حکیم ایمان و آزادی
فرهیختگان🖊 به مناسبت نودمین سالروز میلاد استاد محمد مجتهد شبستری
🟢 حکیمِ ایمان و آزادی؛ مردی که در آستانهٔ یقین، درِ پرسش را نبست
✍️ علی‌رضا معینی
به نام آنکه چراغ خرد را در بادهای بلا خاموش نمی‌گذارد و چشمهٔ جان را از زلال معنا تهی نمی‌کند.
نود سالگی، برای مردی که عمری را در جست‌وجوی حقیقت سپری کرده است، تنها جشنِ گذرِ روزگار نیست؛ جشنِ نود سال پرسیدن، اندیشیدن، آموختن، آموخته‌ها را به محک عقل زدن و گاه از آنچه دیروز به آن باور داشته، با شهامت و صداقت فاصله گرفتن است.
در نودمین سالروز میلاد استاد محمد مجتهد شبستری، گردهمایی اهل فضل و معرفت، نه صرفاً بزرگداشت یک شخصیت علمی و دینی، بلکه تجلیل از فضیلتی است که در روزگار ما کمیاب و گران‌بهاست: فضیلت حقیقت‌جویی بی‌هراس، آزادگی فکری و صداقت بی‌ملاحظه با خویشتن.
محمد مجتهد شبستری از آن مردانی است که زندگی فکری‌شان را نمی‌توان در یک عنوان، یک منصب، یک کتاب یا یک نظریه خلاصه کرد. او فقیه و متکلمی است که به فلسفهٔ دین و هرمنوتیک روی آورد؛ روحانی‌ای است که از مرزهای آشنای تفسیر رسمی دین گذشت؛ دانشگاهی‌ای است که در گفت‌وگوی ادیان و الهیات تطبیقی، افق‌های تازه‌ای گشود؛ و اندیشمندی است که در مسیر پرفرازونشیب تفکر، منزل آخر را نه در یقین بی‌پرسش، بلکه در صداقت بی‌پیرایهٔ جست‌وجو یافت.
اگر بخواهیم او را در یک عبارت وصف کنیم، شاید بتوان گفت: شبستری، معلمِ شهامتِ اندیشیدن و فضیلتِ بازاندیشیدن است.
🟢 از شبستر تا قم؛ از هامبورگ تا افق‌های جهانی اندیشه
استاد محمد مجتهد شبستری در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در شبستر، از شهرهای آذربایجان شرقی، دیده به جهان گشود. در پنج‌سالگی همراه خانواده به تبریز رفت و در سال ۱۳۳۰، برای تحصیل علوم اسلامی، راهی حوزهٔ علمیهٔ قم شد. هجده سال تحصیل و تحقیق در فلسفه و کلام اسلامی، فقه و اصول و تفسیر، پشتوانهٔ علمی و حوزوی او را شکل داد.
در سال ۱۳۴۸، به دعوت دو تن از مراجع شیعه و دکتر سیدمحمد بهشتی، برای ادارهٔ مرکز اسلامی هامبورگ رهسپار آلمان شد. نه سال اقامت در هامبورگ، برای او صرفاً مأموریتی دینی نبود؛ پنجره‌ای بود به جهان فلسفهٔ جدید، الهیات مسیحی، فرهنگ اروپایی و گفت‌وگوی میان ادیان.
او زبان آلمانی آموخت، در نشست‌های فلسفی و الهیاتی شرکت کرد، با اندیشمندان مسیحی، یهودی، بودایی و مسلمان به گفت‌وگو نشست و از نزدیک با پرسش‌های جهان جدید آشنا شد. این تجربه، بعدها در اندیشهٔ هرمنوتیکی و الهیات تطبیقی او نقشی بنیادین ایفا کرد.
در سال ۱۳۵۷ به ایران بازگشت؛ در روزگاری که جامعهٔ ایرانی در آستانهٔ تحولات بزرگ سیاسی و اجتماعی قرار داشت.
او در نخستین دورهٔ مجلس شورای اسلامی، از آذربایجان شرقی به نمایندگی انتخاب شد. حضورش در مجلس، حضوری صرفاً تشریفاتی نبود؛ در شمار نمایندگان آزادی‌خواه و منتقد روندهای سیاسی قرار داشت که دیدگاه‌های خود را بی‌پرده بیان می‌کردند.
انتشار مجلهٔ «اندیشهٔ اسلامی» در سال ۱۳۵۸ نیز از کوشش‌های او برای طرح مباحث نظری و فرهنگی در فضای پس از انقلاب حکایت داشت. این نشریه، با وجود عمر کوتاهش، تلاشی بود برای آنکه حمایت از انقلاب، به سکوت در برابر کاستی‌ها و انحرافات سیاسی نینجامد.
او پس از پایان دورهٔ نخست مجلس، از ادامهٔ حضور انتخاباتی در مجلس دوم خودداری کرد و به دانشگاه تهران رفت؛ دانشگاهی که سال‌ها در دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی آن، در رشته‌های کلام تطبیقی، تاریخ ادیان و عرفان تطبیقی تدریس کرد و به مرتبهٔ استادی رسید.
راهنمایی و مشاورهٔ ده‌ها رسالهٔ کارشناسی ارشد و دکتری، مشارکت در شورای علمی دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و نگارش مقالات تخصصی، از دیگر خدمات علمی او بود.
اما دریغ که در سال ۱۳۸۵، با وجود نیاز علمی گروه ادیان و عرفان دانشگاه تهران به حضور او، بازنشستگی اجباری بر وی تحمیل شد. این رخداد، برای جامعهٔ دانشگاهی و پژوهشی، یادآور آن حقیقت تلخ است که گاه نظام‌های آموزشی، به جای پاسداشت سرمایه‌های فکری، از حضور آنان محروم می‌شوند.
🟢 هم‌نفسی دو اندیشمند؛ سروش و شبستری، دو بالِ نواندیشی دینی
از خاطرات و جلوه‌های درخشان سال‌های نخست انقلاب، همراهی و هم‌نشینی فکری دو اندیشمند برجستهٔ معاصر ایران، دکتر عبدالکریم سروش و استاد محمد مجتهد شبستری، است؛ دو چهره‌ای که در سخنرانی‌ها، گفت‌وگوها و مباحث فکری آن سال‌ها، در کنار یکدیگر ظاهر می‌شدند و هر یک از افقی متفاوت، اما مکمل، به مسائل دین، جامعه و انسان می‌نگریستند.
دکتر سروش، با دانش گسترده در فلسفهٔ علم، معرفت‌شناسی، فلسفهٔ دین و نظریهٔ تحول معرفت دینی، افق‌های تازه‌ای در فهم دین و معرفت بشری گشود؛ و شبستری، با پشتوانهٔ عمیق حوزوی، مطالعات الهیات تطبیقی، فلسفهٔ هرمنوتیک و تجربهٔ زیسته در جهان مسیحیت و فرهنگ غرب، به تبیین نسبت متن دینی، فهم انسانی و جهان جدید پرداخت.
این دو، در بسیاری از پرسش‌های بنیادین، هم‌سخن و هم‌افق بودند؛ اما هر یک با زبان و دستگاه فکری خویش، به آن پرسش‌ها نزدیک می‌شدند.
اگر سروش، از تحول معرفت دینی و تاریخی بودن فهم‌های بشری سخن می‌گفت، شبستری از هرمنوتیک، پیش‌فهم‌های مفسر و ضرورت بازاندیشی در شیوهٔ فهم متون دینی بحث می‌کرد. اگر سروش، به نقد معرفت دینی و نسبت آن با علوم جدید می‌پرداخت، شبستری در پی آن بود که مبانی فهم سنت و متن مقدس را در پرتو فلسفهٔ جدید روشن سازد.
این دو اندیشمند، نه دو نسخهٔ تکراری از یکدیگر، بلکه دو صدای متمایز و مکمل در سمفونی نواندیشی دینی ایران بودند؛ دو متفکر که اختلافِ روش و زبانشان، از غنای گفت‌وگو می‌کاست نه از ارزش همراهی‌شان.
در آن سال‌ها، برای بسیاری از علاقه‌مندان دین و فلسفه، حضور این دو در کنار یکدیگر، نویدبخش روزگاری بود که در آن، دین می‌توانست با عقلانیت جدید گفت‌وگو کند و اندیشهٔ دینی، از حصارِ پاسخ‌های موروثی بیرون آید.
و چه نیکو که این دوستی و هم‌فکری، در سال‌های بعد نیز در عرصهٔ اندیشه استمرار یافت و هر دو، با وجود تفاوت‌های فکری و تحولات نظری، از چهره‌های اثرگذار روشنفکری دینی معاصر باقی ماندند.
🟢 کتاب‌هایی که پنجره گشودند؛ آثار ماندگار یک عمر اندیشه
خدمت ماندگار شبستری را باید بیش از هر چیز در آثار او جست‌وجو کرد؛ آثاری که هر یک، در زمان انتشار، دریچه‌ای تازه به روی پژوهشگران دین، فلسفه و الهیات گشودند.
در «هرمنوتیک، کتاب و سنت»، او به نسبت متن دینی، سنت و فهم انسانی پرداخت؛ کتابی که در فضای فکری ایران، از کوشش‌های جدی برای معرفی و تبیین هرمنوتیک جدید در مطالعات اسلامی بود.
در «ایمان و آزادی»، از نسبت ایمان با آزادی و تجربهٔ دینی سخن گفت؛ از ایمانی که اگر در حصار اجبار و تقلید گرفتار شود، از گوهر انتخاب و مسئولیت تهی می‌گردد.
در «نقدی بر قرائت رسمی از دین»، به نقد انحصار تفسیر دینی پرداخت؛ نقدی که می‌کوشید میان دین و قرائت‌های تاریخی، سیاسی و نهادی از دین تمایز بگذارد.
در «تأملاتی در قرائت انسانی از دین»، مسئلهٔ فهم انسانی و تاریخی از دین را پی گرفت؛ کوششی برای آنکه دین، از تجربهٔ زیستهٔ آدمی و از پرسش‌های زمانهٔ او جدا نماند.
در «سه گونه قرائت از سنت در عصر مدرنیته»، به مسئلهٔ نسبت سنت و جهان جدید پرداخت؛ نسبتی که نه با انکار گذشته حل می‌شود و نه با تقدیس بی‌چون‌وچرای آن.
مقالات «قرائت نبوی از جهان» نیز از مهم‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین کوشش‌های فکری او در حوزهٔ وحی و قرآن بود؛ نظریه‌ای که موافقان و مخالفان فراوان یافت و بحث‌های گسترده‌ای در جامعهٔ دینی و فلسفی ایران برانگیخت.
از دیگر آثار و نوشته‌های استاد می‌توان به این عناوین اشاره کرد:
✔️ «نقد بنیادهای فقه و کلام»
✔️ «مطالعات قرآنی»
✔️ «درس‌گفتارهای فلسفهٔ زبان»
✔️ «ایمان و آزادی»
✔️ «هرمنوتیک، کتاب و سنت»
✔️ «تأملاتی در قرائت انسانی از دین»
✔️ «نقدی بر قرائت رسمی از دین»
✔️ «سه گونه قرائت از سنت در عصر مدرنیته»
این آثار، در کنار نوشته‌ها، درس‌گفتارها و مقالات دیگر، نشان می‌دهند که شبستری نه به یک حوزهٔ محدود از دانش، بلکه به شبکه‌ای از پرسش‌های بنیادین دربارهٔ زبان، ایمان، فهم، وحی، سنت و انسان توجه داشته است.
چه نیکوست که در این جشن نودسالگی، کتاب‌های او را نه صرفاً مجموعه‌ای از عناوین، بلکه کارنامهٔ یک عمر خدمت به اندیشهٔ ایرانی بدانیم؛ کتاب‌هایی که به خواننده می‌آموزند چگونه در برابر متن، تاریخ، سنت و باورهای خویش، پرسشگر و مسئول باقی بماند.
🟢 فضیلتِ بازاندیشی؛ شجاعتِ عبور از خویشتن
اگر بخواهیم در میان فضائل استاد شبستری، یکی را برجسته کنیم، شاید آن فضیلت چیزی جز «صداقت در بازاندیشی» نباشد.
بسیاری از آدمیان، هنگامی که نظریه‌ای را عرضه می‌کنند، آن را به بخشی از هویت خود بدل می‌سازند؛ از آن دفاع می‌کنند، حتی هنگامی که دلایل تازه، درستی آن را به پرسش می‌کشند. اما اندیشمند راستین، نظریه را ملک شخصی خویش نمی‌داند؛ آن را فرضیه‌ای در مسیر جست‌وجوی حقیقت می‌بیند.
شبستری، در این معنا، از آن اندیشمندانی است که حاضر شده‌اند از منزلگاه‌های فکری پیشین عبور کنند.
نمونهٔ روشن این فضیلت، بازنگری اساسی او در نظریهٔ «قرائت نبوی از جهان» است. او در سال ۱۴۰۱، پس از تأملات و مطالعات تازه، در آن نظریه تجدیدنظر کرد و نتیجهٔ این بازنگری را در رسالهٔ «مطالعات قرآنی» منتشر ساخت.
این بازنگری، نه نشانهٔ ضعف اندیشه، بلکه نشانهٔ قدرت آن است؛ نه شکست یک متفکر، بلکه پیروزی صداقت بر خودفریبی.
اندیشمند بزرگ، کسی نیست که هرگز اشتباه نکند؛ کسی است که هنگامی که خطا یا نابسندگی یک دیدگاه را دریافت، به آن اعتراف کند و راه اصلاح را بر خود نبندد.
چه بسیار کسان که برای حفظ اعتبار خویش، حقیقت را قربانی می‌کنند؛ و چه اندک‌اند آنان که برای پاسداشت حقیقت، از اعتبار نظریهٔ خویش می‌گذرند.
شبستری را باید در شمار این اندک‌شماران دانست.
در همین راستا، تأملات صریح او دربارهٔ دشواری ایمان در جهان جدید، و صداقت او در بیان پرسش‌ها و تردیدهای معرفتی، جلوه‌ای دیگر از این فضیلت است. او از آن دسته متفکرانی نیست که برای آرام کردن مخاطب یا حفظ تصویری بی‌تناقض از خویش، پرسش‌های دشوار را پنهان کند.
✔️ او به ما می‌آموزد که ایمانِ صادقانه، الزاماً ایمانِ بی‌پرسش نیست؛ گاه ایمانِ راستین، در دلِ پرسش‌های دشوار و در مواجههٔ بی‌پرده با محدودیت‌های فهم انسانی، معنای عمیق‌تری می‌یابد.
🟢 ایمانِ بی‌اجبار؛ نیایشِ آزاد و تربیتِ بی‌ریا
در یکی از نوشته‌های اخیر استاد، خطاب به رئیس‌جمهور، دکتر مسعود پزشکیان، دربارهٔ برنامهٔ اقامهٔ نماز جماعت اجباری در مدارس، نکته‌ای اخلاقی و تربیتی با صراحتی ستودنی مطرح شده است.
او هشدار داده است که تبدیل مدارس به پادگان‌های اقامهٔ نماز جماعت اجباری، نه تنها به تقویت ایمان نمی‌انجامد، بلکه ممکن است نتیجه‌ای معکوس داشته باشد؛ زیرا نیایش، اگر از انتخاب و ارادهٔ نیایشگر و قصد قربت تهی شود، به نمایشی بی‌روح بدل خواهد شد.
این سخن، تنها یک اعتراض سیاسی یا اداری نیست؛ تأملی عمیق در فلسفهٔ تربیت دینی است.
ایمان، با فرمان و بخشنامه پدید نمی‌آید؛ همان‌گونه که عشق را نمی‌توان با حکم اداری به دل نشاند و وجدان را نمی‌توان با اجبار بیدار کرد.
اگر نماز، به جای آنکه زبان آزاد گفت‌وگوی انسان با خدا باشد، به تکلیفی تحمیلی بدل شود، ممکن است ظاهر عبادت باقی بماند، اما روح آن از میان برود.
این سخن، از منظر تربیتی نیز اهمیت فراوان دارد؛ زیرا مدرسه، بیش از آنکه محل تحمیل صورت‌های رفتاری باشد، باید محل پرورش شخصیت، آزادی مسئولانه، صداقت و احترام به انتخاب انسان باشد.
شبستری در اینجا، به ما یادآوری می‌کند که حرمت ایمان، با حرمت آزادی انسان پیوندی ناگسستنی دارد.
چه بسا کودکی که در آزادی و محبت، با خدا آشنا می‌شود، در آینده انسانی مؤمن‌تر و اخلاقی‌تر از کسی باشد که سال‌ها در معرض اجبار و نمایش دینی قرار گرفته است.
🟢 فضائل علمی و اخلاقی؛ چرا باید شبستری را ستود؟
تجلیل از یک اندیشمند، هنگامی ارزشمند است که از مرز تعارف و ستایش‌های کلیشه‌ای عبور کند و بر دلایل روشن و فضائل واقعی او تکیه داشته باشد.
استاد شبستری را می‌توان به دلایل زیر، شایستهٔ تجلیل دانست:
✔️ ژرفای علمی و وسعت دانش: او هجده سال تحصیل حوزوی را با مطالعات گسترده در فلسفهٔ جدید، الهیات مسیحی، هرمنوتیک و ادیان جهان پیوند زد. این جمع میان دانش سنتی و معرفت جدید، به او امکان داد که مسائل دین را از افق‌های متنوع بررسی کند.
✔️ نوآوری نظری: ورود جدی هرمنوتیک جدید به مطالعات دینی فارسی‌زبان، از خدمات برجستهٔ اوست. او به جای تکرار پاسخ‌های گذشته، پرسش‌های تازه‌ای دربارهٔ فهم متن، نقش مفسر و نسبت سنت با جهان جدید مطرح کرد.
✔️ استقلال فکری: او در عین حضور در نهادهای دینی، سیاسی و دانشگاهی، از نقد روندهای رسمی و بیان دیدگاه‌های مستقل خود پرهیز نکرد. این استقلال، به‌ویژه در دوران نمایندگی مجلس و فعالیت‌های علمی او، جلوه‌ای آشکار داشت.
✔️ شجاعت معرفتی: بازنگری در نظریهٔ «قرائت نبوی از جهان»، نمونه‌ای روشن از این فضیلت است. او نشان داد که اعتبار اندیشمند، در گرو پافشاری بر هر نظریهٔ گذشته نیست، بلکه در گرو وفاداری به حقیقت است.
✔️ صداقت در بیان دشواری‌های ایمان: او پرسش‌های دشوار دینی را پنهان نمی‌کند و از بیان محدودیت‌ها و چالش‌های فهم انسانی نمی‌هراسد. این صداقت، اعتماد فکری مخاطب را برمی‌انگیزد.
✔️ مدارا و گفت‌وگو: تجربهٔ اقامت در آلمان و ارتباط علمی با پیروان ادیان مختلف، به او آموخت که فهمِ دیگری، شرطِ گفت‌وگوی سازنده است. او به جای دیوار کشیدن میان سنت‌ها، به گشودن پنجره‌های گفت‌وگو اهتمام ورزید.
✔️ خدمت علمی و آموزشی: سال‌ها تدریس در دانشگاه تهران، راهنمایی و مشاورهٔ رساله‌های دانشگاهی، مشارکت در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی و انتشار آثار تخصصی، از خدمات ماندگار او به جامعهٔ علمی ایران است.
✔️ دفاع از آزادی وجدان: تأکید بر اختیاری بودن ایمان و مخالفت با اجبار در عبادت، نشان می‌دهد که او دین را با کرامت انسانی و آزادی مسئولانه پیوند می‌زند.
این فضائل، استاد شبستری را در شمار اندیشمندانی قرار می‌دهد که نه تنها در حوزهٔ دانش، بلکه در حوزهٔ اخلاقِ اندیشیدن نیز آموزگارند.
🟢 خدمتِ ماندگار؛ گشودنِ راهِ گفت‌وگو و رهایی از انحصار
خدمات استاد شبستری را نمی‌توان تنها در تعداد کتاب‌ها، مقالات یا سال‌های تدریس خلاصه کرد.
او در حوزهٔ الهیات تطبیقی، زمینهٔ گفت‌وگو میان ادیان را تقویت کرد؛ در حوزهٔ هرمنوتیک، به پژوهشگران ایرانی امکان داد با افق‌های جدید فهم متن آشنا شوند؛ در دانشگاه، نسلی از دانشجویان و پژوهشگران را با پرسش‌های نوین فلسفهٔ دین و تفسیر دینی آشنا ساخت؛ و در عرصهٔ عمومی، به دفاع از آزادی اندیشه و نقد قرائت‌های انحصاری از دین پرداخت.
خدمت او، از جنس ساختن بناهای سنگی نیست؛ از جنس ساختن بناهای فکری است؛ بناهایی که در ذهن انسان‌ها برپا می‌شوند و ممکن است سال‌ها پس از خاموشی صاحب اندیشه، همچنان پناهگاه پرسشگران باشند.
اگر یک معلم، دانش‌آموزی را به پرسیدن ترغیب کند، اگر یک کتاب، ذهنی را از تقلید به تفکر برساند، اگر یک نظریه، انسان را به بازنگری در باورهای خود وادارد، و اگر یک سخن، ایمان را از اجبار به انتخاب نزدیک کند، آن معلم و آن کتاب و آن اندیشه، خدمتی ماندگار به بشریت کرده‌اند.
از این منظر، کارنامهٔ شبستری را باید کارنامهٔ خدمت به آزادی اندیشه، صداقت معرفتی، گفت‌وگوی ادیان و بازاندیشی در میراث دینی دانست.
🟢 نود سالگی؛ جشن خرد، صداقت و آزادگی
امروز در نودمین سالروز میلاد استاد محمد مجتهد شبستری، گردهمایی اهل فضل و اندیشه، فرصتی است برای تجلیل از مردی که زندگی فکری‌اش به ما آموخته است:
می‌توان از سنت برخاست و به سنت وفادار ماند، بی‌آنکه پرسش را قربانی تقدیس کرد.
می‌توان به ایمان دل سپرد و از آزادی نگریخت.
می‌توان نظریه‌ای را با شور عرضه کرد و با صداقت از آن بازنگری نمود.
می‌توان در مقام عالم دین، به جای آنکه در پی تحمیل باورها بود، در پی فهم انسان و حرمت وجدان او برآمد.
و می‌توان در نود سالگی، همچنان در مدرسهٔ حقیقت‌جویی شاگرد ماند.
در این روز فرخنده، برای استاد محمد مجتهد شبستری، تندرستی، آرامش جان، عمر با برکت و استمرار توفیق در خدمت به اندیشه و فرهنگ ایران آرزو می‌کنیم.
باشد که نسل‌های آینده، از میراث علمی و اخلاقی او بهره گیرند و بیاموزند که حقیقت، نه در انحصار قدرت است، نه در اسارت تعصب، و نه در سکون یقین‌های موروثی؛ بلکه در افق گشودهٔ خرد، گفت‌وگو، آزادی و صداقت رخ می‌نماید.
زادروز نودسالگی استاد محمد مجتهد شبستری فرخنده باد؛
آن مرد اندیشه که در مسیر حقیقت، از پرسیدن نترسید، از بازاندیشی نگریخت، و به ما آموخت که گاهی بزرگ‌ترین فضیلت یک متفکر، نه آن است که بر باورهای خویش بایستد، بلکه آن است که در برابر حقیقت، فروتن بماند.
نود سال اندیشه؛ نود سال پرسش؛ نود سال صداقت.