آیا اقتصاد ایران در آستانه مرگ ریال قرار گرفته است؟

احمد علوی

تصاویری که در ویدئوی منتشرشده از حجم زیادی اسکناس ریالی پراکنده بر زمین و جمع‌آوری آن‌ها دیده می‌شود، صرف‌نظر از منشأ و زمینه واقعی انتشارشان، نمادی گویا از بحرانی عمیق‌تر در اقتصاد ایران هستند: فرسایش ارزش پول ملی و تضعیف اعتماد عمومی به ریال. مسئله صرفاً کاهش قدرت خرید اسکناس نیست؛ مسئله این است که آیا ریال همچنان می‌تواند سه کارکرد اساسی یک پول معتبر، یعنی وسیله مبادله، معیار محاسبه اقتصادی و ذخیره ارزش را حفظ کند؟ پول ملی یکی از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی هر کشور است و اعتبار آن به میزان اعتماد شهروندان به ثبات اقتصادی، سیاست پولی و توانایی حکومت در حفظ ارزش دارایی‌های پولی وابسته است. هنگامی که تورم مزمن قدرت خرید مردم را به‌طور مستمر کاهش می‌دهد و شهروندان برای حفظ دارایی‌های خود به دلار، طلا، ملک و سایر دارایی‌های جایگزین روی می‌آورند، ریال به‌تدریج بخش مهمی از کارکرد خود را از دست می‌دهد. این وضعیت را می‌توان مرحله‌ای از فرسایش اعتماد پولی (Monetary Trust Erosion) دانست؛ پدیده‌ای که در صورت تداوم می‌تواند به جانشینی پول (Currency Substitution) و گسترش دلاریزه‌شدن اقتصاد منجر شود.

ریشه بحران ریال را نمی‌توان صرفاً در افزایش نرخ دلار جست‌وجو کرد. این بحران حاصل انباشت مجموعه‌ای از ناکارآمدی‌های مزمن، ساختاری و سیاست‌گذاری‌های اقتصادی است. کسری مزمن بودجه، رشد پایه پولی و نقدینگی، ناترازی نظام بانکی، محدودیت درآمدهای ارزی، تحریم‌های اقتصادی و فقدان انضباط مالی، همگی در تضعیف ارزش پول ملی نقش دارند. در چنین شرایطی، سیاست پولی بانک مرکزی نیز به‌شدت تحت تأثیر نیازهای مالی دولت و محدودیت‌های ساختاری نظام بانکی قرار می‌گیرد. این وضعیت در ادبیات اقتصاد کلان با مفهوم سلطه مالی (Fiscal Dominance) شناخته می‌شود؛ شرایطی که در آن ضرورت تأمین مالی دولت بر الزامات ثبات پولی غلبه می‌کند.

از سوی دیگر، محدودیت دسترسی به منابع ارزی و اختلال در تجارت خارجی، ظرفیت اقتصاد برای تأمین ارز مورد نیاز واردات و تثبیت بازار ارز را کاهش می‌دهد. تعدد نرخ‌های ارز، مداخلات دستوری و عدم شفافیت در تخصیص منابع ارزی نیز به شکل‌گیری رانت و افزایش نااطمینانی در فعالیت‌های اقتصادی دامن می‌زند. در نتیجه، نرخ ارز به شاخصی برای سنجش انتظارات تورمی و ارزیابی عمومی از آینده اقتصاد تبدیل می‌شود. هرچه اعتماد به سیاست‌گذاری اقتصادی کاهش یابد، تمایل به نگهداری ریال کمتر و تقاضا برای دارایی‌های جایگزین بیشتر خواهد شد.

یکی از خطرناک‌ترین ابعاد این وضعیت، شکل‌گیری چرخه خودتقویت‌کننده کاهش ارزش پول ملی است. هنگامی که خانوارها و بنگاه‌ها انتظار افزایش بیشتر نرخ ارز و قیمت کالاها را دارند، برای جلوگیری از کاهش ارزش دارایی‌های خود، نگهداری ریال را محدود می‌کنند. افزایش تقاضا برای ارز و طلا، در کنار کاهش تمایل به نگهداری پول ملی، می‌تواند فشار بیشتری بر بازار ارز وارد کند. افزایش نرخ ارز نیز هزینه واردات مواد اولیه، کالاهای واسطه‌ای و محصولات نهایی را بالا می‌برد و از این طریق به افزایش دوباره قیمت‌ها منجر می‌شود. به این ترتیب، انتظارات تورمی به عاملی برای تشدید تورم واقعی تبدیل می‌شوند.

در این میان باید میان کاهش ارزش پول، تورم شدید و ابرتورم (Hyperinflation) تفاوت قائل شد. کاهش مستمر قدرت خرید ریال الزاماً به معنای ورود اقتصاد به ابرتورم نیست. ابرتورم زمانی شکل می‌گیرد که افزایش قیمت‌ها به مرحله‌ای بسیار شدید و شتاب‌گیرنده برسد و مردم به‌سرعت از نگهداری پول ملی فاصله بگیرند. بنابراین، هرچند خطر تشدید بحران پولی در اقتصاد ایران جدی است، پیش‌بینی وقوع قطعی ابرتورم بدون بررسی دقیق کسری بودجه، رشد پایه پولی، سرعت گردش پول، وضعیت ذخایر ارزی قابل دسترس و انتظارات تورمی، از نظر علمی قابل دفاع نیست.

با این حال، حتی بدون وقوع ابرتورم نیز ممکن است اقتصاد یک کشور با پدیده مرگ تدریجی پول ملی مواجه شود. در چنین وضعیتی، پول رسمی کشور همچنان در معاملات روزمره استفاده می‌شود، اما شهروندان دیگر آن را وسیله مناسبی برای حفظ ارزش دارایی‌های خود نمی‌دانند. به بیان دیگر، ریال ممکن است از نظر حقوقی و اداری پابرجا بماند، اما از نظر اقتصادی بخشی از اعتبار و کارکرد خود را از دست بدهد.

در این شرایط، حذف چند صفر از پول ملی نیز راه‌حل بحران نخواهد بود. تغییر واحد شمارش پول، بدون اصلاح عوامل بنیادی تورم، صرفاً یک تغییر حسابداری است. اگر کسری بودجه، ناترازی بانک‌ها، رشد نقدینگی و بی‌انضباطی مالی ادامه داشته باشند، پول جدید نیز همان مسیر کاهش ارزش پول قبلی را طی خواهد کرد. تجربه اقتصادهای گرفتار تورم مزمن نشان می‌دهد که اصلاحات پولی زمانی می‌توانند موفق باشند که بخشی از یک برنامه جامع تثبیت اقتصادی و بازسازی اعتماد عمومی باشند.

آینده ریال را باید در چارچوب سه سناریو بررسی کرد. سناریوی نخست، تداوم فرسایش تدریجی ارزش پول ملی، افزایش نرخ ارز و گسترش استفاده از دارایی‌های جایگزین است. سناریوی دوم، تشدید شوک‌های مالی، ارزی و سیاسی و ورود اقتصاد به چرخه تورمی بسیار شدیدتر است. سناریوی سوم، بازسازی ثبات پولی از طریق انضباط مالی، اصلاح نظام بانکی، استقلال عملی بانک مرکزی، کاهش محدودیت‌های تجارت خارجی و ایجاد اعتماد به سیاست‌گذاری اقتصادی است. تحقق سناریوی سوم در شرایط محاصره اقتصادی ایران، فساد گسترده حاکمیت، رانتپردازی نجومی احتمال معقولی ندارد.

در نهایت، مسئله اقتصاد ایران فقط سقوط ارزش ریال در برابر دلار نیست؛ مسئله عمیق‌تر، کاهش اعتماد عمومی به پول ملی و ناتوانی ساختار اقتصادی در حفظ قدرت خرید شهروندان است. پول ملی زمانی به بحران وجودی می‌رسد که مردم برای حفظ حاصل کار و پس‌انداز خود، دیگر به آن اعتماد نکنند. بنابراین، مرگ ریال را نباید صرفاً با حذف اسکناس‌ها یا تغییر نام و واحد پول سنجید؛ معیار اصلی، از دست رفتن کارکرد اقتصادی و اجتماعی آن است.

ریال ممکن است همچنان ظاهری پول رسمی ایران باقی بماند، اما اگر روند کنونی ادامه یابد، این خطر وجود دارد که به پولی تبدیل شود که مردم ناچارند با آن معامله کنند، اما تمایلی به نگهداری و پس‌انداز آن ندارند. این همان معنای اقتصادی مرگ تدریجی پول ملی است.