Ilm va adolat iqlimiy tovon pullarini talab qiladi.
ILMIY KUN TARTIBI — Scientific American tahririyatidan fikr va tahlil
O‘tgan yoz AQSh tabiat ifloslanishi chegaralarni tan olmasligini aniq his qildi. Kanadadagi o‘rmon yong‘inlaridan chiqqan tutun yuzlab chaqirim uzoqlikka tarqalib, Nyu-Yorkdan Chikagogacha osmonni to‘q sariq tusga bo‘yadi va havoni shunchalik zaharladiki, hatto odamlarni tashqariga chiqmaslik haqida ogohlantirishdi.
Issiqxona gazlari ham xuddi shunday — ular chegaraga qaramaydi, butun dunyoni isityapti va iqlimni buzmoqda. Boy davlatlar o‘nlab yillar davomida chiqarayotgan gazlari tufayli tabiiy ofatlar kuchaymoqda, bu og‘ir oqibatlarni esa kambag‘al davlatlar boshidan kechirmoqda.
Endi bu davlatlarga moddiy yordam ko‘rsatish vaqti keldi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti bu masalani har yili o‘tkaziladigan iqlim yig‘ilishida ko‘rib chiqishga qaror qildi. 2022-yilda o‘tgan yig‘ilishda dunyo rahbarlari iqlim ofatlaridan kelgan zararlarni qoplash uchun maxsus fond tuzishga kelishishdi. 2023-yilda bu mavzu yana davom ettirildi. Ammo bunday qarorlarni hayotga tatbiq etish qiyin, jarayon sekin kechmoqda.
Shunday bo‘lsa-da, AQSh va boshqa ko‘p zararli gaz chiqarayotgan davlatlar qilgan zararlari uchun javob berishlari va kambag‘al mamlakatlarga yordam berishlari kerak.
Tovon pullari, ya’ni zararni qoplash — yo‘qotishlarni kamaytirish uchun beriladigan mablag‘dir. Bu mavzu ko‘plab tortishuvlarga sabab bo‘lishi mumkin, lekin qanday nomlansa ham, ilm-fan aniq aytmoqda: bunday to‘lovlar zarur.
Olimlarning hisobiga ko‘ra, 1851-yildan 2021-yilgacha insoniyat 2,5 kvadrillion kilogramm karbonat angidrid chiqargan. Bu davrda AQSh dunyoda eng katta ifloslovchi bo‘lgan — butun dunyo chiqindilarining 17 foizini ishlab chiqargan. Bu miqdor Germaniya, Yaponiya va Avstraliya kabi yigirmadan ortiq rivojlangan davlatlarning umumiy chiqindilariga teng. Eng qoloq 47 mamlakatning chiqindilari esa atigi 6 foiz. Xitoy 12 foiz bilan ikkinchi o‘rinda, ammo u sanoatlashishni ancha kech boshlagan. Shuning uchun odam boshiga to‘g‘ri keladigan chiqindi Xitoyda AQSh, Kanada yoki Avstraliyadagidan ikki baravar kam.
Boy davlatlar turli va’dalar berishadi, ammo amalda bajarmayapti. Ular toza energiya qurish, dengiz devorlari tiklash kabi loyihalarga yiliga 100 milliard dollar ajratishga so‘z bergan, lekin bu pul hali ham berilmagan. Bundan tashqari, ular uzoq vaqt chiqindilarni kamaytirishga qarshi bo‘lgani uchun, endi oddiy moslashuv va oldini olish chorasi yetarli emas.
Odamlar allaqachon boy davlatlar chiqarayotgan gazlar tufayli halok bo‘lyapti. Masalan, o‘tgan yil Liviyada bir kunda butun yillik yomg‘ir yog‘di. Ikki to‘g‘on buzildi, kamida 4 ming odam halok bo‘ldi, aslida bu raqam 10 mingga yetishi mumkin. Olimlar aytishicha, bunday ofatlar hozir avvalgidan 50 baravar ko‘proq sodir bo‘lish ehtimoliga ega, chunki Yer harorati 1,2 °C ko‘tarilgan.
Amsterdam universiteti olimi Joyeta Gupta shunday deydi:
“Munozarani kechiktirish bilan biz odamlarning o‘limini va ulkan zararlarni qabul qilyapmiz.”
Ilmiy tadqiqotlar ham tasdiqlayapti: iqlim o‘zgarishi issiq to‘lqinlari, kuchli yomg‘ir va qurg‘oqchilik kabi ofatlarni yanada kuchaytiryapti.
2022-yilda dunyoda 40 ta milliard dollarlik ofat sodir bo‘ldi: AQShda Ian dovuli, Pokistonda katta suv toshqinlari va Sharqiy Afrikada qurg‘oqchilik. AQSh bu ofatlar uchun ko‘proq javobgar, lekin imkoniyati ham katta. Kambag‘al davlatlarda esa boylik, sug‘urta va davlat dasturlari yo‘q. Shu bilan birga, dengiz sathining ko‘tarilishi kichik orol davlatlarining yerlari yemirilishiga olib kelmoqda, ular tez orada majburiy ko‘chishga pul sarflashga majbur bo‘lishadi.
Shuning uchun, boyib ketgan davlatlardan talabimiz shuki: ular kambag‘al mamlakatlarning ehtiyojlarini birinchi o‘ringa qo‘yishi shart. Chunki ilm-fan aniq gapirmoqda — ayb sanoatlashgan dunyoda. Eng kamida ular qilgan zararlari uchun pul to‘lashlari shart.
Kislota yomg‘iridan olingan saboqlar
Bugun dunyo tugayotgandek tuyulmoqda. Kanadadagi va Yevropadagi yong‘inlar, Xitoydagi suv toshqinlari, rekord darajadagi issiq to‘lqinlari sarlavhalardan tushmayapti. Vaqt oz qolyapti, va jamiyat katta ekologik muammolarni hal qila olmaydi, degan tuyg‘uga berilish oson. Men o‘zim ham bu ojizlik hissi bilan o‘n yildan ortiq kurashdim.
Ammo o‘tmish bizga umid beradi. Men Bizning Dunyo Ma’lumotlarda loyihasida ishlayman — bu dunyodagi eng katta muammolar bo‘yicha ma’lumotlar beradigan onlayn loyiha. Yillar davomida deyarli hal qilib bo‘lmasdek tuyulgan muammolar qanday yechim topganini o‘rgandim. Ularni bilish foydali: qanday muvaffaqiyat qozonilganini ko‘rish bugungi muammolarga qarshi kurashishga yordam beradi.
Yorqin misol — kislota yomg‘iri. Bu muammo 1990-yillarda eng katta ekologik tashvish edi. AQSh va Kanada o‘rtasida eng jiddiy masalalardan biriga aylangandi. U asosan ko‘mir yoqilganda hosil bo‘ladigan oltingugurt gazi (SO₂) sababli paydo bo‘lardi. Bu gaz haykallarni yemirar, o‘rmonlarni bargsiz qoldirar, tuproqni oziqsiz qilar va ko‘llarni ifloslardi. Buyuk Britaniya chiqindilari shamol orqali Shvetsiya va Norvegiyaga, AQShniki esa Kanadaga tarqalardi. Bu ham iqlim o‘zgarishiga o‘xshaydi — chegarani tan olmaydi va uni bir davlatning o‘zi hal qila olmaydi.
Lekin bu muammo hamkorlik orqali hal qilindi. Davlatlar xalqaro shartnomalar imzoladi, elektr stansiyalariga chiqindi chegarasi qo‘yildi va ko‘mir yoqish kamaytirildi. Natijada, Yevropada SO₂ chiqindilari 84 foizga, AQShda esa 90 foizga kamaydi. Ba’zi mamlakatlarda hatto 98 foizgacha qisqardi.
Xuddi shunday, dunyo ozon qatlamidagi teshikni ham yopishga muvaffaq bo‘ldi. 1987-yilda qabul qilingan shartnoma orqali 200 ga yaqin davlat ozonni buzuvchi moddalarni kamaytirdi va ular 99 foizdan ko‘proq qisqardi.
Bu tajribadan muhim saboq shuki: texnologiya narxi juda muhim. Masalan, SO₂ni tutuvchi filtrlash moslamalari qimmat bo‘lsa-da, uni davlatlar qila oldi. Agar narx juda baland bo‘lganda, ular bunday chorani ko‘rmagan bo‘lardi.
Bugun ham iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda arzon toza texnologiyalar juda muhim. Oxirgi o‘n yilda quyosh energiyasi 90 foizdan, shamol energiyasi 70 foizdan arzonlashdi. Batareya narxi 1990-yildan beri 98 foizga tushdi, bu esa elektromobillarni ham ommaviylashtirdi. Bugun sotilayotgan har yettita yangi mashinadan biri elektrdir.
Shu bilan birga, davlatlar toza energiyaga o‘tmaslikning xarajatlarini ham ko‘rib turibdi: iqlim ofatlari va beqaror yonilg‘i bozorlariga bog‘liqlik.
Yana bir saboq — xalqaro kelishuvlar asta-sekin kuchayadi. Ozon qatlamini saqlash ham, kislota yomg‘iri ham dastlabki shartnomalar bilan hal bo‘lmagan. Lekin vaqt o‘tib davlatlar talablarini oshirdi va natijaga erishdi.
Hozir ham Parij kelishuvi shuni ko‘zda tutadi: mamlakatlar haroratni 1,5–2 darajadan oshirmaslik majburiyatini oldi. Hozirgi hisob-kitob bo‘yicha, 2100-yilgacha Yer 2,6 darajaga issiqroq bo‘ladi. Bu yomon, lekin 2016-yilda kutilganidan bir daraja pastroq. Agar davlatlar va’dalarini bajarsa, isish 2 daraja bilan cheklanadi. Agar “nol chiqindi” majburiyatini vaqtida bajarsa, undan ham past bo‘lishi mumkin.
Oxirgi saboq — rahbarlarning pozitsiyasi partiyaviylikdan muhimroq. Masalan, AQShda Ronald Reygan davrida kislota yomg‘iri masalasi ham respublikachilar, ham demokratlar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Nihoyat chora ko‘rgan prezident ham demokrat emas, balki Reygandan keyin kelgan respublikachi Jorj Bush edi. U hatto prezident bo‘lishidan oldin “tabiatni asraydigan prezident” bo‘lishga va’da bergan edi.
Buyuk Britaniyada ham iqlimga qarshi kurash o‘ng qanot tarafdorlarida qo‘llab-quvvatlanadi. Margaret Tetcher — Britaniyaning eng konservativ bosh vazirlaridan biri — iqlim o‘zgarishini jiddiy qabul qilgan birinchi siyosatchilardan bo‘lgan.
Albatta, iqlim inqirozi avvalgi muammolardan ham qiyinroq. U butun dunyoni ushlab turgan energiya, transport va oziq-ovqat tizimlarini qayta qurishni talab qiladi. Lekin ijobiy o‘zgarishlar allaqachon boshlanmoqda. Uni tezlashtirish uchun biz narsalar tezroq o‘zgarishi mumkin, degan ishonchni shakllantirishimiz zarur. O‘tmish saboqlari shuni ko‘rsatadi: o‘zgarish mumkin — lekin o‘zi-o‘zidan emas, biz uni amalga oshirishimiz kerak.
@Geschaft_7