"Izlam" izlamlimi?!

ARAFA

Adabiyot bu – ruhning izlanishi, qalbning tili, insoniyatning eng sof hislarini ifoda etish vositasi. Har bir so‘z, har bir satr zamirida hayotning bir bo‘lagi yashirin. Yosh ijodkorlar esa bu keng adabiy olamga ilk qadamlarini qo‘yayotgan jasoratli kashfiyotchilar kabi, o‘zining noyob ovozini izlaydi. Adabiyotning har bir yangi avlodi o‘z zamonining ovozini, uning murakkab ruhiyati va o‘ziga xos mazmunlarini olib keladi. Yosh ijodkorlarning asarlarini birlashtirgan "Izlam" loyihasi esa ana shu yangi ovozlarni kashf etish va ularni yetuk adabiy muhitga taqdim etish yo‘lida ulkan qadamdir. Bu loyiha ostida chop etilayotgan kitoblar, nazarimda, zamonaviy o‘zbek adabiyotining yangi burilish nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi.

Kitoblardagi asarlar xilma-xilligi bilan ajralib turadi: ayrimlari teran falsafiy mushohadalar, boshqalari hayotning oddiy, lekin o‘ta samimiy bo‘laklarini ifoda etadi. Masalan, yosh shoirlarning she’rlarida uchraydigan obrazlar ko‘pincha yangi zamonning ichki iztiroblarini, zamonaviy kishining yolg‘izligi va intilishlarini aks ettiradi. She’rlarda hissiyotlarning tiniqligi va shaklning jasorati seziladi. Har bir satrda muallifning so‘z va fikr o‘rtasidagi uyg‘unlikni topishga intilishi yaqqol ko‘rinadi.

Nasriy yoziqlar esa hayotning turfa qirralarini ko‘rsatadi. Yosh yozuvchilar realistik tasvirlar orqali hayotiy voqealarni o‘ziga xos ohangda talqin qilishga intiladi. Ularning hikoyalarida oddiy insonlar taqdiri, o‘ziga xos kundalik qahramonliklar va ichki ruhiy izlanishlar birlashtirilgan. Eng qiziq tomoni shundaki, bu nasriy asarlar shakli va mazmuni jihatidan klassik adabiy me’yorlardan chetga chiqadi, go‘yo yangi yo‘nalish izlayotgandek.

Ayrim kitoblarda eksperimentallar ham uchraydi. Masalan, "Izlam" sahifalarida chop etilgan ba’zi badiiy-publitsistik portret esselar nafaqat yozuvchilik texnikasi, balki asarning ichki falsafasi bo‘yicha ham yangi savollar qo‘yadi. Bu asarlar o‘quvchini fikrlashga, muallifning dunyoqarashini chuqurroq anglashga undaydi.

"Izlam" loyihasi orqali yosh ijodkorlarning o‘z asarlari bilan o‘quvchiga yetib borayotgani nafaqat ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi, balki adabiyotning bugungi zamon bilan qay darajada uyg‘unlashganini ko‘rsatadi. Bu loyiha, nazarimda, yangi avlod adabiyotshunoslari uchun ham boy ilmiy va ijodiy material bo‘lib xizmat qiladi. Har bir kitob – zamonaviy o‘zbek adabiyotining yangi sahifasi.

"Adabiyot - o‘z haqiqatingni topish yo‘lidagi izlam" degan edi Kamyu. "Izlam" loyihasi bu fikrning tirik dalilidir. Shu sabab, ushbu loyihadan chiqayotgan har bir asar, har bir kitob – nafaqat yangi yozuvchining ovozi, balki o‘zbek adabiyotining yangi yo‘nalishlaridir. Shuning uchun ham "Izlam" loyihasining ikkinchi fasli chop etilgan asarlarni tahlil qilishga jazm etdik.

OG‘OZ

Ikki yillik tanaffudan so‘ng "Izlam" loyihasi doirasida 15 ta yangi kitob nashr etildi; 8 ta nazmiy, 5 ta nasriy, 1 ta publististik va 1 ta esselar to‘plami. Kitoblarning umumiy sahifasi ikki mingdan oshiqroq (aniq aytganda 2208 bet), jumladan eng qalin ikki kitob nosirlar Bayram Ali va MohiRaga tegishli bo‘lsa, eng nafisi Mansur Jumayevning "Biz kutgan fasl" nomli she'rlar jamlanmasidir. To‘plam umumiy 4 qissa, 59 hikoya, 716 she'r (3 tasi ballada), 7 esse (3 esse tarjima) va 20 ta maqolani (8 tasi portret esse) o‘z ichiga qamrab oladi. Biz "Izlam"ning ikkinchi fasli tahlilini nashriyot buyurtmasi asosida nashr etilgan tartibga ko‘ra tahlil qilishga, hamda mualliflar tomonidan ishlatilgan yosh o‘qirmanlarga begona bo‘lgan arabiy, forsiy va sof turkiy so‘zlar lug‘atini ham tahlil yakuniga berib borishga qaror qildik.

O‘LIM VA SEVGI TARANNUMI

Adabiyot va kitob ahli uchun yangi nom bo‘lgan Jumanazar Yo‘ldosh bog‘imizga bir qo‘lida o‘limni, boshqasiga esa sevgini tutib kirib keldi. Muallif qalamiga mansub "Sir" hikoyalar to‘plamidagi asosiy mavzu ham aynan shu ikki anglam xususida.

To‘plam "Hodisa" nomli hikoya bilan boshlanadi. Hodisa - o‘z nomiga mos tarzda absurd hikoya, odatiy hayotda kuzatilishi qiyin bo‘lgan, noodatiy va tushunarsiz bir voqeani tasvirlaydi. Hikoyada voqealar zanjiri mantiqsizliklar asosida qurilgan bo‘lib, insonni hayot va haqiqatning noaniq tomonlari haqida o‘ylashga undaydi. Hikoyadagi personajlar va ularning qarashlari oddiy holatlarda ham kutilmagan burilishlarni keltirib chiqaradi, bu esa o‘quvchini kuldirish yoki hayratga solish bilan birga, unda chuqurroq falsafiy fikrlarni uyg‘otadi. Hikoya o‘zining tuzilishi va g‘oyasi bilan hayotdagi absurdlikni ko‘rsatib, hayotning o‘zini ham bir turdagi "hodisa" sifatida qabul qilish kerakligini anglatadi. Yozuvchining "Yolg‘izlanish istagi" nomli hikoyasida ham umummanzarani hosil qilishda absurd falsafa yetakchilik qiladi.

Muallifning "Yomg‘irdan so‘ng", "Yeseninni sevgan qizi", "Kutganim-sen" hikoyalarida sevgi, "Oppoq qor" va "Chag‘alaylar"ida esa o‘lim mavzusi yetakchilik qiladi. Sevgi va o‘lim mavzulariga oid hikoyalari insoniyatning eng chuqur va abadiy savollarini o‘rtaga qo‘yadi. Ushbu ikki kuch o‘rtasidagi murakkab munosabatlar ko‘plab adabiy asarlarning markaziy mavzusini tashkil etadi. Britaniyalik mashhur bolalar yozuvchisi Ketlin "Men o‘lim haqida yozaman, barcha asarlarim insoniyatning eng katta qo‘rquvi bo‘lgan mavzu xususidadir", degan edi. Uning qahramoni Albus Percival Wulfric Brian esa: "Yaxshi tashkil etilgan ong uchun o‘lim, bu shunchaki navbatdagi buyuk sarguzashtdir", - deydi. Professor, fentezi olami kayvonisi va dohiysi John Ronald Reuel Tolkien esa o‘limni ilohiy tuhfa deb biladi. Tolstoy o‘zining "Iqrornomasida", “Men qarilik, azob va o‘lim borligini bilgan holda hayotdan zavqlana olmadim”, deb yozadi. Bu narsalarni anglab yetgan Jumanazar Yo‘ldosh sevgi va o‘limni faqat qarama-qarshi kuchlar sifatida emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi va bir-biriga ta’sir ko‘rsatuvchi elementlar sifatida tasvirlaydi. Hikoyalarda sevgi hayotni ma’nolantiruvchi kuch sifatida ko‘rsatiladi, o‘lim esa uning yakunlanishi emas, balki qaytish, o‘zgarish va yangilanish jarayoni sifatida tasvirlanadi.

Badiiy jihatdan, yozuvchi o‘limni ko‘pincha ramziy obrazlar orqali ifodalaydi, masalan, qurigan daraxtlar yoki ko‘zdan yo‘qolayotgan qushlar orqali. Bu tasvirlar o‘limning qaror topishini, ya’ni hayotdan ayrilish jarayonini anglatadi. Sevgi esa aksincha, yorqin ranglar, yorug‘lik va tinchlik ramzlari orqali ifodalanadi, bu uning hayotning eng go‘zal va muqaddas fazilatiga aylanishini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, o‘lim va sevgining uyg‘unlashuvi yosh yozuvchining adabiy uslubi va mahoratini ko‘rsatadi. Yozuvchining sevgi va o‘limga oid hikoyalari birinchi navbatda falsafiy savollarni ko‘taradi. O‘lim hayotning bir qismi sifatida qabul qilinadimi yoki unga qarshi kurashish kerakmi? Sevgi insonni kuchli qiladimi yoki zaiflashtiradimi? Bu savollarni yoritish orqali yozuvchi o‘z o‘qirmaniga hayot va o‘limning eng chuqur qarashlarini taqdim etadi. U o‘limni faqat zaruriy yakun sifatida emas, balki insonning ichki o‘sish va yuksalishining ajralmas bir qismi sifatida ko‘rsatadi. Badiiy tilning o‘ziga xosligi hikoyalarda o‘zgacha ahamiyatga ega. O‘lim va sevgi mavzularidagi his-tuyg‘ularni ifodalashda yozuvchi ichki monologlar, fikrlar ziddiyatini va murakkab hissiyotlarni yuksak badiiy ohangda aks ettiradi. Ushbu til va uslub adabiy mahoratni va yozuvchining ijodiy imkoniyatlarini namoyon etadi. Sevgi va o‘limga oid sahnalar ko‘pincha o‘quvchining his-tuyg‘ulariga ta’sir qiladi, ularni ruhiy va hissiy jihatdan harakatga keltiradi.

Jumanazar Yo‘ldoshning "Muharrir", "Namoyish", "Uy", "Sir", "Yeseninni sevgan qizi", hamda "Otam va o‘g‘lim" hikoyalari tugal yechim, quyuq metaforalar va muallifning o‘z aytar so‘ziga ega ekanligini isbotlaydi. "Muharrir" hikoyasida "ustozni aytganini qil, qilganini qilma" qabilida maishiy-ijtimoiy muammo ochib berilsa, "Namoyish"da tarixiy hodisalarning yuz berish jarayoni o‘ta go‘zal tarzda, remarkcha ifodalanadi. Shubhasiz, to‘plamga nom qilib olingan "Sir" hikoyasi muallif ijodining oltin gultoji. Unda nosirning barcha o‘y-fikrlari, jamiyat bilan aloqa bog‘lashi va o‘qirmanga ta'sir eta olish kuchi mavjud. "Yeseninni sevgan qizi" esa bugungi muammolarga daxl qilsa-da, asli barcha davrlarda o‘qilishi mumkin bo‘lgan hikoya. "Otam va o‘g‘lim"dagi bolaning otasiga bo‘lgan qizg‘anchiligi farzandning bolalik davrida hal qilinmagan psixologik muammolarining ifodasi deb talqin qilish mumkin. Freydning Oedipus kompleksi konsepsiyasida bolalar ota-onalarining bir-biriga nisbatan his-tuyg‘ulari bilan bog‘liq, ayniqsa, bolalar o‘z otalari bilan raqobatlashishga yoki onalarini ularning sevgisi uchun raqobatga tushishga intilishadi, degan. Bu yosh yozuvchining psixologiya va psixoanlizdan ham boxabar ekanliginidan darak beradi.

○Lug‘at:

Tovsildi - siyraklashdi

Odamoxun - oliyjanob

Sayhonlik - keng maydon

Homuza - esnoq

Zuhur - namoyon

Hazin - g‘amgin

Oniy - qisqa

Hamroz - sirdosh

Tanda qo‘ymoq - bir ishning ko‘p marta bajarilishi

Muztar - iztirobli

Sarin - toza, yangi

HAYOT BU - KUTISH XONASI*

*Julio Florencio Cortázar

Adabiyotshunos Muhayyo Yo‘ldosh o‘zining “Chin tuyg‘ularning samimiy ifodasi” nomli maqolasida Bayram Alining ijodi haqida gapirar ekan, “Bayram Alining o‘z falsafiy asosi mavjud – har qanday vaziyatda ham xiyonat qilmaslik, o‘ziga ishongan odam ishonchini oqlash, o‘ziga suyangan kishi oldidagi mas'uliyatini his qilish va javob berish, oddiy odamlarning kechmishi, taqdiri va ko‘ngil kechinmalaridan ogoh etish. Bu asos uning barcha asarlarida o‘q chiziq vazifasini bajarganini ko‘rishimiz mumkin” deb yozgan edi. Haqiqatdan ham Bayram Alining qissa va hikoyalarida bu o‘q chiziq yaqqol seziladi. "Hamdardlar", "Nimkosa" va "Pochcha" hikoyalari adibning allaqachon shakllanib ulgurgan yozuvchi ekani o‘laroq o‘qirmanga zavq bag‘ishlaydi.

"Bosiriq" nomli qissada yozuvchi, o‘zining badiiy uslubi va fantastik tasvirlari orqali Kortasar, Borxes va Markesning ta’siridaligi seziladi. Qissada bir insonning bosiriqqa tushishi va atrofidagi voqealarga bee'tibor bo‘lib qolishi jarayoni tasvirlanadi. Yozuvchi, shu tarzda, personajning ichki dunyosidagi o‘zgarishlarni va bu o‘zgarishlarning tashqi voqealar bilan qanday aloqasi borligini o‘rganadi. Qissa, Kortasarning fantastik elementlarini, Borxesning haqiqat va xayol o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarini qamrab oladi. Asarda bosh qahramonning bosiriqqa tushishi, uning atrofdagi voqealarga nisbatan hissizlashishi, vaqt va makon bilan bog‘liq o‘zgarishlarga e’tiborsizlikni o‘zida aks ettiradi. Bu, Markesning "fusunkor realizm" uslubiga o‘xshab, oddiy voqealarni sirli va fantastik nuqtai nazardan yoritadi. Yozuvchi, qahramonning ichki holatini tasvirlashda psixologik elementlardan foydalanadi. Bosiriqqa tushgan insonning haqiqiy dunyo bilan aloqasi uziladi va bu, o‘z navbatida, insonning shaxsiy izolyatsiyasiga olib keladi. Qahramon voqealarga bo‘lgan befarqlikni va olamdan ajralishni o‘zida qabul qilgan holda, o‘zini va atrofini yangi bir nuqtai nazardan ko‘radi. Bu, o‘z navbatida, insoniyatning axloqiy va ruhiy holatlari haqida chuqur fikr yuritishga undaydi. Bosh qahramonning atrofdagi voqealarga bee’tibor bo‘lishi, uning daxlsizligi va tinchlikka intilishi, yozuvchining badiiy shaklida ruhiy holatning aks-sadosi sifatida namoyon bo‘ladi. Asar o‘quvchini nafaqat insonning ichki ruhiy holati haqida, balki zamonaviy dunyoning insonni qanday o‘zgarishga majbur etishi haqida o‘ylashga undaydi. Yozuvchining badiiy uslubi va badiiy tasvirlar orqali taqdim etilgan insonning ruhiy izolyatsiyasi, o‘qirmanni o‘z ichki dunyosi bilan yuzma-yuz qilishga chaqiradi. Asarda yoritilgan bosiriq, insonning shaxsiy izolyatsiyasi va o‘zini anglash jarayoni, asar yakunida o‘qirmanning hayotga bo‘lgan qarashini o‘zgartirishiga turtki bo‘lishi shubhasiz.

"Tunkezar bolalar" qissasi, yozuvchining samimiy va jiddiy ijtimoiy masalalarni yoritishga bo‘lgan yondashuvini aks ettiradi. Qissa to‘rt do‘stning bir qizga "ko‘ngil qo‘yishi" va unga nisbatan noo‘rin harakatlar qilishini tasvirlaydi. Asarda sevgi, rashk va axloq masalalari atrofida aylanadigan konfliktlar, yoshlarning axloqiy qarorlarini shakllantirishda qanday ta’sir qilishi haqida chuqur fikr yuritiladi. Qissa boshlanishida to‘rt do‘stning bir qizga bo‘lgan qiziqishi, uning orqasidan noo‘rin harakatlar qilishlariga olib keladi. Bu holat, ularning bir-biriga nisbatan ishonchni yo‘qotishlariga va ayni paytda ular o‘zlarining shaxsiy qadriyatlarini sinovdan o‘tkazishlariga sabab bo‘ladi. Bu do‘stlarning sevgi hissi ular uchun, dastlabki qarashda, o‘yin yoki masxara sifatida boshlanadi, lekin vaqt o‘tishi bilan ular o‘zining yomon va zararli oqibatlarini his qila boshlaydilar. Qissaning yakuni tub burilishni ifodalaydi. Yozuvchi qahramonlarning harakatlaridan kelib chiqqan natijalar va ular bilan yuzaga kelgan daxlsizlikni ko‘rsatadi. Bu burilish nafaqat personajlar o‘rtasidagi munosabatlarni, balki ularning o‘z-o‘zini anglash masalalarini ham yoritadi. Asar shunday yakunlanadiki, to‘rt do‘stning xatti-harakatlaridan keyin ularning ichki dunyosida, o‘zaro va ijtimoiy etikaga nisbatan tub o‘zgarishlar yuz beradi. Bu qissa yoshlar va ularning o‘zaro munosabatlarida paydo bo‘ladigan turli ijtimoiy va axloqiy masalalar haqida muhim savollarni ko‘taradi. O‘qirman yoshlarning hayotidagi qarorlar, hissiyotlar va axloqiy tanlovlarning jiddiy oqibatlarga olib kelishini ko‘rib, o‘zining shaxsiy hayoti yoki o‘zlikni anglash borasidagi fikrlarini qayta ko‘rib chiqishi majbur bo‘ladi. Yozuvchi nafaqat turli hissiyotlarni o‘zgacha yondashuvda ifodalashga muvaffaq bo‘lish, balki haqiqiy hayotdagi muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklarni aniq aks ettirishi bilan kitobxonni hayratga soladi.

"Tunkezar bolalar" qissasi, jahon adabiyotining bir qator klassik asarlari bilan tematik jihatdan o‘xshash. Asarda do‘stlik, sevgi va axloqiy qarorlar o‘rtasidagi murakkab munosabatlar, shuningdek, noto‘g‘ri harakatlarning oqibatlari yoritiladi. Bunday holat Fyodor Dostoyevskiyning "Jinoyat va jazo" asarida ham o‘z aksini topadi. Bu asarda qahramonlar o‘z xatti-harakatlarining oqibatlari bilan yuzlashadi, ichki iztirob va axloqiy qarorlar bilan kurashadi. "Tunkezar bolalar"da ham do‘stlar o‘z harakatlarining salbiy oqibatlarini anglashadi, bu esa ularning axloqiy o‘sishiga olib keladi. Albert Kamyuning "Begona" asari qahramoni Mersotning boshqalarning his-tuyg‘ulariga befarq bo‘lishi va o‘z harakatlari orqali zarar yetkazishi tasvirlanadi. "Tunkezar bolalar"da ham qahramonlar boshqa bir do‘stlarining hissiyotlarini hisobga olmangani uchun noxush oqibatlarga duch keladilar va oxir-oqibat ular o‘zlarini anglashga majbur bo‘ladilar. Shuningdek, William Goldingning "Lord of the Flies" asarida bolalar ijtimoiy tartibni yo‘qotib, vahshiylikka yuzlanadilar. "Tunkezar bolalar"da ham o‘xshash tarzda, to‘rt do‘st o‘z harakatlari bilan boshqalarga zarar yetkazadilar va bu holat ularning o‘zaro munosabatlarini, shuningdek, axloqiy qadriyatlarni sinovdan o‘tkazadi. Ushbu jahon adabiyotining durdonalarida ko‘tarilgan mavzular — ijtimoiy axloq, do‘stlikning zaifligi va insonning ichki kurashlari — "Tunkezar bolalar"da ham o‘z aksini topgan. Bu asar yoshlarning murakkab axloqiy qarorlarini va hayotiy qiyinchiliklarga qanday duch kelishini tasvirlaydi.

○Lug‘at:

Devor-darmiyon - yonma-yon, chegaradosh

O‘tirik - yolg‘on

Nuqs - illat

Merov - anqov

Imdod - yordam

Taassub - fanatizm

O‘zg‘irlik - o‘zag‘onlik,

Patila - tarqoq, o‘rilmagan jingalak soch

Kuvi moy - sariyog‘

Ramaqijon - ozg‘in

As'asa-dabdaba - zo‘r mahobat, tantana

Tusmol - taxmin, gumon

Rangpar - rangsiz

Mo‘ndi - ko‘za

Gizlanmoq - yashirinmoq

Mustar - kamtar

Toyg‘onchoq - sirpanchiq

Chobag‘on - chopag‘on

Nazarkarda - nazar tushgan, ulug‘

Taroq - avjiga chiqqan ma'nosida

Dog‘uli - ayyoq, makkor

Yangi so‘z: Ketbosti - baliq ovlash usuli;

Shevaga oid so‘zlar: gurrilik, uyurib, yoshovragan, yo‘rasin, sumraygan, so‘naribgina.

IZLAM UCHUN QORAKUYA

Furqat Alimardonning "Qorakuya" qissasi zamonaviy o‘zbek adabiyotining ijtimoiy-siyosiy voqelikni yoritishga qaratilgan asarlaridan biri sifatida diqqatga sazovordir. Qissada bugungi jamiyatimizdagi muammolar, xususan, amalparastlik, ma’naviy tanazzul va adolatga nisbatan befarqlik kabi masalalar badiiy mahorat bilan qalamga olinadi.

Asar markazida ma’naviyat ishlari bo‘yicha amaldor Shavqiddin Amirovich obrazi turadi. Bu qahramon jamiyatdagi ko‘plab illatlar bilan yuzma-yuz kelib, o‘z hayotini qayta ko‘rib chiqishga majbur bo‘ladi. Bu jarayon orqali muallif nafaqat qahramonning ichki dunyosini, balki zamonaviy insoniyatning umumiy ahvolini aks ettiradi. Shavqiddin Amirovichning masjid, bozor va boshqa jamiyat muhim nuqtalariga tashrifi, uning haqiqatni izlash yo‘lida kechgan harakatlarini ko‘rsatadi. Ammo uning ichki zaifligi – ilm, iroda va jasoratning yetishmasligi – bu izlanishlarni muvaffaqiyatsiz qiladi. Bu orqali muallif haqiqatni izlashning o‘zi yetarli emasligini, unga yetish uchun ma’naviy poklik va qat’iyat zarurligini ta’kidlaydi.

Asar voqealari tez rivojlanishi bilan ajralib turadi. Bu yondashuv ba’zan voqealar izchilligining yo‘qolishiga olib keladi, ammo qissadagi asosiy personajning ichki kechinmalarini samarali ochib beradi. Shavqiddin Amirovichning Murod Muhammad Do‘stning "Lolazor" asaridagi Nazar Yaxshiboyevga o‘xshashligi qahramonning ma’naviy va jamiyat oldidagi mas’uliyatini ifoda etuvchi boshqa bir qirrasini ochib beradi. Biroq bu qiyos, qissadagi voqealar tezligining yuqoriligi sabab, qahramonga yetarlicha achinish hissini uyg‘otishga imkon bermaydi. Bu jihatdan "Qorakuya"ni "Lolazor"ning ixcham, ammo keskin voqeliklarga boy bir varianti deb baholash mumkin.

Qissaning nomi va metaforasi ham katta ma’noga ega. Shavqiddin Amirovichning siyosatni "qorakuya"ga qiyoslashi asarda ko‘tarilgan mavzularni umumlashtiruvchi ramzdir. Siyosiy va ma’naviy illatlar bilan bog‘liq murakkab jarayonlar qahramonning o‘z qondoshlarini "olovga tashlamaslik" zaruriyatini ta’kidlash orqali ifodalanadi. Muallifning bu boradagi xulosasi aniq: inson nafaqat jamiyat, balki o‘z ichki olami oldida ham mas’uliyatni his qilishi zarur.

○Lug‘at:

Ko‘y - hol

Marjabozlik - xotinbozlik

Yangi so‘z: G‘irbaydi - ko‘pkari uyushtirgan insonning qadrli mehmoni uchun ajratilgan uloqni tortishmaslik udumi.

NOZIK HISLAR AVRONI

O‘zbek she’riyatida yosh ijodkorlarning ijodiy qudrati tobora yorqinroq namoyon bo‘lmoqda. Ular orasida Gulhayo Anorova o‘zining betakror poetik uslubi va chuqur ma’naviy mazmunni ochib bera olishi bilan ajralib turadi. Uning “Avron” nomli she’rlar to‘plami va ijodiga bildirilgan mulohazalar shoiraning badiiy salohiyatini tahlil qilish uchun muhim manba hisoblanadi.

“Avron” – fors tilida toshqin degan ma’noni anglatadi. Shoira bu so‘zni nafaqat she’riga, balki o‘z ijodiy uslubining ramzi sifatida tanlagandek. She’rda insonning ruhiy ozodlikka bo‘lgan intilishi va ichki kurashlari aks ettirilgan. Masalan shoiraning bir she'ridagi “Madhiyadan baland aytsang azonni” satri chuqur falsafiy ma’noga ega. Bu satr o‘quvchini o‘z hayoti va ichki dunyosiga nazar tashlashga undaydi. Yana o‘sha she'rdagi “Ming yil qanotlari bog‘langan qushga, erkinlik yelleri kelmasmi og‘ir?” satrlari obrazli savol bo‘lib, insonning cheklanib qolgan ruhiyatiga hayot nafasi bag‘ishlaydigan erkinlik ehtiyojini tasvirlaydi.

Gulhayo Anorovaning she’rlari ma’no va obrazlar boyligi bilan ajralib turadi. Uning ijodida Feruza Xayrullayevaning chuqur iztirob va firog‘ini, Mehrnoz Abbosovadagi jasoratli va samimiy ruhni kuzatish mumkin. Ammo shoira bu tuyg‘ularni o‘ziga xos va original uslubda ifoda eta oladi. Ayniqsa, uning metaforalari betakror. “Chumoli inini jomga” yoki “o‘zini o‘zanin bilmagan mavjga” o‘xshatish kabi tasvirlari shoiraning tabiat va hayotga bo‘lgan nozik nigohini ko‘rsatadi. Uning “bokira” so‘ziga nisbatan ishlatgan tasvirlari esa o‘zbek she’riyati uchun yangilikdir. Shoira bu so‘zni o‘rmon, hilol va Havo kabi obrazlarga bog‘laydi. Ayniqsa, “bokira Havo” o‘xshatmasi nafaqat estetik go‘zallikni, balki chuqur ma’naviy poklikni ham ifoda etadi.

Shoiraning ijodida oila mavzusi markaziy o‘rin egallaydi. She’rlarida aka, ota va ona obrazlari yetakchilik qiladi. Bu mavzularni yoritishda shoira samimiyat bilan yondashadi va oilaviy stereotiplarga ehtiyotkorlik bilan munosabat bildiradi. U o‘z she’rlari orqali jamiyatning umumiy ahvolini ko‘rsatib, shu bilan birga, insonning shaxsiy kechinmalarini yoritishga harakat qiladi. Bu mas’uliyat uni ba’zan ba’zi mavzulardan tiyilishga majbur qiladi.

Gulhayo Anorovaning badiiy uslubi shubhasiz, o‘zbek she’riyatida muhim o‘rin tutadi. Uning kuchli poetik ovozi, original metaforalari va hayotning ichki tomonlariga kirib borish qobiliyati katta salohiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shoira o‘z ijodida betakrorlikka intilmoqda va bu intilish unga o‘zbek adabiyotida alohida mavqe beradi. Biroq, uning ijodi hali to‘liq ochilmagan. Shoira ijodiy jur’at va ichki ozodlikka erishsa, o‘zbek she’riyatida tub burilish yasashi mumkin.

Gulhayo Anorovaning she’riyatidagi ruhiy to‘lqinlar va poetik jo‘shqinlik “Avron” so‘zining toshqin ma’nosiga hamohangdir. Shoiraning bu to‘lqinlari o‘zbek she’riyatining yangi yo‘nalishlarini kashf etishga qodir. “Avron” Gulhayoning badiiy qudratini ifodalovchi mukammal bir ramz bo‘lib, uning she’riyatida erkinlik va ijodiy energiyaning to‘liq namoyon bo‘lishini kutishimiz mumkin.

○Lug‘at:

Xob - uyqu

Juvoz - yog‘och uskuna

Zabun - notavon, mag‘lub

Abr - bulut

Farah - shodlik

Sinch - yog‘och ustunlar

Pajmurda - so‘lg‘in

To‘sh - ko‘krak qismi

Ma'vo - boshpana

Badar - nomnishonsiz

Suxan - so‘z, gap yoki nutq

Bulg‘anch - bulg‘angan

Hezlik - xotinchalishlik

Xafif - mayin, yoqimli

Yosuman - jasmin

O‘kranib -pishqirib

Tallon - o‘n ikki yoshli ot

G‘addor - aldamchi

Tiyramoh - kuz fasli

Abas - behuda, befoyda

Angish - angishvona

Gizlangan - yashiringan

Tamiz - farosat

Safoyil - cholg‘u asbobi

Gird - atrof

Sayron - sayr

Shevaga oid so‘z: narraymoq, tashnakomlar, ho‘piqqan.

"GUL"QAYCHI

O‘zbek adabiyoti bugungi kunda nafaqat ijodiy mahsulotlar, balki ularni tahlil qilishga qaratilgan tanqidiy adabiyotlarni ham talab qilmoqda. Bu jihatdan Gulrangning "Gulqaychi" to‘plami zamonaviy tanqidchilikni shakllantirish yo‘lidagi bir urinish sifatida qiziqish uyg‘otadi. To‘plam adabiyotshunoslikka oid maqolalar va suhbatlarni o‘z ichiga olgan bo‘lib, unda bugungi o‘zbek she’riyatining turli yo‘nalishlari va ijodkorlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, to‘plam bir qator muvaffaqiyatlar bilan, sezilarli kamchiliklarni ham namoyon etadi.

"Gulqaychi"dagi “Og‘ir karvon yo‘llari” va “Yosh ijodkor bilan sakkiz savol ustida suhbat” kabi maqolalar o‘ziga xos yondashuv va tahliliy teranlik bilan ajralib turadi. Ayniqsa, Xurshid Abdurashidning chuqur fikrlari bu to‘plamdagi eng muvaffaqiyatli qism sifatida alohida tilga olinishi kerak. Muallifning tanqidiy yondashuvi va Sherzod Ortiqovning hissiy tasvirlar uslubi ushbu maqolalarni boyitib, adabiy tanqidning zaruratini yana bir bor ta’kidlaydi. Bu maqolalar adabiyotning bugungi holati, ijodkorlarning uslubiy xususiyatlari va o‘ziga xos mavzularini o‘rganish yo‘lida muhim qadam bo‘lib, o‘quvchini fikrlashga undaydi. Kitobning bunday jihatlari uning umumiy bahosini oshiradi.

Shu bilan birga, to‘plamning umumiy saviyasi turlicha ekanligi ham ayon. Ayrim maqolalarda o‘quvchi diqqatini tortadigan ma’no yoki tahliliy asos yo‘qligi seziladi. Yozuvchining maysa va bulutni farqlay olmasligi, oq she’r mazmunini tushunmasligi kabi tanqidiy fikrlar maqolalar sifatidagi noaniqliklarni yaqqol ko‘rsatadi. Ayniqsa, Naim Karimov va Salomat Vafodek tajribali ijodkorlar haqida fikr bildirishda yuzaga kelgan kamchiliklar bu tanqidiy maqolalarning saviyasini pasaytiradi. Bugungi kunda tanqidiy maqolalar internetda keng tarqalmoqda. Gulrangning maqolalari esa, afsuski, ba’zi hollarda internet sahifalarida e’lon qilinadigan oddiy sharhlardan unchalik farq qilmaydi. Bu to‘plam tahliliy teranlik va mazmunli uslub jihatidan yetarlicha boyitilishi kerak edi. Xususan, ko‘p maqolalarda muallifning shaxsiy subyektiv fikrlariga haddan ortiq tayanishi va nazariy asoslarga kam murojaat qilishi seziladi. Axir Gulrang maqola yozgan, portret esse emas.

Adabiy tanqid nafaqat tahlil qilish, balki adabiy jarayonni rivojlantirish va ijodkorlarni qo‘llab-quvvatlash uchun ham zarur. Biroq, bu jarayon yuqori saviyadagi malaka va tajribani talab qiladi. Tanqidchi o‘z tahlillarida ijodkorlarning imkoniyatlarini chuqur anglash, ularning ijodiy yo‘nalishlariga obyektiv baho bera olish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak. Tajribasizlik yoki yuzaki tahlillar adabiy tanqidni nojo‘ya yakunga olib borishi mumkin.

Shu nuqtai nazardan, Gulrangning "Gulqaychi" to‘plami birinchi qadam sifatida e’tirofga loyiqdir. Ammo u bu yo‘nalishda yanada chuqurroq ishlashi, o‘z tahliliy mahoratini oshirishi va adabiy tanqidning nazariy asoslariga tayangan holda ishlashi zarur. Uning maqolalari faqat tanqidiy nuqtai nazar bilan cheklanmasdan, ijodkorlarning o‘sishiga hissa qo‘shuvchi xulosalar bilan boyitilishi kerak.

Gulrangning “Gulqaychi” to‘plami adabiy tanqidchilikni rivojlantirish yo‘lidagi bir urinishdir. Unda bugungi adabiyotning ayrim muhim masalalari ko‘tarilgan bo‘lsa-da, to‘plam hali shakllanish bosqichida ekani seziladi. Yozilgan maqolalar mavzularni chuqurroq yoritish va nazariy asoslarni yanada mustahkamlash orqali yuqori saviyaga yetishi mumkin. Gulrangning keyingi asarlarida keng ko‘lamli, mazmunli va tahliliy jihatdan yetuk maqolalar yaratishiga tilakdoshmiz. Tanqidchilar adabiyotning o‘sishida muhim o‘rin egallaydi va Gulrangning bu yo‘ldagi izlanishlari o‘z mevasini beradi, degan umiddamiz.

○Lug‘at:

Juvoldiz - yo‘g‘on igna

Dun - dunyo

Tovushqon - quyon

Sayoq - daydi

Angor - qiyofa

Novatorlik - yangilik

Istihola - andisha, tortinish

Kuzalgan - kesilgan, qirqilgan

Tovun - ofat

Azaliylik - azalga oid

Baqamti - yuzma-yuz

Yolqinli - yog‘duli, alangali

Cho‘ng - katta

G‘urub - kunbotar

YANGI OVOZ SOHIBI

O‘zbek adabiyoti tarixida yangi ovozlar doimo o‘ziga xos bir davrni boshlab bergan. Jaloliddin Sayyid – ana shunday ovozlardan biri. Uning she’rlari milliy ruhiyat va global masalalarni o‘zida uyg‘unlashtirgan holda, bugungi o‘zbek adabiyotining yetuk namunalaridan biriga aylangan. Shoir ijodida o‘ziga xoslik, teran fikrlar va universallik shoirni adabiyotshunoslar nigohida ham, keng kitobxonlar qalbida ham alohida o‘rin egallashga sabab bo‘lmoqda.

Jaloliddin Sayyid she'riyatining eng muhim xususiyati – g‘oya ko‘lamining kengligi. Uning she'rlari faqat chekka qishloqning oddiy hayoti yoki murg‘ak bolalik dardini emas, balki butun insoniyat uchun dolzarb bo‘lgan muammolarni ham ko‘taradi. "Sahrodagi kaltakesak" misolida uning yoziqlariga xos falsafiy mushohadani kuzatish mumkin: oddiy va tanish bir obraz – kaltakesak orqali insoniyatning tarixiy ildizlariga murojaat qilinadi. Bu jihat she'riyatning o‘zbek va xalqaro kitobxonlar orasida ham birdek ta’sirchan bo‘lishiga sabab bo‘ladi.

Shoir o‘z asarlarida ko‘pincha zamonaviy odamning ichki kurashini, ko‘ngil kechinmalarini aks ettiradi. "Kaftim shishib...", "Kursi bilan suhbat", "Suyanchiq" kabi she'rlar shaxsiylik va ramziylik uyg‘unligida ijod qilingan. Bu esa o‘quvchini nafaqat hayotga, balki o‘z "men"iga ham boshqacha nigoh bilan qarashga undaydi. Ayniqsa, "Gung tarix" kabi she'rlar orqali shoir o‘tmishga nisbatan tanqidiy yondashadi va hozirgi zamon qadriyatlari haqida o‘ylashga majbur qiladi.

Jaloliddin Sayyid she'riyati ramziylik va aniqlik o‘rtasida muvozanatni topgan. Ba’zan o‘zi yashayotgan jamiyatning ichki mantiqini nozik bir iroda bilan fosh etgan bo‘lsa, ba’zan global muammolarni ko‘tarib chiqqan. "Oldi-berdi", "Ahvol", "Yaxshilik ikkiqat..." kabi she'rlar odamiylikka, adolatga va halollikka chaqiruvchi kuchli ma’naviy chaqiriq sifatida qabul qilinadi. Shoirning asarlarini o‘qir ekansiz, siz oddiy bir voqea, masalan, "O‘tin chopdim..." kabi ibora orqali butun bir hayot falsafasini his qilasiz.

Jaloliddin Sayyid ijodida ayrim qirralar hali to‘liq shakllanmagan, go‘yo. Ayrim she'rlarda shoir o‘z haqiqatini ifodalash uchun so‘z topa olmagandek tuyuladi. Balki, oq she'r janrida o‘zini sinab ko‘rish unga ijodiy qanot bag‘ishlar. Shu bilan birga, shoirning ijtimoiy tarmoqlarda faol emasligi uning ijodini keng kitobxonlar e'tiboridan chetlatishi mumkin. Shoir o‘z asarlarini xalqaro nashrlarda chop ettirib, global kitobxon auditoriyasiga chiqishi zarur. Chunki uning yozganlari yillar o‘tib eskiradigan matnlar emas, toshga o‘yilib yoziladigan umuminsoniy qadriyatlarni o‘zida mujassamlashtiradi.

Jaloliddin Sayyid – bugungi o‘zbek she'riyatining yorqin va istiqbolli ovozi. Uning ijodi chuqur falsafiylik va o‘ziga xos badiiy mahorat bilan ajralib turadi. Shoirning so‘z ustidagi nazorati, g‘oya teranligi va universalligi uni milliy she'riyatning yangi yulduziga aylantirgan. Jaloliddin Sayyid nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyoti uchun ham qiziqarli va ahamiyatli ijodkor bo‘lishga loyiqdir.

○Lug‘at:

Zang‘ar - axloqsiz

Nahr - daryo

Sabil - egasiz

Sharmisor - sharmanda

Janda - eski darveshlar kiyimi

Roy - xohish

Savash - urush

Ochun - dunyo

Shevaga oid so‘z: sermab.

MASRUR

Mansur Jumayevning "Biz kutgan fasl" asari o‘zbek she'riyatining ma'naviy va falsafiy qatlamlarini eng yuqori darajada ifodalovchi, chuqur tafakkurga ega bo‘lgan she'rlar to‘plamidir. Shoirning ijodi nafaqat badiiy, balki tasavvufiy, etik va ijtimoiy masalalarni ham o‘z ichiga oladi. Asar har bir o‘qirmanni o‘ziga jalb qiladi, uning misralari nafaqat go‘zalligi, balki insonning ichki olamiga chuqur kirib borishi bilan ham ajralib turadi.

Jumayevning she'rlari, o‘ziga xos qilib, bir tomondan insonning ichki kechinmalari, kurashlarini ifodalaydi, boshqa tomondan esa umumiy jamiyatdagi o‘zgarish va masalalar bilan bog‘liqdir. Shoirning “Qilichini sermab bordi” kabi she’rlarida, insonning o‘zining ichki kurashlarini, hayotning murakkabligi va vaqtning o‘tishiga bo‘lgan nisbati keltirilgan. “Shoh”, “gado”, “valiy” kabi ifodalari orqali shoir nafaqat shaxsiy pozitsiyasini, balki ijtimoiy tizimdagi o‘zgarishlarni ham taqdim etadi. Bu o‘zgartirishlar va kutilmagan natijalar uning she'riyatida muhim o‘rin tutadi.

Mansur Jumayevning she'rlari tasavvufiy nuqtai nazaridan ham qadrlidir. “Popuklari kuloh darvesh bo‘lganman” kabi misralar uning ichki taraqqiyotini, shaxsiy ruhiy izlanishlarini aks ettiradi. Shoir, tasavvufni chuqur anglaydi, hamda uning she'rlarida haqiqat, sevgi, poklanish va yuksalish kabi konseptlar ustuvor bo‘ladi. Bu jarayon esa “Nay bo‘lishdan oldin qamish bo‘lganman” kabi misralarda o‘z ifodasini topadi, bu orqali shoir ruhiy yuksalishning avvalgi bosqichlarini tasvirlaydi.

Asar ichidagi boshqa she'rlarda, Jumayev o‘zining iroda va sabrini, insoniyatning o‘zgarishlarga bo‘lgan moyilligini ko‘rsatib, adolat va ilmga bo‘lgan hurmatni ta’kidlaydi. “Yelkangga tashlasang ilm jomasin” satrida u ilm va ma’rifatning qadriga yetish zarurligini, tarix va o‘tmishdan saboq olishni urg‘ulaydi.

Jumayev she’riyati o‘zining murakkabligi, tasavvufiy boyligi va falsafiy chuqurligi bilan o‘qirmanni nafaqat his-tuyg‘ular, balki fikrlar va tashvishlar bilan yuzma-yuz qilgan holda o‘zgartiradi. U o‘z she’rlari orqali insonning hayotga, o‘limga, sevgi va olamdagi boshqa nozik masalalarga bo‘lgan munosabatini izlaydi. Shoirning qisqa umrida bu darajadagi o‘ylash va yozish salohiyati unga nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyotining yuqori qatoridagi o‘rinlardan birini taqdim etdi.

Mansur Jumayevning “Biz kutgan fasl” asari, o‘zining badiiy, tasavvufiy va falsafiy ifodasi bilan nafaqat zamonaviy o‘quvchilarni, balki kelajak avlodni ham o‘zining chuqur fikrlari bilan ta’sirlantirishga qodir. Bu asar o‘quvchiga she’rning ma’nosini tushunish va unga nisbatan chuqur fikr yuritish imkoniyatini beradi. Shuning uchun, Jumayevning ijodi, nafaqat o‘zbek she’riyatining yirik vakili sifatida, balki butun dunyo miqyosida o‘z tasavvufiy va falsafiy g‘oyalari bilan ajralib turadi.

○Lug‘at:

Sano - tabrik

Abru - qosh

Yumruq - musht

Qursoq - oshqozon

Ulviy - ulug‘

Sor - chug‘urchuq

Nor - erkak tuya

Mor - chumoli

Shams - quyosh

Urho - ura

Tamkin - salobat

O‘so (undov so‘z)

Niso - ayol

Baso - og‘riq

Mahol - mushkul

Sobit - qat'iy

Burhon - dalil

Ma'vo - makon

To‘ragan - bunyod bo‘lgan

Tuyur - bo‘lak

Maqdur - taqdir

Noriya - qizil dog‘

Savgan(d) - ont, qasam

Aloha - nihoyat

Suryoniy - som-xom oilasiga mansub tillar

Pargol - sirkul

Sidqi - rost

Madfun - dafn etilgan

E'tikof - g‘ayrat bilan kirishmoq

Epkin - oqim, to‘lqin

Tazmin - shohbaytni keltirish san'ati

Nisor - tuhfa

Nanay - xalq nomi

Xorij - ozod bo‘lish

Sho‘rxok - sho‘rli

Qanda - qayerda

Og‘ - chov

Beshumor - behisob

Oluda - bulg‘angan

Nasim - mayin shabada

Kuloh - qalpoq

Suluk - axloqiy yo‘l

Hosid - badxoh, hasad qiluvchi

Kapsan - soliq turi

Kuv - ko‘za

Shevaga oid so‘zlar: asru, parishab, ravolaydigan, payombarvash.

OY OG‘USHIDAGI QOYUSH (MOH i RA)

Moh - oy, Ra esa quyosh. MohiRa o‘z ismini "Qirq birinchi kun" nomli kitobi bilan yangilabdi. Xuddi ismida azaldan yashirinib kelgan ma'no bordek go‘yo. Oy og‘ushidagi quyosh. Kim oy, kim quyosh, muallifmi, o‘qirmanmi, yoki oy ham, quyosh ham MohiRaning o‘zimi? Bu ritorik savol, albatta.

MohiRa ning "Qirq birinchi kun" hikoyalar to‘plami o‘zbek adabiyotining zamonaviy oqimida yangi nafas olib kirgan asarlardan biridir. Yozuvchining ijodi, umuman olganda, psixologik va ijtimoiy masalalarga chuqur kirib boradi, insonning ichki dunyosini, uning ruhiy izlanishlari va qayg‘ularini ochib beradi. Bu kitobda ko‘rilgan mavzularning o‘zgacha yondoshuvi va badiiy insho shakli uni boshqa izlam hikoyalaridan ajratib turadi.

Kitobning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri – bu muallifning badiiy uslubi, o‘ziga xos estetik va falsafiy tafakkuri bilan boyiganligida. MohiRa kitobida mavzular ko‘pincha insonning ruhiy holatlari, o‘z-o‘zini anglash va ichki azoblar atrofida aylanadi. Masalan, "Katena" hikoyasida yozuvchi buvi va nabira o‘rtasidagi munosabatlarni, o‘ziga bo‘lgan muhabbat va ayollarning o‘zaro nizo-injiqliklarini chuqur tahlil etadi. Ushbu hikoyada yozuvchi, faqat badiiy tomondan emas, balki ijtimoiy nuqtai nazardan ham yangi bir yondoshuvni ko‘rsatadi.

Hikoyalar to‘plamining ikkinchi yirik asari "Tugallanmagan kuy" esa, o‘zining murakkab va chuqur psixologik mazmuni bilan ajralib turadi. Yozuvchi bu hikoyada jamiyatda noxush, ammo dolzarb bo‘lgan mavzuni – pedofiliya masalasini juda ehtiyotkorlik bilan yoritadi. Biroq, MohiRa bu mavzuni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasvirlamay, aksincha, hikoyaning badiiy va etik darajasini yuqori tutgan holda, insonning ichki iztiroblarini va ruhiy holatlarini tasvirlaydi. Bu hikoya o‘quvchining fikrini uyg‘otadi, lekin shu bilan birga muallifning etik masalalarga bo‘lgan ehtiyotkor yondoshuvini ham namoyon etadi.

Shu tariqa, MohiRa ijodi o‘zining chuqur badiiy va psixologik qarashlari, zamonaviy ijtimoiy muammolarni yoritishdagi noziklik bilan ajralib turadi. "Qirq birinchi kun" hikoyalar to‘plami o‘zining murakkab mavzulari va badiiy shakli bilan o‘zbek adabiyotida o‘zgacha iz qoldirgan asar bo‘lib, yosh avlod uchun qimmatli adabiy meros sifatida qadrlanadi. Yozuvchining bu kitobi nafaqat badiiy jihatdan, balki etik-psixologik tomondan ham muhim va ahamiyatlidir.

○Lug‘at:

Xudparast - xudbin

Sag‘ira - yosh qiz

Vassajuft - zich qilib terilgan vassa

Tezob - tezoqar

Girya - yig‘i

Yangi so‘z: hospis - bemorlarning o‘limiga qadar yashaydigan turarohi;

Shevaga oid so‘zlar: katena - buvi, katata - bobo, jilop - paypoq, allatavr - allatovur.

DERAZA ORTIDA

Muhammadxon Yusupovning "Deraza ortida" asari, an'anaviy o‘zbek hikoyachiligidan farqli o‘laroq, o‘ziga xos ijodiy yondoshuvni va estetikani o‘zida mujassam etgan asar hisoblanadi. Yusupovning "Ilk" qissasi, asosan, ma'rifatparvar Munavvarqori Abdurashidxonovning hayotiga bag‘ishlangan bo‘lib, bu asar yosh muallimning ilmiy-ijtimoiy dilemalari va ularning ongidagi izlanishlarni yoritadi. Yusupov qissada XIX asr oxiri, XX asr boshlaridagi jadidchilik harakatining mohiyatini o‘zgacha uslubda ochib beradi, lekin asarning zamonaviy o‘quvchi uchun tushunarli va qimmatli bo‘lishi uchun til jihatidan ehtiyotkor yondoshuvni talab qiladi.

Kitobning asosiy yutuqlaridan biri – yozuvchining murakkab ijtimoiy-siyosiy masalalarni oson, ravon va tushunarli tilda bayon etishidir. "Ilk" qissasi, ayniqsa, o‘zining oddiy va samimiy ifodasi bilan o‘quvchining e'tiborini tortadi. Kitobning badiiy uslubi, xususan, uning so‘z boyligi, o‘ta nafis va sodda ifodali hikoyalari, uning o‘ziga xos kuchidir. Bu, albatta, asarning o‘ziga xos mavzularini yaxshi yoritishga imkon yaratadi.

Biroq, asar tilida foydalanilgan ba'zi izlamiy ma'naviyat, XIX-XX asrning tarixiy sharoitlariga oid tilda ishlatilgan atamalar o‘quvchida tushunmovchilikka olib kelishi mumkin. Shuning uchun yozuvchi bu masalada ehtiyotkor bo‘lishi va asarning kelajak o‘quvchilariga yoritilgan mavzuni yetkazishda yanada aniqroq uslublarni tanlashi kerak. Muhammadxon Yusupov, shu bilan birga, ma'rifatparvarlik g‘oyalarini ilgari surish, ilmni, ma'rifatni yuksaltirish va insonning o‘zini o‘zi anglash jarayonlarini keltirib chiqarish orqali o‘quvchini fikr yuritishga majbur qiladi.

"Deraza ortida" asari, shuningdek, o‘zbek adabiyotida zamonaviy izlam va ma'rifatparvarlikning muhim ifodalaridan biridir. Asar, yozuvchi va o‘quvchi o‘rtasida yangi bir adabiy bog‘lanishni ta'minlaydi. Bu asar orqali Yusupov o‘zining badiiy izlanishlarini ko‘rsatibgina qolmay, balki jamiyatning kelajagi uchun o‘quvchiga yangi g‘oyalar va falsafiy fikrlar taklif qiladi.

Shu sababli, "Deraza ortida" asari faqat o‘quvchi uchun esda qoladigan badiiy asar sifatida emas, balki uning zamonaviy ijtimoiy-madaniy masalalarni qanday qabul qilishi va ularga yondoshuvini ham aniqlashda o‘ziga xos muhim rol o‘ynaydi. Asar, albatta, izlam adabiyotining rivojlanishi va o‘zbek badiiy tafakkurining yangi qirralarini ochib berishga hissa qo‘shadi.

○Lug‘at

Subhi sodiq - ertalab

Po‘rim - bashang

Devpechak - chirmoviq

Istig‘no - hojatmandlik

KO‘K BO‘RI

Najmiddin Ermatov ijodiy makoni, xususan, uning "Turon sog‘inchi" she’riy to‘plami haqida so‘z yuritganda, avvalo uning she’riyatini "yovqirlik" ruhi, ya’ni jasorat, ichki kuch va o‘zlikni anglash bilan uyg‘unlashgan ijod sifatida tasvirlash lozim. Shayton, taqiq va afsusni aks ettirgan ochilish misralaridan to butun to‘plamning "Jon", "Qon", "Shon" kabi bo‘limlariga qadar shoirning insoniyat, tarix va turkiy xalqlarning kechinmalari bilan qiyoslanadigan mushohadasi aks etadi. Bu to‘plamni adabiy jihatdan tahlil qilishda uning o‘ziga xos xususiyatlari va hozirgi o‘zbek she’riyatidagi o‘rnini aniqlash muhimdir.

"Turon sog‘inchi"dagi asosiy motivlardan biri — tarixiy-madaniy sog‘inch va hozirgi zamon bilan o‘tmish o‘rtasidagi dialektik aloqa. Shoir bu asarda insoniyatning yashash ma’nosi, taqdir va millat ruhiyatini falsafiy maslak bilan aks ettiradi. "Shayton", "taqiq" va "afsus" kabi ramzlar orqali Ermatov insoniyat tarixidagi muqaddas va murakkab davrlarni qayta talqin qiladi. Uning she’rlarida ko‘pincha milliy-madaniy qadriyatlar orqali bugungi avlodning o‘zini anglash masalasi yotadi.

Kitobning "Jon", "Qon", "Shon" kabi qism(qur)larga bo‘lingani uning mazmunini tuzilma va mavzu jihatidan uyg‘unlashtiradi. Har bir bo‘lim ma’lum bir ramziy g‘oyani aks ettiradi: "Jon" hayot falsafasi, muhabbat va insoniy kechinmalarni; "Qon" kurash, adolat va xalqning mustaqillik yo‘lidagi jasoratini; "Shon" esa Turon diyorining shonli o‘tmishi va uning yangi davrdagi o‘rnini ifodalaydi.

Ermatovning yana bir muhim yutug‘i — tilning ravon va tabiiyligi. Shoir xalq og‘zaki ijodidan ilhomlanib, qadimiy turkiy so‘zlar va iboralarni jonlantiradi. U zamonaviy she’riyatdagi ortiqcha murakkablik va tilimizga "begona" bo‘lgan arab-fors-yunon so‘zlaridan qochadi. Bu o‘quvchiga shoir fikrini yaqinroq his qilish imkonini beradi. "Yovqirlik" sifatida talqin etilgan bu uslub o‘quvchini faqat tarixiy qahramonlar bilan emas, balki o‘zining ichki kuchi bilan ham bog‘laydi.

To‘plamning uch qismga ajratilishi kitobning ichki mantiqiy izchilligini ta’minlaydi. Bu nafaqat mavzularni aniq ifodalashga, balki o‘quvchini muayyan his-tuyg‘ular zanjiri bo‘ylab olib borishga xizmat qiladi. Kitobning muqovasi ham bu ramziy tuzilmani aks ettirib, "Turon sog‘inchi"ni she’riy jihatdan eng yaxshi tartiblangan asarlardan biriga aylantiradi.

Muallif ovozining she’rlariga singishganligi alohida e’tiborga loyiqdir. O‘quvchi she’rlarni ichdan o‘qir ekan, shoirning o‘z ovozini his qiladi. Bu she’riy tuyg‘ularning jonli va tabiiyligini oshiradi.

Najmiddin Ermatovning "Turon sog‘inchi" she’riyati zamonaviy o‘zbek she’riyatining yangi bosqichini aks ettiruvchi muhim ijodiy yutuqdir. Unda tarixiy-madaniy sog‘inch, milliy qadriyatlar va zamonaviy inson kechinmalari mahorat bilan uyg‘unlashtirilgan. Bu she’riyat o‘quvchini nafaqat qadimiy Turon ruhiyatiga, balki yangi davr ma’nosini izlashga ham undaydi. Ermatovning tili tabiiy va aniq bo‘lib, u xalq ruhi bilan uyg‘unlashgan ijodkor sifatida milliy adabiyotimizda munosib o‘rin egallaydi.

"Turon sog‘inchi" — milliy ruh va tarixni anglash yo‘lida zarur bo‘lgan she’riy manba. Bu kitobni mutolaa qilish o‘quvchiga nafaqat she’rlarning estetik go‘zalligini his qilish, balki o‘z tarixini yanada chuqurroq anglash imkonini beradi.

○Lug‘at:

Qur - davra

Bo‘za (ichimlik turi)

Alaf - zaxarli o‘t, xashak

Bo‘zlamoq - nola qilmoq

Bo‘zto‘rg‘ay - chumchuqsimon qush

Ulgu - chaqaloqli uyga bemahalda kelgan odamning kiyimidan olib qolinadigan qiytiq yoki ip.

Xunbor - qotil

Xulyo - xayoldagina mavjud narsa, mavhumot

Sanduloch - bulbul

Duldul - jayra yoki muqaddas ot nomi

Shabixun - tungi xujum

Sabuhiy - ertalabki

Kahkashon - somon yo‘li

Ashk - ko‘z yosh

Chayindi - kir, iflos suv

Mehvar - o‘q

Sahli mumta - oson ko‘rinuvchi, lekin mashaqqatli ish

Tushov - xo‘jalik asbobi

Zardoli - o‘rik, sariq olxo‘ri

Maxzan - ulkan ombor yoki xazina

Sarandip (tog‘ nomi)

Harina - arimas dard, kulfat

X(h)afif - kichik, yengil

Abas - foydasiz

G‘amboda - kuchli qayg‘u

G‘amnok - o‘rtacha qayg‘uli

G‘amguzor - g‘amxo‘r

Gulob - atirgul bargidan olinadigan suv

Rafiq - yo‘ldosh

Sayd - shikor

Royish - ra'y, ko‘ngil

Safo - toza

Fuzun - ziyoda

Gil - loy

Quvramoq - qovjiramoq

Rutubat - zaxlik

Og‘rinch - azob

Mujgon(mijgon) - kiprik

Behisht - jannat

Biya - urg‘ochi ot

Qulun - otning bir yoshgacha bo‘lgan bolasi

Lunj - yuzning pastki qismi

Zov - dara

Barxan - ko‘chma qumtepalar

Muzofot - chekka hudud

Bovur - dil, ko‘ngil

Yovg‘on - faqirona suyuq osh

O‘mgan - ko‘krak

To‘nmoq - tikilmoq

Unar - ahamiyatsiz narsa

Shevaga oid so‘z: ezg‘invash.