🟢 ✔️ از پرده‌نشینی تا حق حضور؛ اجتهادی در ستایش زن، عقلانیت و زندگی
فرهیختگاننگاهی به کتاب «زن؛ پوشش و پرده‌نشی
نی» اثر آیت‌الله دکتر محمد سروش محلاتی
✍️ علی‌رضا معینی
در میان کتاب‌هایی که در سال‌های اخیر درباره زن، حجاب و نسبت دین با زندگی اجتماعی منتشر شده‌اند، کتاب «زن؛ پوشش و پرده‌نشینی» را باید اثری درخور اعتنا و از مهم‌ترین تأملات فقهی معاصر در این قلمرو دانست؛ کتابی که ارزش آن تنها در طرح دوباره مسئله حجاب نیست، بلکه در شیوه طرح مسئله، نوع پرسشگری، گستره نگاه و شهامت علمی مؤلف در بازخوانی برخی عادت‌های دیرپای فقهی و اجتماعی است. این اثر، خواننده را از پرسش محدودِ «زن چگونه بپوشد؟» به پرسش‌های بنیادی‌تری می‌برد: زن در جامعه چه جایگاهی دارد؟ آیا پوشش، به‌تنهایی تمام مسئله است؟ مسئولیت مردان در پاسداشت حرمت و امنیت زنان کجاست؟ حکومت تا کجا می‌تواند از یک تکلیف شرعی، الزام قانونی و ابزار مداخله بسازد؟ و سرانجام، آیا می‌توان از دین انتظار داشت که به‌جای فهم زمانه و هدایت انسان معاصر، او را به قالب‌های اجتماعی گذشته بازگرداند؟
اهمیت این کتاب در آن است که مؤلف، مسئله زن را نه در خلوت انتزاعی مباحث فقهی، بلکه در متن زندگی واقعی جامعه ایرانی می‌بیند؛ جامعه‌ای که دگرگونی‌های فرهنگی، اقتصادی، آموزشی و ارتباطی آن، مناسبات زن و مرد را نیز دگرگون کرده است. در چنین جامعه‌ای، سخن گفتن از حجاب، بدون سخن گفتن از کرامت زن، حق حضور اجتماعی، اشتغال، استقلال اقتصادی، امنیت، تربیت، خانواده و تحولات نسل جدید، سخنی ناتمام خواهد بود. هنر سروش محلاتی آن است که این رشته‌های به‌ظاهر جدا را در یک منظومه پرسش فقهی و اخلاقی به یکدیگر پیوند می‌زند.
🟢 فقیهی که از متن جامعه روی برنمی‌گرداند
محمد سروش محلاتی از آن دسته عالمان دینی است که دانش فقه و اصول را در حصار مباحث مدرسه‌ای محصور نمی‌کند. آشنایی عمیق او با دانش اصول فقه، سابقه طولانی در تحصیل و تدریس خارج فقه و اصول و انس با مباحث فلسفی و اجتماعی، به او امکان داده است که مسائل نوپدید را نه با شتاب در صدور حکم، بلکه با تأمل در مبانی، موضوع‌شناسی و پیامدهای اجتماعی بررسی کند. او از سنت علمی حوزه برآمده، اما در سنت متوقف نمانده است؛ میراث را می‌شناسد، اما آن را به تکرار بی‌پرسش اقوال گذشتگان فرو نمی‌کاهد.
آنچه در این کتاب بیش از هر چیز جلوه می‌کند، صرفاً احاطه علمی مؤلف نیست؛ بلکه پیوند دانش با وجدان اجتماعی است. او از واقعیت‌هایی سخن می‌گوید که گاه در گفتار رسمی و فقه‌پسند کمتر مجال ظهور می‌یابند: از ضرورت اقتصادی اشتغال زنان و مشارکت آنان در تأمین معاش خانواده تا تغییر ذهنیت نسل تازه، از حضور زنان در بازار کار و عرصه عمومی تا فاصله میان زبان برخی احکام و تجربه زیسته زنان امروز.
این نگاه، نه تسلیم بی‌قیدوشرط به پسند زمانه است و نه انکار سنت و میراث فقهی؛ بلکه کوشش برای فهم نسبت میان میراث و زمانه است. فقیه، اگر می‌خواهد راهبر زندگی باشد، نمی‌تواند چشم بر زندگی ببندد. اجتهاد، تنها بازگویی اقوال گذشتگان نیست؛ توانایی تشخیص مسئله امروز و سنجش آن با منابع و مبانی دین است. در این معنا، سروش محلاتی نمونه‌ای از فقیهی است که به‌جای پناه بردن به پاسخ‌های آماده، جرئت می‌کند خودِ پرسش‌ها را نیز به محک نقد بزند.
🟢 حجاب؛ مسئله‌ای فقهی، اخلاقی و انسانی
یکی از امتیازهای بنیادین کتاب، تفکیک میان ساحت‌های گوناگون مسئله حجاب است. حجاب، در این نگاه، نه صرفاً یک دستور پوششی و نه فقط موضوعی برای صدور فتواست. این مسئله با اخلاق، امنیت، کرامت انسانی، مناسبات زن و مرد و مسئولیت اجتماعی پیوند دارد. اگر این ابعاد از یکدیگر جدا شوند، فهم مسئله دچار نقصان خواهد شد.
در تقریر مؤلف از مسئله حجاب، به نکته‌ای قرآنی و بسیار تأمل‌برانگیز برمی‌خوریم: قرآن در خطاب به زنان، درباره پوشش با لحنی همراه با رفق و مدارا سخن می‌گوید؛ اما هنگامی که نوبت به مردان مزاحم و بیماردل می‌رسد، زبان هشدار و تهدید شدت می‌یابد. در آیات ۳۲ و ۵۹ سوره احزاب، از یک‌سو زنان به متانت در گفتار و رعایت پوشش دعوت می‌شوند و از سوی دیگر، مردانی که در دل بیمار دارند و در پی آزار زنان‌اند، به‌شدت مورد تهدید قرار می‌گیرند. این تفاوت لحن، دست‌کم ما را به تأملی جدی درباره نسبت مسئولیت زن و مرد فرامی‌خواند.
پرسش اساسی اینجاست: چگونه ممکن است در فهم و اجرای یک آموزه دینی، بار اصلی تکلیف بر دوش زنان قرار گیرد، اما مردانی که نگاه آزارگر، رفتار مزاحمت‌آمیز و تعرض به حریم زنان دارند، از حساسیت و بازخواست متناسب برخوردار نباشند؟ چگونه می‌توان از پوشش زن سخن گفت، اما از امنیت او، از حق مصونیتش در برابر آزار و از مسئولیت اخلاقی مردان به همان اندازه سخن نگفت؟👇
این همان وارونگی در فهم دین است که کتاب به آن هشدار می‌دهد: تبدیل یک مسئولیت دوسویه به تکلیفی یک‌سویه؛ سخت‌گیری بر زنان و سهل‌گیری درباره مردان. در حالی که صیانت از حرمت زن، تنها با مطالبه پوشش از او حاصل نمی‌شود؛ مرد نیز مکلف است نگاه، زبان، رفتار و میل خود را مهار کند و جامعه نیز باید امنیت زنان را پاس بدارد.
🟢 از پوشش تا پرده‌نشینی؛ آیا زن باید از جامعه کنار برود؟
یکی از مهم‌ترین امتیازهای کتاب، آن است که بحث حجاب را از مسئله پوشش فراتر می‌برد و به پرسش دیرپای خانه‌نشینی و پرده‌نشینی زنان می‌رساند. آیا توصیه‌های دینی درباره عفاف و پوشش، به معنای محدود کردن حضور زن در عرصه عمومی است؟ آیا از آیات و روایات می‌توان ضرورت خانه‌نشینی زنان را نتیجه گرفت؟ آیا میان حفظ حریم و حذف از اجتماع ملازمه‌ای وجود دارد؟
این پرسش‌ها، به‌ویژه در روزگار ما، اهمیت دوچندان دارند. زنان امروز در دانشگاه، مدرسه، بیمارستان، کارخانه، اداره، رسانه، بازار و عرصه‌های گوناگون اقتصادی و فرهنگی حضور دارند. بسیاری از خانواده‌ها بدون درآمد و مشارکت اقتصادی زنان، در تأمین هزینه‌های زندگی با دشواری جدی روبه‌رو می‌شوند. میلیون‌ها زن نیز با دانش، مهارت، تجربه و خلاقیت خود در تولید ثروت و پیشرفت جامعه سهم دارند. آیا می‌توان این واقعیت گسترده را نادیده گرفت و از زن خواست که به نام دینداری، از میدان زندگی اجتماعی عقب بنشیند؟
البته حضور اجتماعی زن، به معنای نادیده گرفتن ارزش خانواده، عفاف یا مسئولیت‌های انسانی و خانوادگی نیست. مسئله، نفی دوگانه‌سازی‌های نارواست: گویی زن یا باید در خانه بماند یا از اخلاق و معنویت فاصله بگیرد؛ یا باید در جامعه فعال باشد یا کرامت و عفت خود را از دست بدهد. چنین دوگانه‌هایی نه با پیچیدگی زندگی امروز سازگارند و نه می‌توان آن‌ها را بی‌دلیل به دین نسبت داد.
زن می‌تواند مادر باشد و دانشمند؛ همسر باشد و کارآفرین؛ به خانواده عشق بورزد و در عرصه عمومی اثرگذار باشد. شأن انسانی زن را نمی‌توان به یک نقش فروکاست. طرح مباحث «خانه‌نشینی زنان در روایات» و «قرآن و پرده‌نشینی زنان» در این کتاب، مجال بازاندیشی در همین برداشت‌های محدودکننده را فراهم می‌آورد.
🟢 فقه، عقلانیت و واقعیت؛ سه ضلع اجتهاد زنده
در شش بخش اصلی کتاب ــ «ماهیت حجاب»، «حجاب، مسئله‌ای فقهی ـ اخلاقی است»، «حجاب و عقلانیت»، «قلمرو حجاب»، «حجاب و حکومت» و «حجاب و ارشاد» ــ می‌توان طرحی منسجم از روش فکری مؤلف را دید. این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که نویسنده نمی‌خواهد تنها درباره مقدار پوشش یا حدود یک فتوا بحث کند؛ او در پی بازشناسی ماهیت حکم، قلمرو آن، مبانی عقلانی و اخلاقی‌اش و نسبت آن با اقتدار عمومی و سیاست‌گذاری حکومتی است.
در اینجا یکی از ظریف‌ترین امتیازهای کار سروش محلاتی آشکار می‌شود: او میان حکم شرعی، مسئولیت اخلاقی، توصیه تربیتی و الزام قانونی تفاوت می‌گذارد. هر امر شرعی لزوماً با همان صورت و سازوکار، قابلیت تبدیل شدن به قانون حکومتی را ندارد. قانون، به اقتضای ماهیت خود، باید از معیارهای عمومی، روشن، قابل اجرا و متناسب با حقوق شهروندان برخوردار باشد. از این رو، نمی‌توان صرف اثبات یک تکلیف فقهی را پایان بحث درباره شیوه مداخله حکومت دانست.
این بحث، نه انکار اهمیت حجاب در دینداری است و نه نفی مسئولیت فرهنگی حکومت؛ بلکه پرسش از حدود اختیار، نوع مداخله و پیامدهای آن است. گذار از فقه به قانون، خود نیازمند استدلالی مستقل است؛ زیرا هر حکم فقهی را نمی‌توان بی‌واسطه و بی‌تأمل به الزام عمومی و حکومتی تبدیل کرد. این تمایز، یکی از نقاط درخشان روش اجتهادی مؤلف است.
همین روش را می‌توان در بحث طرح امنیت اخلاقی نیز دید. پرسش او این است که آیا هر مسئله اخلاقی، موضوع مداخله پلیسی است؟ آیا پلیس برای اصلاح اخلاق شهروندان صلاحیت و ابزار لازم را دارد؟ و آیا می‌توان با نام امنیت، میان بدپوششی و بی‌عفتی خلط کرد؟ این پرسش‌ها، بیش از آنکه از موضع نفی مسئولیت اجتماعی مطرح شوند، دعوتی به دقت در مفاهیم و رعایت تناسب میان مسئله و راه‌حل‌اند.
🟢 حجاب و ارشاد؛ تربیت با اقناع، نه با تحقیر
یکی از بخش‌های مهم کتاب، نسبت میان حجاب و ارشاد است. این نسبت، ما را به پرسشی بزرگ‌تر می‌رساند: آیا می‌توان ارزش‌های دینی را با تحقیر، تهدید، خشونت و اجبار در جان انسان‌ها نشاند؟ آیا دعوت به فضیلت، هنگامی که با رفتار خلاف کرامت همراه می‌شود، همچنان دعوتی اخلاقی باقی می‌ماند؟
امر به معروف و نهی از منکر، اگر از دانش، خیرخواهی، شناخت مخاطب، رعایت حرمت انسان و تشخیص اولویت‌ها جدا شود، ممکن است خود به ضد خویش بدل گردد. در چنین وضعی، نه تنها معروف گسترش نمی‌یابد، بلکه شیوه دعوت نیز به منکری تازه تبدیل می‌شود.👇
عنوان یکی از مباحث کتاب، «جامعه منکرزده؛ منکری به نام نهی از منکر»، به‌خوبی نشان می‌دهد که مؤلف چگونه حتی ابزارهای ظاهراً مقدس را از نقد و سنجش اخلاقی معاف نمی‌داند.
در این نگاه، ارشاد حقیقی از فهم آغاز می‌شود؛ از شنیدن، گفت‌وگو، اقناع و احترام. انسان را نمی‌توان با شکستن شخصیتش به فضیلت نزدیک کرد. دین، اگر پیام‌آور رحمت و هدایت است، باید در شیوه دعوت نیز رحمت و حکمت را آشکار کند. چه بسا گاهی رفتار مدعیان دفاع از دین، بیش از رفتار کسانی که مورد سرزنش قرار می‌گیرند، نیازمند ارزیابی اخلاقی باشد.
🟢 دقت فقهی؛ امتیاز یک اجتهاد منصفانه
ستایش یک اندیشمند، هنگامی ارزشمند است که از شناخت دقیق آثار و مواضع او برخیزد، نه از هم‌سویی عاطفی یا سیاسی. از همین رو، باید به یک نکته مهم در آثار سروش محلاتی نیز توجه کرد: او در بحث «پوشش سر و گردن؛ جواز یا وجوب؟»، میان پوشش در حال نماز و پوشش اجتماعی در برابر نامحرم تفکیک می‌کند و درباره وجوب پوشش سر و گردن در برابر نامحرم، موضعی فقهی و مستدل اتخاذ می‌کند. بنابراین، نباید نقد او بر اجبار حکومتی یا بر توسعه بی‌ضابطه قلمرو حجاب را به معنای انکار اصل حکم فقهی پوشش سر و گردن دانست.
این تمایز، خود نشانه انصاف علمی است. ممکن است کسی در اصل یک تکلیف شرعی با فقیهی هم‌نظر باشد، اما درباره قلمرو آن، مبنای استدلال، مسئولیت حکومت و شیوه اجرای آن اختلاف نظر داشته باشد. یکی از خطاهای رایج در مناقشات دینی آن است که همه این ساحت‌ها در هم آمیخته می‌شوند و هرکس در شیوه اجرا پرسش کند، منکر اصل حکم قلمداد می‌شود. سروش محلاتی با تفکیک این ساحت‌ها، امکان گفت‌وگویی دقیق‌تر و کم‌غبارتر را فراهم می‌کند.
این دقت را باید در بحث‌هایی چون فتوای مقدس اردبیلی، دیدگاه سید ضیاء مرتضوی، قلمرو پوشش، استثناهای فقهی و نسبت میان عرف و حکم شرعی نیز جست‌وجو کرد. ارزش چنین مباحثی در آن است که خواننده را به جای پذیرش شتاب‌زده یک نتیجه، به مسیر استدلال و مبانی آن می‌برد.
🟢 فاطمه؛ زنِ صاحب صدا، صاحب حق و کنشگر تاریخ
برای فهم نگاه یک متفکر به زن، تنها نباید به نوشته‌های مستقیم او درباره حجاب بسنده کرد. سخنان و تحلیل‌های او درباره شخصیت‌های برجسته زن در تاریخ اسلام نیز می‌تواند افق فکری‌اش را روشن کند. در این میان، گفتارهای سروش محلاتی درباره حضرت فاطمه زهرا(س)، به‌ویژه در ایام فاطمیه، اهمیت ویژه‌ای دارند.
در یکی از مباحث او درباره حضرت فاطمه(س)، مسئله اعتراض آن حضرت به تضییع حق، قهر و امتناع از فراموش کردن ستم، از منظر اخلاقی و فقهی بررسی شده است. پرسش محوری چنین بحثی این است که آیا مظلوم در برابر تضییع حق، همیشه باید به عفو و اغماض تن دهد، یا گاه ایستادگی و اعتراض، خود وظیفه‌ای اخلاقی و دینی است؟
این تصویر از فاطمه(س)، تصویری از زنی خاموش و محصور در حاشیه تاریخ نیست؛ زنی است که می‌اندیشد، داوری می‌کند، اعتراض می‌کند و برای حق خویش و حقیقتی که به آن باور دارد، صدای خود را بلند می‌سازد. چنین خوانشی، امکان تأمل دوباره درباره نسبت زن، دینداری، حضور اجتماعی و کنشگری اخلاقی را فراهم می‌کند. فاطمه(س) در این افق، نه فقط موضوع ستایش و سوگواری، بلکه الگویی برای فهم مسئولیت، آگاهی و شجاعت اخلاقی است.
این سخنان را باید در کنار مباحث کتاب قرار داد تا گستره نگاه مؤلف به مسئله زن روشن‌تر شود. همین پیوند میان اثر مکتوب و گفتارهای دیگر اوست که می‌تواند معرفی کتاب را از یک گزارش فهرست‌وار فراتر ببرد و به ترسیم منظومه فکری نویسنده نزدیک کند.
🟢 از فقه گذشته‌نگر تا اجتهاد آینده‌نگر
آنچه این کتاب را خواندنی‌تر می‌کند، پرسشی است که در پس همه مباحث آن حضور دارد: آیا فقه باید صرفاً حافظ صورت‌های تاریخی زندگی باشد یا می‌تواند با حفظ اصول و مبانی خویش، به نیازهای متحول انسان پاسخ دهد؟
جهان اجتماعی امروز با جهان چند قرن پیش یکسان نیست. ساختار خانواده، اقتصاد، آموزش، ارتباطات، مناسبات زن و مرد و حتی صورت‌های اشتغال و مشارکت اجتماعی دگرگون شده است. زن امروز، در بسیاری از جوامع و از جمله ایران، از آموزش عالی، تخصص، آگاهی حقوقی و توانایی اقتصادی برخوردار است. بخش مهمی از زندگی خانواده و جامعه نیز به حضور و فعالیت او وابسته شده است. در چنین شرایطی، اجتهادی که این دگرگونی‌ها را نبیند، ممکن است به‌جای حل مسئله، صورت مسئله را انکار کند.
سروش محلاتی از فقیهانی است که می‌کوشد این فاصله را جدی بگیرد. او نه به نام تجدد، میراث دینی را یکسره کنار می‌گذارد و نه به نام سنت، چشم بر واقعیت‌های تازه می‌بندد. این رویکرد را باید نوعی اجتهاد تطبیقی دانست؛ اجتهادی که متن را می‌خواند، مبانی را می‌سنجد، موضوع را در جهان واقعی بازشناسی می‌کند و سپس درباره قلمرو حکم و شیوه تحقق آن به داوری می‌نشیند.👇
در این شیوه، عرف جامعه نه جانشین وحی است و نه امری بی‌اهمیت و قابل حذف؛ عرف و واقعیت‌های اجتماعی در شناخت موضوع، تشخیص ظرفیت‌ها و فهم پیامدهای اجرای حکم نقش دارند. فقیه نمی‌تواند از جامعه‌ای که درباره آن حکم می‌دهد بی‌خبر باشد. او باید بداند در بطن و زیر پوست شهر چه می‌گذرد؛ زنان چگونه زندگی می‌کنند، خانواده‌ها با چه دشواری‌های اقتصادی روبه‌رو هستند، نسل جدید چه پرسش‌هایی دارد و سیاست‌های فرهنگی چه نتایجی به بار آورده‌اند.
از این منظر، اصرار بر بازگرداندن جامعه به صورت‌های گذشته، بدون شناخت تحولات آن، نه لزوماً وفاداری به شریعت، بلکه گاه غفلت از رسالت اجتهاد است. شریعت برای هدایت زندگی آمده است، نه برای آنکه زندگی را در برابر خود به زانو درآورد.
🟢 کتابی درباره زن؛ و در حقیقت، درباره عقلانیت دینی
شاید بتوان گفت اهمیت «زن؛ پوشش و پرده‌نشینی» از موضوع ظاهری آن فراتر می‌رود. این کتاب، در کنار بحث حجاب، درباره چگونگی فهم دین نیز سخن می‌گوید؛ درباره نسبت اخلاق و فقه، نسبت حکم و موضوع، نسبت فرد و حکومت و نسبت سنت و تحولات زمانه.
از این جهت، کتاب برای طیف وسیعی از خوانندگان سودمند است: برای زنان و مردانی که به مسئله حجاب و حقوق اجتماعی زنان می‌اندیشند؛ برای دانشجویان و پژوهشگران روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، تعلیم و تربیت و مطالعات زنان؛ برای علاقه‌مندان به فقه و اصول؛ برای فعالان فرهنگی و اجتماعی؛ و برای کسانی که می‌خواهند نسبت دین با زندگی واقعی جامعه معاصر را با نگاهی منصفانه‌تر و عمیق‌تر بفهمند.
این اثر همچنین می‌تواند برای علاقه‌مندان به گفت‌وگوی میان فقه اسلامی و مباحث جدید حقوق زنان، از جمله فمینیسم اسلامی و مطالعات جنسیت، نقطه آغاز مناسبی باشد. نه از آن رو که همه پاسخ‌ها را از پیش آماده کرده است، بلکه از آن رو که پرسش‌های مهم را به میدان آورده و خواننده را به تأمل در مبانی و نتایج دعوت می‌کند.
🟢 ستایش اجتهادی که به حقیقت وفادار می‌ماند
در روزگاری که گاه از عالمان دین انتظار می‌رود بیش از آنکه حقیقت را بجویند، با ملاحظات قدرت و پسند رسمی هماهنگ شوند، ارزش استقلال علمی و شجاعت فکری دوچندان است. منزلت یک فقیه تنها به محفوظات و قدرت استنباط او نیست؛ به این نیز هست که در برابر پرسش‌های دشوار زمانه، از اندیشیدن نهراسد و به جای تکرار پاسخ‌های مألوف، امکان بازنگری در برداشت‌های رایج را فراهم کند.
سروش محلاتی از این حیث شایسته تحسین است. او در مسئله‌ای که به یکی از حساس‌ترین موضوعات اجتماعی و سیاسی ایران تبدیل شده، راه آسانِ هم‌صدایی با پسند قدرت را انتخاب نکرده است. نه با شعار، بلکه با استدلال فقهی و اخلاقی می‌کوشد نشان دهد که میان اصل یک حکم، قلمرو آن، شیوه دعوت به آن و حدود مداخله حکومت تفاوت وجود دارد. این تفکیک‌ها، نشانه دقت علمی و مسئولیت‌پذیری فکری است.
البته ارزش اجتهاد مستقل، در مصون بودن از نقد نیست؛ درست برعکس، اجتهاد زنده باید در معرض پرسش و گفت‌وگو قرار گیرد. اما شرط چنین گفت‌وگویی آن است که به‌جای برچسب‌زنی و پیش‌داوری، استدلال‌ها خوانده و مبانی سنجیده شوند. کتاب حاضر از همین جهت اثری مغتنم است: خواننده را به جای تسلیم در برابر داوری‌های آماده، به مشارکت در اندیشیدن دعوت می‌کند.
به گمان نگارنده، این کتاب را باید یکی از آثار مهم و قابل اعتنا در بحث حقوق اجتماعی زنان، حضور و فعالیت اقتصادی آنان، نسبت پوشش با کرامت انسانی و حدود مسئولیت حکومت دانست. اهمیت آن، به‌ویژه از آن روست که نویسنده با دانش عمیق فقهی و اصولی، در عین آشنایی با واقعیت‌های جامعه ایران، می‌کوشد میان میراث شریعت و زندگی انسان معاصر پلی استوار بزند.
زن را نمی‌توان از جامعه حذف کرد و نام آن را دینداری نهاد؛ همان‌گونه که نمی‌توان به نام حضور اجتماعی، از کرامت، امنیت و حقوق او غفلت ورزید. هنر اجتهاد آن است که میان این ارزش‌ها نسبت برقرار کند، نه آنکه یکی را به بهای دیگری قربانی سازد.
«زن؛ پوشش و پرده‌نشینی» دعوتی است به همین بازاندیشی؛ دعوتی به دیدن زن در تمامیت وجود انسانی و اجتماعی‌اش، به شنیدن صدای او، به شناخت جهان متحولش و به فهم دینی که اگر قرار است راهنمای زندگی باشد، باید با عقلانیت، عدالت و رحمت در کنار انسان بایستد.
این کتاب را باید خواند؛ نه فقط برای دانستن حدود پوشش، بلکه برای اندیشیدن به حدود فهم خودمان از دین، زن، جامعه و مسئولیت.
🟢(استاد محمد سروش محلاتی ــــ زن، پوشش، پرده‌نشینی ــــ نشر میراث اهل قلم ــــ 09370770303)