so‘zning etimologiyasi, "yuzlashish", "qarshi turish", "o‘z o‘zing bilan yuzlashish" kabi ma’nolarni anglatadi. Bobojon she’rlarida aynan bu tushuncha o‘ta muhim rol o‘ynaydi. Shoirning har bir she’ri o‘quvchini o‘zining ichki olami bilan ro‘baro‘ qilishga, o‘z his-tuyg‘ularini, o‘zligini, hayotga bo‘lgan munosabatini qayta ko‘rib chiqishga chaqiradi. She’rlaridagi o‘zlik va izlanish, o‘quvchini nafaqat o‘zini anglash, balki butun dunyoqarashini qayta baholashga undaydi.

Shoirning ishq, sevgi va muhabbat kabi mavzularni tanlashi hech qanday tasodif emas. Bu mavzular Bobojon she’riyatining markazida joylashgan. U, shu bilan birga, shunday hislarni ifodalash orqali, har bir insonning ichki dunyosidagi qiyinchiliklar, yo‘llar va imkoniyatlar haqida fikr yuritadi. Shoir sevgi va ishqni nafaqat romantik, balki insoniyatning mavjud bo‘lishi uchun zaruriy elementlar sifatida taqdim etadi. Har bir satr, har bir she’rning tarkibidagi obrazlar, o‘quvchini o‘zining yashirin his-tuyg‘ulari bilan yuzlashtiradi.

Rahmat Bobojonning she’rlari o‘zining noyob va kuchli tasvirlari bilan ajralib turadi. "Ro‘baro‘" to‘plamida, tasvirlar nafaqat tashqi dunyoni, balki ichki olamni ham ifodalaydi. Shoirni tasvirlash usuli orqali, biz uning ichki kurashini, shuningdek, sevgi va qiyinchiliklar bilan bo‘lgan murosasiz aloqasini sezamiz. Peshonasi yolg‘iz, ko‘zlari lo‘qlar kabi tasvirlar, o‘quvchiga insonning yakkalik va izolyatsiyasi haqidagi chuqur mulohazalar uyg‘otadi. Shoir har bir satrda insonning ruhiy holatini, uning ichki birligini yoki ajralishini bevosita tasvirlashga intiladi.

"Ro‘baro‘" she’rlarida, o‘quvchi o‘zining ichki olami bilan yuzlashishga chaqiriladi. Kitob, shuningdek, o‘quvchini ijtimoiy muammolarni, insoniy qadriyatlarni qayta ko‘rib chiqishga undaydi. Shoirning "o‘zligidan qo‘rqmaydiganlarga" deb atalgan murojaati, to‘plamning asosiy g‘oyasini yanada ravshanroq ifodalaydi. Kitob, o‘quvchini, o‘zini qabul qilishga, qo‘rquvsiz va shubhasiz ravishda o‘zlikni anglashga chaqiradi. Bu, shubhasiz, har bir insonga kerakli bo‘lgan yuksak ma’no va maqsadni anglatadi.

Rahmat Bobojonning "Ro‘baro‘" she’rlar to‘plami, uning shoirlik mahoratini va tarjimonlik tajribasini yuksak darajada namoyon etadi. Kitobning nomi, she’rlardagi tasvirlar va ma’no qatlamlari, o‘quvchini o‘z ichki dunyosi bilan ro‘baro‘ qilishga chaqiradi. Shoirning ishq, sevgi, muhabbat va o‘zlikni anglash haqidagi tafakkuri, uning she’riy uslubi va tasvirlash mahorati bilan ajralib turadi.

"Ro‘baro‘" to‘plami, shuningdek, o‘quvchiga hayotning muammolarini va insoniy qadriyatlarni qayta baholash imkoniyatini beradi. Bu kitob, o‘zining har bir satri bilan, adabiyotda yangi bir chorrahani ochib beradi.

○Lug‘at:

Dorul - uy

Zalil - xo‘rlangan

Nujum - astrologiya fani

Gujum - sada qayrag‘och

Yaldo - Fors madaniyatidagi eng uzun tun

Buzruk - katta, ulug‘

Baharnav - har qanday

Beega - egasiz

Rutba - unvon, daraja

Valfajr - ibtido

Dorulxato - nuqsonlar makoni

Uzlat - yolg‘izlanish

Sulloh - shilqim

Talotum - g‘avg‘o

Yildirim - chaqmoq

Sumanbar - zebo

Chilton - afsonaviy kuchga ega qirq ruh

Sujud - din

Javonib - tomonlar

Yitmoq - yo‘qolmoq

Vahdat - panteizm, yakkalik

Tul - beva

Sigor - tamaki

Samum - issiq shamol

Mubham - noaniq

Shevaga oid va yangi so‘zlar: davvoralar, singrab, suruq, gizlanmoq, moviychiq, ixramoq.

MAHKUMA

Adabiy esse — o‘zida hissiyot, kuzatuv va fikriy tahlilni mujassam etuvchi, ijodkorning ichki dunyosini o‘quvchiga yaqinlashtiruvchi noyob janr. Sevara Alijonovaning "Mahkum sayohati" kitobi aynan shu janrda yozilgan bo‘lib, o‘z o‘quvchilari orasida muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Mazkur kitobning mazmuni, uning kuchli va zaif jihatlari haqida tahliliy qarashlarga murojaat qilamiz.

Sevara Alijonovaning ushbu kitobi uchta mualliflik essesi, shuningdek, Jorj Oruell, Joan Didion va Mo Yan kabi mashhur adiblarning tarjima esselari bilan boyitilgan. Kitobning dastlabki bo‘limi — "Esse haqida esse" o‘z janri haqida mahorat bilan yozilgan tushuntirish bo‘lib, esse mohiyatini ochib beradi. Bu qism, ayniqsa, adabiyotga qiziquvchi yosh o‘quvchilar uchun mazmunli boshlang‘ich bo‘lib xizmat qiladi.

Kitobdagi eng e'tiborga molik asar — "Mahkum sayohati" essesi, u yerda muallif insoniyatning erkinlik va cheklovlar o‘rtasidagi kurashini falsafiy va estetik jihatdan ochib bergan.

Sevara Alijonovaning uslubi jonli va ifodali. Uning uslubi Virjiniya Vulfning "Shaxsiy xona" asaridagi chuqur kuzatuvchanlikni eslatadi. Shuningdek, mahalliy ijodkorlar (Mahmud Sa'diy, Erkin Yusupov va boshqalar) haqidagi maqolalar o‘z hissiyati va ehtirosi bilan ajralib turadi. Bu, o‘z navbatida, muallifning milliy adabiyotga bo‘lgan mehrini ko‘rsatadi.

Esse o‘z-o‘zidan ilmiy ish emas, biroq unda dalillar va faktlarning aniqligi muhimdir. Ayniqsa, tarixiy va diniy mavzularda yozilayotgan asarlarda bunday xatoliklar o‘quvchilarni noto‘g‘ri ma'lumot bilan ta’minlash xavfini tug‘diradi. Shu sababdan, muallifga esse yozish jarayonida manbalarning ishonchliligiga katta e'tibor qaratish tavsiya etiladi.

“Mahkum sayohati” — muallifning esse janridagi dadil qadamidir. Kitob, ba’zi kamchiliklariga qaramasdan, o‘z o‘quvchilariga muhim mavzularni ochib beradi va ularni chuqurroq fikrlashga chorlaydi. Bu kabi ijod mahsulotlari milliy esse janrining rivojiga hissa qo‘shadi. Ammo muallif va nashriyotlardan kelajakda xatolarga ko‘proq e'tibor qaratilishi talab etiladi.

○Lug‘at:

Mutaassir - ta'sirlangan

Estetik entuziazm - ishtiyoq

G‘uluv - hadidan oshishlik

Robita - aloqa

Some - tinglovchi

Haqir - qadrsiz

Omixta - aralash

Manzirat - mulozamat

Ujmox (uchmox) - jannat

Pokdomon - nomusli

Buhron - tanglik

Sohir - fusunkor

Zuhd - taqvodorlik

Borgoh - podshoh saroyi va qabulxona

Yangi so‘z: zulasr.

MUAZZAM SHOKIRLIK JO BO‘LGAN BOZORGAR

Shahriyor Shavkat o‘zining teran falsafiy mulohazalari va dolzarb ijtimoiy mavzulardagi fikrlari bilan bugungi o‘zbek she’riyatida o‘ziga xos o‘rin egallagan shoirdir. "...Ham..." she’rlar to‘plami esa uning ijodiy ko‘lamini, uslubiy xilma-xilligini va zamonaviylik ruhini yaqqol namoyon etadi. Ushbu to‘plam faqat badiiy zavq uchun emas, balki o‘quvchini ichki o‘zgarish, milliy va ijtimoiy mas’uliyat haqida chuqur o‘ylashga undaydigan bir manba sifatida o‘qiladi.

Shahriyor Shavkatning to‘plamdagi ko‘plab she’rlari, jumladan, tanlangan parchalar, ijtimoiy ong va tanqidga asoslangan. Shoir vatanparvarlikni faqat shiorlar bilan emas, amaliy faoliyat va mas’uliyat orqali ko‘rsatish zaruratini ilgari suradi. "Yurtida yurtini sotganlari bor" kabi misralar, ijtimoiy nosozliklarni shafqatsiz ochib tashlash orqali shoirning xalqiga bo‘lgan chuqur qayg‘usi va mehrini aks ettiradi. Bu misralar nafaqat san’at asari, balki o‘zini anglashga chaqiriq sifatida ham ko‘riladi.

Shahriyor Shavkatning she’rlari o‘zbek tili boyligini va uning estetik imkoniyatlarini ochib beradi. To‘plamdagi she’rlar sof badiiy mahorat bilan yozilgan bo‘lib, ular 80-yillar she’riyati va zamonaviy dunyo masalalarini birlashtiradi. U "Feruzdan, Munisdan, Ogahiydan ayt" deganidek, tarixiy an’analarni yodga olar ekan, turkiy tilning tiriklik shevasini ulug‘laydi. Shu orqali u milliy madaniyatning so‘zda qayta tiklanishiga xizmat qiladi.

Shoir nafaqat tarixni, balki zamonaviy dunyoda sodir bo‘layotgan muammolarni ham she’riy tahlil qiladi. Harbiy xizmatdan qaytgan tobutlar, adolatning soxtaligi va xalqning kamsitilishi kabi mavzular o‘zbek she’riyatida kam uchraydigan darajada ochiqchasiga va dadil yondashuvni ifodalaydi. Shoirning bu yondashuvi o‘quvchini loqaydlik va qo‘rqoqlikdan qutulishga undaydi:

"Bas, yetar, iningda yotma qunishib..."

Shahriyor Shavkat she’rlarida ritm va qofiyalar uyg‘unligi hissiyotlarni kuchaytiradi. Ushbu to‘plamda shoir zamonaviy she’r va klassik an’analarni birlashtiradi. Uning she’rlari hayotning keskin haqiqatlarini badiiy tilda ochib berish, hissiy dinamika va estetik go‘zallik orqali o‘quvchini hayratlantirishga qaratilgan.

"...Ham..." she’rlar to‘plami Shahriyor Shavkatni faqat shoir emas, balki fikr lideri sifatida ham namoyon etadi. U nafaqat badiiy zavq ulashadi, balki o‘z vaqtining va kelajakning muhim savollariga javob izlaydi. Shoirning o‘z xalqi va tiliga bo‘lgan muhabbati, millatni uyg‘otish va adolatga chaqirish ruhiyatida aks etadi. Ushbu to‘plamni mutolaa qilgan har bir kishi undagi energiya va chuqur mazmunni his qilishi muqarrar.

Bu asar Shahriyor Shavkatni "katta shoir" sifatida taqdim etuvchi yana bir dalildir. Mutolaa esa, faqat hissiyotlarni emas, balki mas’uliyatni ham oshiradi.

○Lug‘at:

Mardum - I ko‘z qorachig‘i, II insonlar

Guhar - javohir

Attor - atir-upa sotuvchi do‘kondor

Fuzul - afzaliklar

Gunogun - xilma-xil, rango-rang

Atg‘anun - tartib-qoida

Nog‘un - begona

Dasisa - makr

Firqa - guruh

Hulvo - yalpiz

Zunnor - belbog‘

Arxar - tog‘ qo‘yi

Shikor - ov

Kishvar - o‘lka

G‘izol(g‘azol) - kiyik, ohu

Arqoq - gazlamaning oʻrishi bilan koʻndalangiga kesishuvchi iplari

Qorbars - ilvirs, qor yo‘lbarsi

Bodaxo‘r - mayxo‘r

Sharorat - buzuqlik

Siyna - ko‘krak, ko‘ks

Morboz - ilonboz

Tavfiq - e'tiqod

Ifrot - suiste'mol

Manhus - badbaxt

Yorgun - charchoq

Qobon - to‘ng‘iz

Hudhud - popishak

Funun - fanlar

Munaqqid - tanqidchi

Muqallid - taqlidchi

Tobakay - qaysi paytgacha, tokaygacha

Turbat - tuproq

Ijtinob - chetlashish

Ankabut - o‘rgimchak

G‘urob - I uzumning pishmay qolgan hosilidan olingan sharbat, II qarg‘a

Satil - chelak

Iftitoh -ochilish

Mandil - I to‘rva, II bosh kiyim

Qo‘pmoq - turmoq

Zamharir - qahraton

Abrishim - ipak

G‘orat - bosqin

Mengzar - o‘xshar

Sumbat - qad-qomat

Mor - ilon

Bovar - ishonch

Hovar - yengil bug‘

Mahdud - cheklangan

Fattoh - yenguvchi

Mo‘rcha - qumursqa hamda uning uyi

Hassos - ta'sirchan

Yangi va shevaga oid so‘zlar: musiqor, foram, sanubar, suvvora, atrok, sharrot, so‘zong‘ich, adoliq, hufton, seroyna, komand, hissoz.

SUHROB - DARYO

She’riyat — inson qalbidagi kechinmalar, hissiyotlar va falsafiy mulohazalar daryosidir. Suhrob Ziyo qalamiga mansub “Daryo” to‘plami ham ana shunday daryo — jo‘shqinlik va fikriy teranlik timsolidir. Ushbu she’riy to‘plam shoirning ijodiy shakllanish bosqichlaridan tortib, uning cho‘qqilarga ko‘tarilishigacha bo‘lgan mashaqqatli, lekin ma’no va ruhiyatga boy yo‘lini aks ettiradi.

To‘plamda mavjud she’rlarning ko‘lamini tahlil qilar ekanmiz, avvalo, ularning mavzu jihatidan kengligini ko‘ramiz. Shoir zamonaviy ijtimoiy muammolardan tortib, falsafiy va ekzistensial masalalarga ham murojaat etadi. Shu bilan birga, har bir mavzuga yondashishdagi original fikr va badiiy uslub uning she’riyatidagi o‘ziga xoslikni ko‘rsatadi.

To‘plamning asosiy afzalliklaridan biri — undagi she’rlarda zamon va makon chegaralaridan o‘tuvchi falsafiy ma’no mujassamligidir. Masalan, “Falastin” she’rida shoir urush qabohatlarini diniy-mifologik unsurlar orqali aks ettirib, global muammoni bir xalqning qismati orqali ochib beradi:

Yuzga ketgan yaralarning izi —

Barcha bolalarning yig‘isi.

Bunday she’rlar insoniyatga hamdardlik va tinchlikka intilishni tarannum etadi. Shu bilan birga, “2022. Ukraina” asari absurtik va ekzistensial asoslarga tayangan holda insonning urush ichidagi ma’nosizligini yoritadi. Bu she’rlar shunchaki vaziyatni tasvirlamaydi, balki o‘quvchini ichki botini bilan yuzlashtiradi.

Shoirning ijtimoiy mavzulardagi she’rlari, jumladan, “18 go‘dak”, jamiyat hayotidagi beparvolikni tanqid qilish va umumbashariy muammolarni yoritishga qaratilgan. Ushbu asar insonning ichki iztiroblarini ko‘rsatish orqali o‘quvchida mas’uliyat tuyg‘usini uyg‘otadi:

Koinot jim, yer esa yig‘lar,

Bolalik ko‘ksidan qaqshab so‘ngar.

Bunday misralar o‘quvchida hayrat va qayg‘u uyg‘otib, adolat va insoniylik haqida chuqur mulohaza yuritishga undaydi.

To‘plamdagi she’rlarning qofiya va ritmi o‘ziga xos musiqiy uyg‘unlikni hosil qiladi. Ayniqsa, “Yo‘l sotaman, olinglar” yoki “Ko‘z yummadim” kabi she’rlar nafis badiiy uslub va kuchli emotsional ta’sir kuchi bilan ajralib turadi. Har bir satrda shoirning mahorati sezilib turadi, bu esa uning she’riy salohiyatini tasdiqlaydi.

Suhrob Ziyo ijodida shoirlik tushunchasi keng ko‘lamda yoritiladi. U she’riyatni insonning ichki izlanishlari va milliy ongning yuksak ifodasi sifatida tasavvur qiladi. To‘plamdagi she’rlarning biri — “Shoir” she’ri orqali bu qarash yanada oydinlashadi:

Shoir — bir kishilik millat, doimo

Millat shoiridan boshlab so‘yilar.

Bu misralar shoirlikni faqat ijodiy qobiliyat emas, balki xalq dardini o‘zida aks ettira oladigan ma’suliyatli vazifa sifatida tasvirlaydi.

Suhrob Ziyo ijodi daryoga o‘xshaydi — u jo‘shqin, lekin chuqur; kuchli, lekin nafis. “Daryo” to‘plami zamonaviy she’riyatning yorqin namunasi sifatida adabiy mulohaza va falsafiy tahlillar uchun boy material beradi. Shoirning fikrlari o‘quvchini o‘z ichki dunyosi bilan muloqotga chorlaydi, uning she’rlari esa insoniyatni chuqurroq tushunishga undaydi. Shu sababli, ushbu to‘plam nafaqat zamonaviy o‘zbek she’riyatining, balki jahon she’riyatining bir qismi sifatida e’tirof etilishi mumkin.

Kitobni mutolaa qilgan har bir kishi undagi she’rlar bilan ichki muloqotga kirishadi. Shu sababli, to‘plamni nafaqat adabiyot ixlosmandlariga, balki falsafiy va ijtimoiy masalalar bilan qiziqadigan o‘quvchilarga ham tavsiya qilamiz.

○Lug‘at:

Norasta - xom

Barq - chaqmoq

Mayishmoq - bukilmoq

Bolig‘a - balog‘atga yetgan ayol

Sor - sariqsor, chug‘urchuq

Gardun - osmon, falak

Losh - o‘lik tana, murda

Bo‘liq - durkun

Sumanbar - oqbadan

Sayron - sayr-tomosha

O‘tru - ro‘para, muqobil

Hubob - ko‘pik

Bexirad - aqlsiz

Musaxxar - ishlatilgan

Abro‘ - qosh

Tajalli - jilva, jilo

Asror - sirlar

Trombotsit - qonda mavjud bo‘lgan kichik hujayralardir, ular asosan qon ivish jarayonida muhim rol o‘ynaydi.

Bulduruq - I qirov, II ikra, III cho‘l qushi

Muddassir - liboslangan

Nekbin - optimist

Qiy - I chuvvos, II go‘ng tezagi, III qushlar ovoziga taqlid

Bezot - zotsiz

Rishvagar - poraxo‘r

Irfon - ma'rifat

Javonmard - saxovat

Shevaga oid va yangi so‘zlar: qulzum, sarsarak, hubob, do‘stum.

ISTISNO

Izlamning yigirma beshinchi, ikkinchi faslning o‘n oltinchi kitobi bo‘lishi kutilayotgan kitob Mehrinoz Abbosovaning "Istisno" she'rlar to‘plamidir. Biz kitob hali nashr etilmagani uchun shoiraning eng mashhur she'rini tahlil etishga jazm etdik.

Mehrinoz Abbosovaning "Ketay desam..." she’ri jamiyatdagi qadriyatlarning yo‘qolishi, adolatsizlik va tahqirga qarshi kurash haqida chuqur fikrlar qamroviga ega. She’rda vatan, sevgi, iymon kabi qadriyatlarning yo‘qolishi, shuningdek, insoniy ma'naviyatning zaiflashishi haqida savollar bilan boshlanadi:

"Vatan qani, sevgi qani, iymon qani?"

Bu savollar orqali u kutilgan qadriyatlarning yo‘qolishi va jamiyatning adolatsiz holatiga ishora qiladi. "Shior qani, qadr qani, inson qani?" deb so‘rayotganida, yozuvchi ijtimoiy va siyosiy muammolarga, qadriyatlarning yomonlashishiga, yolg‘onlarga ishonishga qarshi norozilik bildiradi.

She’rda "Qismatimiz yo’qlikmi, nochorlikmi?" degan savol bilan, xalqning holati va adolatsiz jamiyatga qarshi tashvish ifodalanadi. "O‘z yerida qullikmi, xor-zorlikmi?" kabi satrlarda esa xalqning erkinlikdan mahrum bo‘lishi va adolatsizlikni ifodalovchi dramatik tasvirlar mavjud. "Epladingiz, do‘ndirdingiz tujjorlikni" — bu satrda iqtisodiy va siyosiy tizimning xalqni zaiflashtirishga, manfaatchilikka olib kelishiga ishora qilinadi.

Mehrinoz Abbosova, she’rida kutilgan qadriyatlarning yo‘qolishi va shaxsiy iztirobni ham aks ettiradi. "Ko‘z yosh qani, osmon qani?" kabi savollar orqali u xalqning o‘tmishda mavjud bo‘lgan samimiy his-tuyg‘ulari va orzularining yo‘qolganini ko‘rsatadi. "Itlar qani, karvon qani?" degan satrda esa, xalqning kurashga bo‘lgan ehtiyojini, aslida erkinlikka intilishlarini ifodalaydi.

She’rning keyingi qismida, "Xalq qayerda, kuch qayerda, Cho‘lpon qani?" degan savol orqali milliy o‘zlikni va erkinlikni targ‘ib qilgan Cho‘lpon kabi shaxslarning rolini qayta tiklashga bo‘lgan ehtiyoj ko‘rsatilgan. Cho‘lponni keltirish orqali, u o‘zining she’riy an'analari va o‘tmishga hurmat ko‘rsatishini aks ettiradi. Bu o‘rinda, Cho‘lpon nomi millatning mustaqillikka, adolatga va erkinlikka bo‘lgan intilishining ramzi sifatida ishlatilgan. Dhe’r orqali Mehrnoz Abbosova milliy qadriyatlar, erkinlik va adolatni yo‘qotishning chuqur iztirobini aks ettiradi.

Bundan tashqari, she’rda savollar va takrorlanishlar orqali o‘quvchiga kuchli hissiy ta’sir o‘tkaziladi. She’rning shakli va tili zamonaviy ijtimoiy muammolarni anglash va ularga qarshi chiqish uchun kuchli vosita sifatida ishlatilgan. Mehrnoz Abbosovaning ijodi o‘zi va jamiyatdagi o‘zgartirishlarga bo‘lgan ehtiyojni ifodalovchi yirik adabiy va ijtimoiy izlanishlar hisoblanadi.

Lekin men mutlaqo shaxsiy fikrim ila shuni ma'lum qilamanki, Mehrinoz Abbosova allaqachon shakllangan va o‘qirmanlarga tanish shoira. Biz Izlamda chiqadigan nazmiy to‘plamdan qandaydir yangilik olishdan badgumonmiz. Shuning uchun ham shoiraning nasrda o‘zini sinab ko‘rishini istaymiz. Yaqinda tashkil etilgan "Mehrli ishkallar" loyihasidagi yoziqlar menga Said Ahmadning "Xandon pista" hajviyalarini yodga soldi. Balki kun kelib Mehrinoz Abbosovani kuchli munaqqidona flyeton va hajviy hikoyalarini o‘qish nasib etar.

TANQID

Izlam katta loyiha, albatta, kamchiliklar bo‘lishi tabiiy. Lekin shu kamchiliklarni kelgusi nashrlarda bo‘y ko‘rsatmasligi uchun ham aytib o‘tmoq lobud bir qarordir. Dastavval tahrirdagi qo‘pol kamchiliklarga e'tibor qaratsak, o‘n beshta kitobda jami ellikdan ortiq imloviy va grammatik xatolar mavjud (asli ikki ming sahifalik to‘plam uchun bu hayratlanarli darajada yaxshi natija, biroq shular ham bo‘lmasligini Akademnashrdan kutamiz).

Yana faqat ikki ijodkor uchun ustoz yozuvchilar so‘zboshi yozishgan (Bek Ali uchun Luqmon Bo‘rixon, MohiRa uchun Ibrohim G‘ofurov). Qolgan o‘n uch ijodkorga esa afsuski yo‘q. Ko‘pchilik o‘qirmanlar uchun notanish bo‘lgan ijod ahlini tanitish, asarlarini tahlil va tavsiya qilish, shubhasiz, ustoz yozuvchilar gardanidagi ma'suliyat. Axir bugungi ustoz yozuvchilarning qo‘llaridan G‘afur G‘ulom, Abdulla Qahhor, Oybek domla, Shukur Xolmirzayev va Ozod Sharafiddinovlar tutib adabiyot bog‘iga olib kirishmagan edimi? Nega ular bugungi, mustaqillik davri farzandlarini, qo‘llaridan tutishga botinishmayabdi?!

Bundan tashqari Izlamning ikkinchi faslini bir-biriga bog‘lab turuvchi yagona yaxlitlik muqova qismidir, lekin shu muqovaning so‘nggidagi mualliflar haqidagi ma'lumotlarda ham tartib yo‘q. Ba'zilarning qisqa tarjimai holi berilgan bo‘lsa, ba'zilarda asarlaridan parcha berib o‘tilgan. Ma'lum bir qadrga ega to‘plam uchun umumiylik bo‘lishi go‘zal edi. Yana mualliflar surati ustida ishlanmagan, tepa-teskari. Faqat Furqat Alimardon, Mansur Jumayev, Muhammadxon Yusupov va Shahriyor Shavkat suratlari ajib va umumiylikka ega.

Mualliflardan Jumanazar Yo‘ldoshning "Ov" hikoyasida mantiqiy izchilik buzilgan. Yozuvchi hayvonlarning geografik joylashuvi va kelib chiqishiga e'tibor bermagan, bu esa o‘qirmanni chalg‘itadi. Bayram Alining "Bosiriq" qissasida Lotin Amerikasiga taqlid yaqqol sezilib qolgan, aytish joiz bo‘lsa biroz me'yordan oshgan (hikoyalarda Bayram Alining o‘z yozish ruhi to‘liq saqlangan). Furqat Alimardon yoziqlarida publististikadan badiiyatga to‘liq o‘ta olmagani kitobxonni jig‘iga tegadi. Gulhayo esa abr - bulut ekanligini bilmas ekan, maqolasida uni maysa deb ketgan, yana maqolalar o‘ta sayoz, ular ustida ko‘p va xo‘b ishlash kerak. Jaloliddin Sayyidning ba'zi she'rlarida tugal yechim va aytar so‘z mavjud emas. MohiRaning hikoyalaridagi fe'llarning zamonlarining ba'zilarini qayta tahrir qilish kerak. Muhammadxon Yusupovning "Ilk" qissasida davr tilidan to‘liq foydalanilmagan, bundan tashqari kitob muqovasi juda ayanchli va sun'iy intellektda chizilganga o‘xshab qolgan. Nozima Habibullayevaning kitobi yaxshi tartiblanmagan, birdan she'rlar boshlanib ketgan. Ro‘baro‘da imloviy xatolar ko‘p. Sevara Alijonovaning ikkita qo‘pol xatosidan tashqari, "Begemot va men" essesida muqaddas Tavrot va Qur'on kitoblari bitiklarining ma'nolar tarjimasidan foydalanilgan, lekin tarjima qaysi manbaga asoslanganligiga havola ko‘rsatilmagan.

TAKLIF

Kitobxon o‘laroq Izlam turkumida Nurmuhammad Zoir she'rlari, Shavkat Do‘stmuhamamd va Firdavs Shokirov hikoyalari, Shohrux Usmonov va Alisher Sabriy tarjimalarini, hamda Mahin Nursaidova, Ilhom Salimov va Dildora Rustamova taqrizlarini o‘qishni istardik.

POYON

"Izlam" izlamlimi?! Shubhasiz, ha! Undagi har bir ijodkor o‘z izlamiga ega, kelajakda biz yashayotgan davr adabiy muhitidan bebehara qolishni istamas ekanmiz, izlamchilar va ularning asarlari qabul qilmog‘imiz darkor. Bu loyiha uchun Akademnashrdan o‘zbek adabiyoti qarzdor bo‘lib qoldi, loyiha rahbari va nashriyot egasi Sanjar Nazarga, hamda "Izlam"dagi har bir muallifga o‘z minnatdorchiligimni bildiraman.

Hurmat va ehtirom ila S.N.K

Bookbloger Nurali Qahramon.