راز استادی (۱۸): از زندگی آموختن
فرهیختگاننعمت الله فاضلی
«آموزش، آمادگی برای زندگی نیست؛ خودِ زندگی است.»
— جان دیویی، دموکراسی و آموزش (۱۹۱۶)
دانشنامه آرته که زندگی و اندیشه بزرگان و چهره های معاصر ایران را معرفی و منتشر می کند در ۲۱ جلسه هم با من گفتگو و منتشر کرد. در این گفتگوها فکر می‌کنم محور اصلی سخنم این بود که اگر روزی قرار باشد حاصل بیش از سه دهه تدریس و پژوهش دانشگاهی‌ام را در یک جمله خلاصه کنم، باید بگویم: من در دانشگاه درس داده‌ام، اما همه آنچه درباره انسان، جامعه و خودم آموخته‌ام، از دانشگاه نیامده است. بخش بزرگی از دانسته‌هایم را زندگی به من آموخته؛ زندگی‌ای که همیشه مطابق نقشه‌ها و نظریه‌های ما پیش نمی‌رود، به پرسش‌های ما پاسخ‌های مرتب و آماده نمی‌دهد و گاه درست در همان لحظه‌ای که گمان می‌کنیم چیزی را فهمیده‌ایم، با واقعه‌ای تازه نشانمان می‌دهد که هنوز راه درازی تا فهمیدن باقی است. هرچه بیشتر به گذشته خود نگاه می‌کنم، بیشتر درمی‌یابم که استادی نه فقط حاصل خواندن کتاب‌ها، گذراندن دوره‌های تحصیلی، انتشار مقاله‌ها و ایستادن در برابر دانشجویان است، بلکه حاصل مواجهه طولانی و گاه دشوار انسان با واقعیت‌هایی است که او را می‌سازند، می‌آزمایند، محدود می‌کنند و ناگزیر به بازاندیشی در خویشتن فرامی‌خوانند. زندگی برای من هیچ‌گاه کتابی نبود که یک بار آن را بخوانم و کنار بگذارم؛ بیشتر به متنی می‌مانست که هر بار با تجربه‌ای تازه، معنای پیشینش تغییر می‌کرد.
من در مصلح‌آباد، در جهانی روستایی، بزرگ شدم؛ جهانی که زندگی در آن پیش از آنکه موضوع مطالعه باشد، تجربه‌ای روزمره بود. در آن جهان، آدم‌ها با کار، طبیعت، خانواده، همسایگی، محرومیت، امید و مناسبات پیچیده خویشاوندی زندگی می‌کردند. آنچه امروز می‌توانم با زبان انسان‌شناسی درباره این جهان بنویسم، در آن سال‌ها هنوز به صورت مفهوم و نظریه در ذهنم وجود نداشت. زندگی را می‌دیدم، در آن مشارکت می‌کردم و از آن تأثیر می‌پذیرفتم، بی‌آنکه همیشه بدانم چه چیزهایی را دارم یاد می‌گیرم. سال‌ها بعد، هنگامی که به دانشگاه راه یافتم و انسان‌شناسی را آموختم، توانستم برای بخشی از آن تجربه‌های قدیمی زبان پیدا کنم؛ اما در همان حال فهمیدم که هیچ نظریه‌ای نمی‌تواند تمام غنای جهانی را که انسان در آن زیسته است، در خود جای دهد. نظریه به ما امکان دیدن می‌دهد، اما گاهی نیز چیزی را از دید ما پنهان می‌کند. زندگی همیشه از مفهوم‌های ما بزرگ‌تر است و انسان، اگر بخواهد معلم و پژوهشگر خوبی باشد، باید برای این بزرگی جایی در ذهن خود نگه دارد.
این دریافت به‌تدریج در مسیر پژوهشی من نیز اهمیت پیدا کرد. وقتی به سراغ زندگی روزمره ایرانیان رفتم، یا درباره مدرسه، دانشگاه، فرهنگ و تجدد نوشتم، برایم روشن‌تر شد که جامعه را نمی‌توان فقط از خلال قوانین، نهادها، آمارها و اسناد رسمی فهمید. جامعه در شیوه حرف‌زدن آدم‌ها، در سکوت‌هایشان، در امیدهایی که پنهان می‌کنند، در عادت‌هایی که به آنها فکر نمی‌کنند و در تصمیم‌های کوچکی حضور دارد که مسیر زندگی‌شان را تغییر می‌دهد. زندگی اجتماعی در فاصله میان آنچه مردم می‌گویند و آنچه عملاً انجام می‌دهند، در شکاف میان آرزوهایشان و امکانات واقعی‌شان و در تلاش روزانه آنان برای معنادارکردن جهانی آشکار می‌شود که همیشه با خواسته‌هایشان سازگار نیست. انسان‌شناس زمانی به فهم نزدیک‌تر می‌شود که از وسوسه توضیح‌دادن سریع دست بردارد و مدتی کنار واقعیت بماند؛ به آن نگاه کند، به پیچیدگی‌اش فرصت ظهور بدهد و اجازه دهد آنچه می‌بیند، پرسش‌های اولیه‌اش را تغییر دهد. این برای من فقط یک روش پژوهش نبود؛ به‌تدریج به شیوه‌ای برای زندگی‌کردن و استادبودن تبدیل شد.
در این مسیر، بارها به خودم یادآوری کرده‌ام که میان دانستن درباره زندگی و دانستن از راه زندگی تفاوتی اساسی وجود دارد. ممکن است کسی درباره فقر، نابرابری، مدرسه، خانواده یا امید مقاله‌های فراوان بخواند و اصطلاحات تخصصی آنها را به‌خوبی به کار ببرد، اما هنوز نتواند معنای انسانی این پدیده‌ها را در موقعیت‌های واقعی دریابد. دانش نظری ضروری است، اما به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که صاحب آن بتواند رنج دیگری را بفهمد، پیچیدگی یک موقعیت را تشخیص دهد یا درباره زندگی آدم‌ها با احتیاط و مسئولیت سخن بگوید. زندگی از ما چیزی بیش از دانستن نام پدیده‌ها می‌خواهد: می‌خواهد پیامدهای واقعی آنها را ببینیم. فاصله میان مفهوم و تجربه، همان فاصله‌ای است که در آن مسئولیت اخلاقی اندیشیدن آغاز می‌شود. من هرچه بیشتر با مسائل فرهنگی و آموزشی ایران درگیر شده‌ام، بیشتر احساس کرده‌ام که وظیفه پژوهشگر فقط توضیح‌دادن جهان نیست؛ باید مراقب باشد که توضیح‌هایش، آدم‌های واقعی را به نمونه‌های بی‌جان نظریه‌های خود تبدیل نکند.
از همین‌جا به یکی از مهم‌ترین درس‌هایی می‌رسم که زندگی برای من داشته است: واقعیت همیشه موظف نیست درستی اندیشه‌های ما را تأیید کند. ما اغلب با تصویری از جهان زندگی می‌کنیم که در آن امور به ترتیبی معین پیش می‌روند؛ برای آینده برنامه می‌ریزیم، درباره انسان‌ها داوری می‌کنیم و از تجربه‌های گذشته نتیجه می‌گیریم. اما زندگی بارها میان انتظار و واقعه فاصله می‌اندازد. گاه آنچه مطمئن به نظر می‌رسید، ناپایدار از آب درمی‌آید؛ گاه راهی که بن‌بست تصور می‌کردیم، امکان تازه‌ای پیش پایمان می‌گذارد؛ و گاه نتیجه سال‌ها تلاش با آنچه در آغاز انتظار داشته‌ایم، تفاوت دارد. استادشدن، اگر معنایی فراتر از کسب یک موقعیت شغلی داشته باشد، مستلزم آن است که انسان بتواند این فاصله را تحمل کند؛ نه به این معنا که از تصمیم‌گیری بگریزد، بلکه به این معنا که میان قاطعیت در عمل و فروتنی در شناخت تعادل برقرار کند. می‌توان با جدیت کاری را انجام داد و در همان حال پذیرفت که فهم ما از نتیجه و معنای آن هنوز کامل نیست. به گمانم، یکی از نشانه‌های بلوغ فکری همین است: آدمی از مسئولیت انتخاب‌کردن شانه خالی نکند، اما انتخاب خود را با حقیقت نهایی اشتباه نگیرد.
زندگی همچنین به من آموخته است که بسیاری از مهم‌ترین تغییرات، آرام‌تر از آن رخ می‌دهند که در لحظه متوجه شان شویم. ما معمولاً رویدادهای بزرگ را به یاد می‌سپاریم: آغاز یک دوره تحصیلی، ورود به دانشگاه، انتشار کتابی مهم یا رسیدن به موقعیتی تازه. اما شخصیت علمی و انسانی ما فقط در این نقاط عطف ساخته نمی‌شود. بخش بزرگی از آن در تکرارهای کوچک و ظاهراً بی‌اهمیت شکل می‌گیرد؛ در شیوه‌ای که هر روز کارمان را انجام می‌دهیم، در نحوه مواجهه با دشواری‌ها، در تصمیم‌هایی که کسی از آنها خبر ندارد و در انتخاب‌هایی که شاید هیچ پاداش فوری به همراه نداشته باشند. زندگی حرفه‌ای را نمی‌توان فقط از روی فهرست دستاوردها خواند؛ باید به عادت‌هایی نیز نگاه کرد که این دستاوردها را ممکن کرده‌اند و به هزینه‌هایی که در مسیر رسیدن به آنها پرداخته‌ایم. اکنون که به سال‌های تدریس و پژوهش خود بازمی‌گردم، می‌بینم آنچه برایم اهمیت دارد، فقط تعداد سال‌هایی نیست که در دانشگاه گذرانده‌ام، بلکه این است که آن سال‌ها با من چه کرده‌اند و من در برابر آنها تا چه اندازه آمادگی تغییر داشته‌ام. زمان به‌خودی‌خود انسان را پخته نمی‌کند؛ زمان فقط فرصت پختگی را فراهم می‌آورد. ممکن است کسی سال‌های زیادی زندگی کند و همچنان اسیر نخستین داوری‌های خود بماند؛ همان‌طور که ممکن است تجربه‌ای کوتاه، اگر جدی گرفته و اندیشیده شود، افق تازه‌ای پیش روی انسان بگشاید.
درک این نکته برای من به‌ویژه در سال‌های بازاندیشی درباره آموزش و دانشگاه اهمیت یافته است. استاد در دانشگاه فقط با دانش تخصصی خود زندگی نمی‌کند؛ با محدودیت‌های نهاد دانشگاه، با تغییرات جامعه، با بحران‌های تاریخی و با امیدها و ناکامی‌های نسلی نیز مواجه می‌شود که در زمانه او زندگی می‌کند. دانشگاه در خلأ قرار ندارد و استاد نیز بیرون از تاریخ نمی‌ایستد. آنچه در جامعه رخ می‌دهد، دیر یا زود به کلاس درس، پژوهش، زبان و حتی سکوت دانشگاه راه پیدا می‌کند. به همین دلیل، استاد نمی‌تواند خود را صرفاً انتقال‌دهنده دانشی بداند که گویا مستقل از زمان و مکان تولید شده است. او باید بداند در چه جامعه‌ای سخن می‌گوید، دانشش چه امکاناتی فراهم می‌کند و چه محدودیت‌هایی دارد و چگونه می‌تواند میان وفاداری به حقیقت‌جویی و مسئولیت در برابر زندگی اجتماعی پیوند برقرار کند. زندگی به من آموخته است که هیچ دانش پایداری بدون حساسیت تاریخی شکل نمی‌گیرد؛ همان‌طور که هیچ آموزش عمیقی بدون توجه به شرایط واقعی انسان‌هایی که آموزش می‌بینند، به مقصد نمی‌رسد.
شاید به همین دلیل است که امروز استادی را کمتر در تصویر فردی می‌بینم که به مقصد رسیده و بیشتر در تصویر انسانی می‌بینم که هنوز در راه است. جامعه گاهی از استاد انتظار دارد که پاسخ همه پرسش‌ها را بداند، از تردید فاصله بگیرد و در هر موقعیتی اقتدار خود را حفظ کند. اما من فکر می‌کنم استادی حقیقی در توانایی حفظ ظاهر دانایی خلاصه نمی‌شود؛ در توانایی زندگی‌کردن با پرسش‌هایی است که پاسخ‌های ساده ندارند. استاد باید بتواند میان آنچه می‌داند و آنچه هنوز نمی‌داند، مرزی روشن نگه دارد؛ مرزی که نشانه ضعف نیست، بلکه شرط صداقت علمی است. اگر این مرز از میان برود، دانش به ادعا تبدیل می‌شود و آموزش به نمایش اقتدار. اما اگر آن را به رسمیت بشناسیم، امکان گفت‌وگو، بازنگری و رشد باقی می‌ماند. زندگی، با همه فراز و نشیب‌هایش، پیوسته به ما یادآوری می‌کند که انسان نه محصول نهایی یک فرایند، بلکه موجودی در حال شکل‌گرفتن است.
استاد نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ چه‌بسا نخستین خطری که او را تهدید می‌کند، این باشد که روزی به تصویر تثبیت‌شده‌ای که از خودش ساخته است، باور بیاورد و دیگر اجازه ندهد تجربه‌های تازه آن تصویر را تغییر دهند.
از این منظر، «از زندگی آموختن» برای من صرفاً توصیه‌ای اخلاقی یا دعوتی به تجربه‌اندوزی نیست؛ نام نوعی مسئولیت در برابر جهان و خویشتن است. زندگی به ما تجربه می‌دهد، اما تبدیل تجربه به فهم، کاری خودبه‌خودی نیست. بسیاری از آدم‌ها از کنار رویدادهای مشابه می‌گذرند، اما معنای یکسانی از آنها به دست نمی‌آورند. تجربه زمانی به دانش تبدیل می‌شود که انسان حاضر باشد در آن درنگ کند، پیش‌فرض‌های خود را ببیند، از تکرار صرف فاصله بگیرد و از خود بپرسد: این اتفاق چه چیزی درباره جهان و درباره من آشکار کرد؟ چه چیزی را پیش‌تر نمی‌دیدم؟ کدام داوری من نیازمند بازنگری است؟ و اکنون که این تجربه را پشت سر گذاشته‌ام، مسئولیت من چیست؟ چنین پرسش‌هایی تجربه را از خاطره‌ای سپری‌شده به امکانی برای تغییر تبدیل می‌کنند. زندگی بدون تأمل می‌تواند فقط مجموعه‌ای از اتفاق‌ها باشد؛ تأمل بدون زندگی نیز ممکن است در فضای انتزاعی مفهوم‌ها محصور بماند. حکمت زمانی پدید می‌آید که این دو به یکدیگر برسند و انسان بتواند از آنچه زیسته است، چیزی فراتر از شرح زندگی خود به دست آورد.
اگر بخواهم این دریافت را به نسل جوان دانشگاهی منتقل کنم، می‌گویم برای استادشدن عجله نکنید. پیش از آنکه بخواهید درباره زندگی دیگران حکم بدهید، بکوشید زندگی را با تمام پیچیدگی‌اش ببینید. از شکست‌ها فقط شرم نداشته باشید؛ از آنها بپرسید چه چیزی را آشکار کرده‌اند. از موفقیت‌ها نیز فقط احساس رضایت نکنید؛ ببینید چه شرایطی آنها را ممکن ساخته و چه چیزهایی را شاید از چشم شما پنهان کرده‌اند. به دانش تخصصی خود وفادار بمانید، اما اجازه ندهید تخصص، جهان را به اندازه موضوع مطالعه شما کوچک کند. در برابر واقعیت صبور باشید، زیرا بعضی از حقیقت‌ها فقط پس از سال‌ها آشکار می‌شوند. و مهم‌تر از همه، از اینکه تجربه‌های تازه شما را تغییر دهند، نترسید. انسانی که دیگر تغییر نمی‌کند، شاید بتواند از دانسته‌های گذشته خود دفاع کند، اما به‌تدریج توانایی فهمیدن جهان تازه را از دست می‌دهد. استادبودن بیش از آنکه هنر حفظ پاسخ‌های قدیمی باشد، هنر زنده نگه‌داشتن امکان فهم‌های تازه است.
اکنون، پس از سال‌ها حضور در دانشگاه، اگر از من بپرسند زندگی چه چیزی به من آموخته است که هیچ مدرک دانشگاهی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمینش کند، خواهم گفت: زندگی به من آموخته است که دانایی بدون فروتنی می‌تواند به نادانیِ مطمئن تبدیل شود؛ تجربه بدون تأمل می‌تواند به تکرار بدل شود؛ و موفقیت بدون بازاندیشی ممکن است انسان را در تصویری محدود از خویشتن زندانی کند. زندگی به من آموخته است که هیچ‌کس با رسیدن به عنوان استاد از شاگردی جهان فارغ نمی‌شود. ما تا زمانی که زندگی می‌کنیم، در برابر واقعیت‌هایی قرار می‌گیریم که هنوز چیزی برای آموختن از آنها داریم. شاید راز استادی نیز همین باشد: آدمی آن‌قدر دانش بیندوزد که بتواند جهان را بهتر ببیند، و آن‌قدر فروتن بماند که بداند جهان همیشه چیزی بیش از دانسته‌های اوست. استاد، در نهایت، کسی نیست که درسش با پایان کلاس تمام شود؛ کسی است که زندگی را به کلاسِ فهمیدن تبدیل می‌کند و خود را نیز، تا واپسین روز، از آموختن معاف نمی‌داند.