ایران‌دل | IranDel
@IranDel_Channel
🔴 سکوت دربارهٔ دست‌درازی به میراثِ فرهنگی جایز نیست
✍️ احسان هوشمند
یکی از نشانه‌های تاریخی بودن جامعهٔ ایران وجود میراث فرهنگی بسیار غنی این کشور است که شهرت جهانی دارد. وجود صدها محوطه و سایت و مرکز باستان‌شناسی و کشف ده‌ها هزار قطعه اشیای باستانی در کنار مجموعه‌های ارزشمندی چون تخت جمشید، نقش رستم، تخت سلیمان، تپهٔ هگمتانه، ارگ بم، بیستون، قلعهٔ بابک و ... در جای‌جای ایران عزیز، همگی نشانه‌هایی از تاریخی بودن این کشور و تمدّن ایرانی است.
در سده‌های اخیر با حضور باستان‌شناسانِ فرنگی بخشی از میراثِ غنی تاریخی و باستانی ایرانی سر از موزه‌های معروف جهانی یا مجموعه‌های شخصی در گوشه‌وکنار جهان درآورد و بخشی از این میراث نیز به موزه‌های داخلی سپرده شد. پس از ان با همتِ باستان‌شناسان ارجمند ایرانی بخش‌های بزرگی از میراث ایرانی شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت. این میراث فرهنگی و تمدنی آن چنان غنی است که برای کشف ابعاد پیچیده و نهان آن همچنان باید بسیار کوشید و ده‌ها و صدها سال و شاید بیشتر وقت لازم است تا بسیاری از جوانبِ رازهای نامکشوف این حوزه مکشوف شود و نور بیشتری بر دانش باستان‌شناسی کشور افکنده شود.
کمبود بودجه و نیروی انسانی و امکانات ضروری برای حفاظت این میراثِ تمدنی در جای‌جای ایران یکی از مصائب و دشواری‌های این حوزه است. هر چند کمبود نیروی انسانی، ناچیزی استفاده از فناوری‌های روز برای شناسایی و یا حفاظت از میراث باستانی و مشکلات نظارتی و قانونی هم بر این چالش‌ها افزوده‌اند، ولی در کنار این چالش‌ها، روی آوردنِ گروهی ناآگاه، سودجو و گاه سازمان یافته برای حفاری و کاوش غیرقانونی و غیرکارشناسی و در نتیجه غارت بخشی از میراث باستانی ایرانیان موجب شده تا حوزهٔ میراث با مشکلات بیشتری دست‌وپنجه نرم کند. در این میان گاه انتشار اخباری دال بر مشارکتِ احتمالی بخشی از مسئولان در دست‌درازی به میراث فرهنگی با سوءاستفاده از موقعیت خود بر ابهام‌ها و نگرانی‌ها در این‌باره افزوده است. در آخرین خبر هایی از این دست دربارهٔ نقش مسئولان در حفاری و گنج و دفینه، مصطفی ده‌پهلوان، باستان‌شناس و یکی از مسئولان سابق باستان‌شناسی کشور، هفتهٔ گذشته در مصاحبه‌ای گفت: "گاهی دیده‌ایم نمایندهٔ مجلس دنبال گنج و دفینه بوده یا امام جمعه یک شهر در حفاری غیرمجاز حضور داشته است. کارشناسان بارها دربارهٔ این وضعیت هشدار داده‌اند، اما صدای آنها شنیده نمی‌شود."
همچنین این مقام پیشین وزارت میراث فرهنگی در این مصاحبه گفت: "وقتی یک محموله در فرودگاه امام کشف شد، مشخص شد این هفدهمین محموله‌ای بوده که این گروه از کشور خارج کرده و کشف محموله هم ناشی از اختلاف افراد قاچاقچی با هم روی داد."
پس از سخنان مصطفی ده‌پهلوان یکی از روزنامه‌نگاران حوزهٔ کشف فساد خبر داد که یکی از نمایندگان مجلس مشارکتی در تخلف مربوط به یکی از پرونده‌های مربوط به میراث فرهنگی داشته است.
۱) در اینکه وزارت میراث با کمبود نیرو و فقر منابع مالی روبه‌رو است شکی نیست. موضوع میراث فرهنگی در دهه‌های گذشته علی‌رغم برخی اقدمات اثربخش و سازنده و مثبتی که صورت گرفته با کمبود شدید منابع مالی و نیروی انسانی و توجه دیگر قوا روبه‌رو است. ولی چرا میراث فرهنگی در اولویت نظام حکمرانی کشور نبوده است و برای تأمین منابع پایدار با هدف حفظ میراث تاریخی ایران زمین اقدام چشمگیری صورت نگرفته است؟ در این‌باره پرسش‌های دیگری هم مطرح است و دولت و مجلس و دیگر مسئولان ادارهٔ کشور باید پاسخگوی این کم‌کاری و کم‌توجهی مُزمن باشند؛ در حالی‌که که برخی نهادهای فرهنگی از بودجه‌هایی بهره‌مند هستند که برای کشور آورده‌ای درخور ندارد.
گذشته از این نقد اما این پرسش از مسئولان وزارت میراث فرهنگی مطرح می‌شود که چرا دربارهٔ سخنان آقای ده‌پهلوان و نیز آقای یاشار سلطانی اطلاعیه‌ای صادر نشد و روشنگری صورت نگرفت؟ آیا سکوت وزارت میراث فرهنگی نشانه‌ای از مثبت بودن نظرات طرح شده است یا نشانی از بی‌اهمیت بودن این دست از سخنان؟ آیا نباید برای اطلاع‌رسانی افکار عمومی و شفاف‌سازی افکار عمومی در این‌باره روشنگری صورت گیرد و با مستندات کافی و به صورت جزئی گزارش کاملی به افکار عمومی داد؟ و حتی توضیح داد که چرا نسبت به میراث فرهنگی در گذشته کم‌مهری‌هایی روی داده و فرصت برای غارتگران میراث فرهنگی مهیا شده تا این میراث گرانقدر را از کشور غارت و به خارج از کشور منتقل کنند؟ میراث فرهنگی کشور امروزه با چه مخاطرات و آسیب‌ها و مشکلاتی دست به گریبان است؟ در این روزها بیش از هر زمان دیگری میراث فرهنگی برای ملت ایران واجد اهمیت توجه و مراقبت تلقی می‌شود و سکوت دربارهٔ وضعیت موجود و یا چالش‌ها یا تخلفات پیامدهای دیگری دارد که باید نسبت بدان اندیشناک بود!
۲) بخش دیگری از این نقادی متوجه دستگاه‌های ناظر انتظامی و قضایی و امنیتی و ستاد ائمه جمعه است. آیا موضوعی به اهمیت مباحث میراث فرهنگی و طرح اتهام دربارهٔ یکی از نمایندگان مجلس و یکی از ائمه جمعه موضوعی نیست که نیازمند توضیح و تنویر افکار عمومی باشد؟ در حالی که در این روزها بحث دربارهٔ برخی مباحث مرتبط با موضوعات دیگر با شدت و حدّت ادامه دارد، آیا خبری دال بر مشارکت یک امام جمعه در تخلفات میراثی نیازی به روشنگری ندارد؟ یا نیازی به واکنش مثلاً اعلام خلع این فرد و سپردن وی به دادگاه و مانند آن ندارد؟ دربارهٔ یکی از نمایندگان مجلس هم آیا هیئت نظارت بر تخلفات نمایندگان مجلس قصدی برای روشنگری در این‌باره ندارد؟ دستگاه‌های انتظامی دربارهٔ خروج بار هفدهم محموله از فرودگاه رسمی کشور چه توضیحی دارند؟ چنین اخباری به فرسایش هر چه بیشتر سرمایهٔ اجتماعی و گسترش نارضایتی در کشور مبدل می‌شود؛ آیا حداقل از این منظر کارکردگرایانه هم به موضوعات حساسی چون غارت میراث فرهنگی پرداخته نمی‌شود؟
بی‌عملی و سکوت موجب فراموشی موضوع نمی‌شود، به انباشت نارضایتی منجر می‌شود. از این نظر هم ضروری است به صورت شفاف نهادهای مسئول مهر سکوت را بشکنند و به افکار عمومی دربارهٔ این موضوع و مباحث مشابه توضیح دهند که اصل ماجرا چیست و این دستگاه‌ها چه برخوردی کرده‌اند و چه نتیجه‌ای از این برخورد به دست آمده است؟ چرا همچنان افرادی آشکارا و با هویت مشخص و معلوم در فضای مجازی و به صورت علنی به تبلیغ گنج‌یاب و نشان دادن فیلم حفاری‌های خود دست می‌زنند، بی‌آنکه کسی در این‌باره اقدامی اثر بخش انجام دهد؟
🔴 پی‌نوشت:
پیش‌تر این یادداشت به صورت خلاصه‌تر در «رسانهٔ شرق» نیز منتشر شده بود.
💢