سمت درست تاریخ

رحیم زایرکعبه-دکترای جامعه‌شناسی

در طول تاریخ کسانی یا مردمی بوده‌اند که در جبهه حق و یا باطل قرار گرفته‌اند. برای نمونه می‌توان به قیام کاوه آهنگر در برابر ضحاک ظالم، قیام ابوذر غفاری در برابر انحراف عثمان(خلیفه سوم)، قیام جنبش تنباکو در برابر قرارداد استعماری ناصرالدین شاه قاجار، قیام مردمی ستارخان در برابر استبداد محمدعلی شاه قاجار اشاره کرد. این قیام یا موضع‌گیریها که امروزه آنها را درست می‌دانیم در زمان وقوع‌شان به اندازه امروز روشن و آشکار نبوده و حقانیت‌شان چندان مشخص نبود. چراکه قدرت‌های حاکم از راه‌های مختلفی چون زر، زور و تزویر، جبهه باطل را حق معرفی کرده و افکار عمومی را فریب می‌دادند. بر همین اساس برخی افراد یا اقشاری از مردم علیرغم نیت پاک‌شان در جبهه باطل قرار می‌گرفتند. با توجه به مطالب فوق، این نوشته به دنبال پاسخی برای دو سوال اساسی است: نخست، چگونه می‌توان در مواجهه با مسایل سیاسی و اجتماعی، انتخاب درستی داشته و در سمت درست تاریخ ایستاد؟ دوم، از میان نیروهای تغییرگر جامعه یعنی نخبگان، احزاب و مردم، کدام یک برای ایستادن در سمت درست تاریخ، قابلیت بیشتری دارد؟

ابتدا باید دانست که منظور از کلمه «درست» در سوال فوق همان «حقیقت» است که از ابتدای خلقت بشر و خصوصا زندگی اجتماعی انسان مطرح بوده است. البته کشف حقیقت در مسائل فیزیکی و طبیعی، متفاوت از مسائل انسانی و اجتماعی است. به این معنی که در مسائل فیزیکی و طبیعی، حقیقت از راه «مطابقت با واقعیت موجود» (Correspondence Theory) میسر می‌شود؛ اما در مسائل انسانی و اجتماعی چنین نیست. زیرا این گونه مسایل، واقعیت خارجی و قابلیت مشاهده نداشته و در نتیجه اعتباری یا بیناذهنی هستند. بنابراین کشف درستی آنها از طریق فرآیندی تحت عنوان «انسجام یا انطباق»(Coherence Theory) انجام می‌گیرد(صادقي، 1388). انسجام را در قالب مثال می‌توان همچون حل جدول کلمات متقاطع دانست که از طریق انسجام بین حروف معلوم با یکدیگر، حروف مجهول را حدس زده و کشف می‌نماییم؛ یا همچون پازلی که درست بودن جای قطعات را در انسجام آنها با یکدیگر به دست می‌آوریم و از این طریق مطمئن می‌شویم که قطعات چیده شده در کنار هم به صورت درست چیده شده‌اند.

اکنون در پاسخ به سوال نخست نوشته مبنی بر انتخاب درست تاریخی در مسائل سیاسی و اجتماعی باید گفت، از آنجا که مسائل سیاسی و اجتماعی، مسائلی اعتباری و بیناذهنی بوده و واقعیت خارجی ندارند؛ بنابراین لازم است که درستی و حقانیت آنها در انطباق با اصولی کلی، جهان‌شمول و نسبتا ثابت سنجيده شود. این اصول همان اصول یا حقوق بنیادین بشری هستند. منظور از «حقوق بشر» مجموعه‌ای از حقوق ذاتی (نه اعطایی از سوی دولت)، جهان‌شمول (در همه زمانها و مکانها) و غیرقابل‌سلب هستند که هر انسان صرفاً به دلیل انسان بودن فارغ از تابعیت، نژاد، جنسیت، مذهب، زبان، طبقه یا هر ویژگی دیگر از آنها برخوردار است. این حقوق عبارتند از:

الف)حقوق مدنی و سیاسی که از فرد در برابر قدرت دولت و دخالت‌های خودسرانه حمایت می‌کند و زمینه مشارکت در اداره جامعه را فراهم می‌سازد. نمونه‌های کلیدی آن عبارتند از: حق حیات؛ آزادی (بیان، عقیده و مذهب) و امنیت شخصی؛ منع شکنجه و رفتار یا مجازات ظالمانه؛ حق محاکمه عادلانه و منع بازداشت خودسرانه؛ حق آزادی اجتماعات مسالمت‌آمیز و تشکل؛ حق رأی و حق حریم خصوصی. ب) حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که بر تأمین نیازهای اساسی زندگی با کرامت انسانی و ایجاد شرایط عادلانه اجتماعی تمرکز دارد. نمونه‌های مهم آن شامل موارد زیر است: حق کار؛ انتخاب آزادانه شغل و برخورداری از شرایط عادلانه کار؛ حق تأمین اجتماعی و بیمه؛ حق برخورداری از استاندارد زندگی کافی(شامل غذا، مسکن و پوشاک)؛ حق آموزش؛ حق سلامت و دسترسی به خدمات بهداشتی.

بنابراین در طول تاریخ، کسی یا کسانی در سمت درست تاریخ ایستاده‌اند که در مواجهه با مسایل سیاسی و اجتماعی بر مبنای اصول و حقوق بنیادین بشری رفتار کرده و موضع‌ گرفته‌اند. برای مثال قیام مردمی ستارخان در مبارزه با استبداد و بی‌عدالتی محمدعلی شاه یا جنبش ملی شدن نفت مصدق در مبارزه با بهره‌کشی و استثمار نفتی انگلستان، نمونه هایی از پافشاری بر حقوق بنیادین بشری (مبارزه با استبداد و استثمار) و ایستادن در سمت درست تاریخ می‌باشند.

تا اینجا روشن شد که ایستادن در سمت درست تاریخ بر مبنای باور به حقوق بنیادین بشری و تحقق آنها در عمل است. اما اینک این سوال مطرح می‌شود که در جوامع غیردموکراتیک که معمولا حقوق بنیادین بشری از سوی قدرتهای حاکم نقض می‌شود، از بین نیروهای تغییرگر جامعه یعنی نخبگان، احزاب سیاسی و مردم، کدام یک برای ایستادن در سمت درست تاریخ قابلیت بیشتری دارد؟ در پاسخ می‌توان گفت مردم یا همان افکار عمومی.

زیرا اولا هر یک از افراد جامعه به مانند قطعات پازل در جایگاه‌های خاصی مثل کارمندی، قصابی، کارگری، پزشکی، مهندسی و رفتگری قرار گرفته‌اند و قادرند درستی مسائل سیاسی و اجتماعی را از زاویه نیازها و شرایط جایگاه‌های اجتماعی خود دریافته و تشخیص دهند. به این ترتیب نظری که از جایگاههای مختلف اجتماعي تایید می‌شود، نه نظری تحمیلی، گزینشی و مربوط به گروهی خاص بلکه نظری توافقی، جامع و مربوط به اکثریت افراد جامعه است. زیرا مردم بر مبنای اصول یا حقوق بنیادین همگانی چون ‌آزادی، برابری، انصاف، مشارکت برابر‌ و احترام به کرامت انسانی و... به یک نظر توافقی دست می‌یابند.

ثانیا نظری که مردم برمی‌گزینند معمولا بر مبنای «منافع جمعی یا خیرعمومی» انجام می‌گیرد. زیرا منافع جمعی، هدف مشترکی است که مردم را کنار هم گرد آورده و متحدشان می‌سازد. شاید مصادیق منافع جمعی برای مردم، متفاوت و متنوع باشند؛ اما اکثریت مردم معمولا فهم نسبتا یکسانی از ماهیت منافع جمعی دارند.

ثالثا ایستادن در سمت درست تاریخ خصوصا در کشورهای غیردموکراتیک، هزینه‌های سنگین جانی، مالی و... دارد، اما در حرکت‌های مردمی، این گونه هزینه‌های سنگین در میان اکثریت مردم، سرشکن شده و قدرت بازدارنده خود را از دست می‌دهند. از طرف دیگر امکان تعطیلی و حذف حرکت مردمی به دلیل کثرت تعداد و گمنامی هویتها برای قدرت حاکم به آسانی امکان‌پذیر نیست.

اما نخبگان و احزاب در مقایسه با مردم از قابلیت های کمتری برای ایستادن در سمت درست تاریخ برخوردارند. زیرا نخبگان (سیاسی یا اقتصادی یا فرهنگی) اولا بیشتر از زاویه اندوخته‌های تخصصی خود به مسایل سیاسی و اجتماعی نگاه می‌کنند؛ ثانیا یک فرد نخبه در مقایسه با اکثریت افراد جامعه در مقابل تهدید و تطمیع قدرت حاکم از قدرت کمتری برخوردار است. ثالثا یک فرد نخبه به تنهایی قادر نیست از عهده پرداخت هزینه‌های گزاف جانی و مالی برآید که قدرت حاکم بر وی اعمال می‌کند. همین نقص‌ها در مورد احزاب نیز وجود دارد. به این معنی که اولا احزاب بر مبنای اساسنامه حزبی و در محدوده ایدئولوژی خاص حزبی به مسایل سیاسی و اجتماعی نگاه می‌کنند و در نتیجه از نگاه جامع برخوردار نیستند. ثانیا از آنجا که هدف احزاب، کسب یا حفظ قدرت است، بنابراین در مسایل سیاسی و اجتماعی می‌توانند به توجیه یا معامله منافع جمعی و حقوق بنیادین بشری بپردازند. ثالثا احزاب به دلیل ترس از تعطیلی و یا حذف شدن از چرخه قدرت معمولا از پرداخت هزینه‌های سنگین مورد نظر قدرت حاکم، شانه خالی می‌کنند.

شاید در اینجا این سوال مطرح شود که مردم ممکن است در تشخیص درستی و نادرستی یک نظر یا اندیشه اشتباه کنند؛ آنگاه چه باید کرد؟ در پاسخ می‌توان گفت نظر یا قضاوت نادرست مردم زمانی رخ می‌دهد که آنان در آن زمینه، آگاهی و تخصص لازم را نداشته باشند. اما خوشبختانه امروزه شبکه‌های اجتماعی مجازی مثل تلگرام، واتساپ، اینستاگرام و فیسبوک با دور زدن رسانه‌های رسمی و کنترل‌شده به عنوان یک «قلمرو سیاسی جایگزین» عمل کرده، امکان اطلاع‌رسانی واقع‌محور، آگاهی‌دهی تخصصی و انتشار روایت‌های بدیل را فراهم می‌سازند. به این معنی که مردم از طریق نوشته‌ها، مقالات، مناظرات، پُست‌ها و ریلهای تولیده شده در شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌توانند در مسائل سیاسی و اجتماعی بر مبنای حقوق بنیادین بشری و همچنین منافع جمعی، نظر درست را از نادرست تشخیص داده و برگزینند. هر چند که این شبکه‌ها به‌عنوان «تسریع‌کننده» و «تسهیل‌کننده» عمل می‌کنند، نه «علت» اصلی (Corple & Linabary ,2024).

ثانیا در هر یک از شبکه‌های شغلی، رفاقتی، مذهبی، قومی، علمی، فامیلی و... موجود در جامعه، افرادی هستند که کاتز و لازارسفلد از آنان تحت عنوان «رهبران فکری غیررسمی» یاد می‌کنند. اینان، افرادی هستند که اطلاعات را از رسانه‌های مختلف دریافت کرده، به همگنان خود منتقل می‌سازند. رهبران فکری در زمره مخاطبان فعال قرار دارند؛ زیرا بسیار جستجوگر عقیده‌اند و به محض درگیری با موضوعی خاص، فعالانه به جستجوی آن می‌پردازند. این رهبران، افزون بر محتوای واقعی رسانه‌ها، تعبیر و تفسیرهای خود را نیز همراه با آن به اطرافیان خود منتقل می‌کنند و دیگران از خلال تفاسیری که اینان از قضایا دارند، به نظر رسانه‌ها پی می‌برند. آنان نسبت به اطرافیان‌شان، اطلاعات روزآمدی دارند و از موضوع‌های مختلف آگاهند و دیدگاههای آنها توسط دیگران جدی گرفته می‌شود. آنان از لحاظ اجتماعی بسیار فعال‌اند و درون جامعه خود از ارتباطات قوی برخوردارند. همچنین از لحاظ موقعیت اجتماعی و تحصیلی نیز اندکی بالاتر از افراد تحت نفوذ شان قرار دارند؛ اما از لحاظ طبقه اجتماعی تقریبا با آنها هم سطح هستند. به این ترتیب آنها بخشی از گروه مرجع خود به شمار می‌روند(دادگران، 1382).

بنابراین رهبران فکری قادرند وقتی مساله یا رویدادی در جامعه رخ می‌دهد، فعالانه به جستجوی ابعاد و زوایای مساله از رسانه‌ها و منابع مختلف پرداخته، اطلاعات سنجیده، مستند و روزآمدی را فراهم کرده، آنها را در اختیار شهروندان جامعه قرار دهند و به این ترتیب افکار توده مردم را در مسیر درست‌تری هدایت کنند. در سایه وجود هر چه بیشتر رهبران فکری در سطح جامعه، نظرات خام، احساسی و گاه غیرمنطقی افکار عمومی می‌تواند به نظرات و قضاوتهایی سنجیده، منطقی، منسجم و درست تبدیل شود.

خلاصه و نتیجه‌گیری

ایستادن در سمت درست تاریخ را ضرورتا نه نخبگان، نه احزاب، نه رسانه‌ها و نه جریان‌های غالب تعیین نمی‌کنند؛ بلکه اصول یا حقوق بنیادین بشری تعیین می‌کنند(حبیب‌زاده،۱۰ آذر ۱۴۰۴). بر این اساس هر کس یا هر جمعی که بتواند در مواجهه با رویدادهای تاریخی بر مبنای حقوق بنیادین بشری رفتار کند، آن فرد یا جمع در سمت درست تاریخ ایستاده است. اما احتمال ایستادن مردم در سمت درست تاریخ نسبت به بقیه عاملان تاریخی یعنی نخبگان، احزاب و رسانه‌ها بیشتر است؛ زیرا اولا مردم به دلیل قرار داشتن در جایگاه‌های مختلف اجتماعی قادرند به طور جمعی، توافقی و جامع نگر، درستی یک نظر یا اندیشه را تشخیص داده و برگزینند. ثانیا مخرج مشترک همه نظرات برآمده از جایگاه‌های مختلف اجتماعی، حول محور منافع جمعی و نه منافع گروهی خاص است. ثالثا در حرکت‌های مردمی، هزینه‌های سنگین اعمال شده از سوی قدرت حاکم در میان اکثریت مردم، سرشکن می‌شود. از طرف دیگر امکان تعطیلی و حذف حرکت مردمی به دلیل کثرت تعداد و گمنامی هویتها برای قدرت حاکم به آسانی امکان‌پذیر نیست.

سخن پایانی اینکه حتی اگر به فرض محال، مردم نظر یا اندیشه نادرستی را انتخاب کنند،آنگاه با جان و دل، تاوان آن را پذیرا می‌شوند؛ زیرا خودشان انتخاب کرده‌اند.

منابع

حبیب‌زاده، افشین (۱۰ آذر ۱۴۰۴). سمت درست تاریخ کجاست؟. یادداشت روزنامه شرق.

دادگران، محمد(1382). افکار عمومی و معیارهای سنجش آن. تهران. نشر مروارید.

صادقي، رضا (1388). رئاليسم در باب صدق در تقابل با ديدگاههاي معرفتي. فصلنامه تأملات فلسفی. سال اول. ش 4.

Danielle J. Corple, Jasmine R. Linabary(2024).The Handbook of Communication Ethics. Routledge.