گلوگاه‌ها؛ چگونه اقتصاد جهانی به سلاح قدرت‌های بزرگ تبدیل می‌شود؟
فرهیختگان
درس‌های کتاب ادوارد فیشمن برای فهم تحریم‌ها و آینده اقتصاد ایران
احمد علوی
مقدمه
در جهان امروز، قدرت کشورها تنها با شمار موشک‌ها، اندازه ارتش یا حجم تولید ناخالص داخلی سنجیده نمی‌شود. کنترل بر شبکه مالی بین‌المللی، نظام پرداخت دلاری، فناوری‌های پیشرفته و مسیرهای تجارت جهانی نیز می‌تواند به ابزاری برای اعمال قدرت سیاسی تبدیل شود. ادوارد فیشمن (Edward Fishman)، در کتاب گلوگاه‌ها: قدرت آمریکا در عصر جنگ اقتصادی (Chokepoints: American Power in the Age of Economic Warfare, 2025)، نشان می‌دهد چگونه وابستگی متقابل اقتصادهای جهان به اهرمی برای فشار ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. انگاره محوری کتاب ساده اما مهم است: برای تضعیف اقتصاد یک کشور، همیشه نیازی به جنگ نظامی نیست؛ گاهی محدودکردن دسترسی آن کشور به چند زیرساخت حیاتی اقتصاد جهانی می‌تواند هزینه‌های سنگینی ایجاد کند.
گلوگاه اقتصادی چیست؟
گلوگاه اقتصادی نقطه‌ای در شبکه تجارت، مالی یا فناوری است که بخش مهمی از فعالیت‌های اقتصادی از آن عبور می‌کند. هرچه جایگزین‌کردن این نقطه دشوارتر باشد، کنترل آن قدرت بیشتری ایجاد می‌کند. نظام مالی مبتنی بر دلار یکی از مهم‌ترین نمونه‌هاست. دسترسی بسیاری از بانک‌ها و شرکت‌های بین‌المللی به بازار آمریکا و خدمات مالی مرتبط با آن اهمیت حیاتی دارد. ازاین‌رو، تهدید به محرومیت از این دسترسی می‌تواند شرکت‌هایی را که حتی خارج از آمریکا فعالیت می‌کنند، به قطع همکاری با کشور هدف وادار کند. در عرصه فناوری نیز وابستگی به تراشه‌های پیشرفته، تجهیزات تولید نیمه‌رسانا و نرم‌افزارهای تخصصی می‌تواند به اهرم فشار تبدیل شود. در تجارت انرژی، محدودیت خدمات کشتیرانی، بیمه و تأمین مالی معاملات نیز ممکن است صادرات را دشوار و پرهزینه کند. به این ترتیب، گلوگاه الزاماً یک تنگه جغرافیایی نیست؛ یک شبکه پرداخت، فناوری انحصاری یا خدمت تخصصی نیز می‌تواند نقش مشابهی داشته باشد.
ایران، روسیه و چین؛ سه تجربه متفاوت
فیشمن تجربه تحریم‌های ایران را در چارچوب گسترش قدرت اقتصادی آمریکا بررسی می‌کند. تحریم‌ها زمانی اثر گسترده‌تری پیدا می‌کنند که از محدودیت مستقیم شرکت‌های آمریکایی فراتر بروند و بانک‌ها، خریداران نفت و شرکت‌های خارجی را نیز در معرض خطر محرومیت از بازار و نظام مالی آمریکا قرار دهند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط کاهش صادرات نیست؛ انتقال درآمدهای ارزی، تأمین مالی تجارت، واردات کالا و دسترسی به فناوری نیز دشوارتر می‌شود. بااین‌حال، باید میان تحمیل هزینه اقتصادی و دستیابی به هدف سیاسی تمایز گذاشت. تحریم می‌تواند اقتصاد کشور هدف را تضعیف کند، بی‌آنکه الزاماً تصمیم سیاسی مورد نظر تحریم‌کننده را به همراه داشته باشد.
تجربه روسیه پس از حمله به اوکراین نیز نشان داد که محدودیت‌های مالی، فناوری و خدمات مرتبط با صادرات نفت می‌توانند فشار ایجاد کنند؛ اما کشور هدف ممکن است با تغییر مسیر تجارت، یافتن خریداران جدید و استفاده از شبکه‌های جایگزین، بخشی از آثار تحریم را کاهش دهد.
در مورد چین، گلوگاه فناوری اهمیت ویژه‌ای دارد. محدودیت دسترسی به تراشه‌های پیشرفته و تجهیزات تولید آن‌ها می‌تواند توسعه فناوری را کند کند؛ اما هم‌زمان انگیزه سرمایه‌گذاری برای تولید داخلی و کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان خارجی را افزایش می‌دهد.
این سه تجربه نشان می‌دهند که قدرت تحریم به توان ایجاد محدودیت وابسته است، اما نتیجه نهایی به امکان سازگاری کشور هدف، همکاری سایر کشورها و هزینه‌های اجرای تحریم نیز بستگی دارد.
تناقض قدرت اقتصادی آمریکا
یکی از مهم‌ترین پیامدهای راهبرد گلوگاه‌ها، تناقضی است که در دل آن قرار دارد. یکپارچگی اقتصاد جهانی، قدرت آمریکا را افزایش داده است؛ زیرا بسیاری از کشورها و شرکت‌ها برای انجام معاملات خود به زیرساخت‌هایی وابسته‌اند که آمریکا بر بخش مهمی از آن‌ها نفوذ دارد.
اما استفاده مکرر از این قدرت می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. هرچه دسترسی به دلار، فناوری یا خدمات تجاری بیشتر به ابزار فشار سیاسی تبدیل شود، انگیزه کشورهای دیگر برای ایجاد شبکه‌های مالی جایگزین، توسعه فناوری داخلی و کاهش وابستگی افزایش می‌یابد.
بنابراین، تحریم هم ابزار قدرت است و هم ممکن است به‌تدریج انگیزه‌هایی برای تضعیف پایه‌های همان قدرت ایجاد کند. البته این نتیجه قطعی نیست؛ جایگزین‌کردن شبکه‌های جهانی موجود دشوار، پرهزینه و زمان‌بر است.
تحریم و اقتصاد سیاسی ایران
اهمیت کتاب برای ایران فراتر از بررسی ابزارهای سیاست خارجی آمریکا است. تحریم‌ها در اقتصادی که درآمدهای نفتی، دسترسی به ارز و واردات در آن اهمیت بالایی دارند، می‌توانند از چند مسیر به‌طور هم‌زمان اثر بگذارند: کاهش درآمد ارزی، افزایش هزینه تجارت، دشوارشدن انتقال پول، محدودیت تأمین فناوری و افزایش نااطمینانی سرمایه‌گذاری.
این فشارها ممکن است به کاهش ارزش پول ملی، تورم وارداتی و اختلال در تولید منجر شوند. شدت پیامدها، علاوه بر تحریم، به سیاست‌های اقتصادی داخلی، ساختار تولید و نحوه تخصیص منابع نیز بستگی دارد.
مسئله مهم‌تر، چگونگی توزیع هزینه‌هاست. تحریم لزوماً هزینه‌ای برابر بر حکومت و جامعه تحمیل نمی‌کند. در شرایط ضعف نظارت و پاسخ‌گویی، محدودیت‌های خارجی ممکن است فرصت‌های تازه‌ای برای واسطه‌گری و رانت‌جویی ایجاد کنند؛ درحالی‌که خانوارهای حقوق‌بگیر، بازنشستگان و گروه‌های کم‌درآمد با کاهش قدرت خرید و نااطمینانی معیشتی روبه‌رو می‌شوند.
همچنین، دورزدن تحریم با ادامه تجارت عادی یکسان نیست. استفاده از واسطه‌ها و مسیرهای جایگزین ممکن است امکان صادرات و واردات را حفظ کند، اما هزینه معاملات را افزایش دهد، شفافیت را کاهش دهد و وابستگی به شرکای محدود را بیشتر کند.
از این منظر، تحلیل اقتصاد ایران بدون بررسی هم‌زمان تحریم‌های خارجی، ساختار اقتصاد رانتی، کیفیت حکمرانی و نحوه توزیع هزینه‌های بحران ناقص خواهد بود.
محدودیت‌های راهبرد گلوگاه‌ها
چارچوب فیشمن برای فهم سازوکارهای جنگ اقتصادی ارزشمند است، اما موفقیت تحریم را نباید صرفاً با میزان خسارت اقتصادی سنجید. ایجاد فشار اقتصادی یک هدف است؛ تغییر رفتار سیاسی هدفی متفاوت است.
انسجام ساختار قدرت، اولویت‌های امنیتی، ظرفیت سازگاری اقتصادی و هزینه‌هایی که حکومت حاضر است به جامعه منتقل کند، همگی در نتیجه نهایی نقش دارند. افزون بر این، فشار طولانی‌مدت ممکن است به جای تسلیم، مقاومت سیاسی و سرمایه‌گذاری برای کاهش وابستگی ایجاد کند.
ازاین‌رو، ارزیابی یک سیاست تحریمی باید سه موضوع را جداگانه بررسی کند: چه میزان هزینه اقتصادی ایجاد شده است، این هزینه میان حکومت و جامعه چگونه توزیع شده است و آیا نتیجه سیاسی مورد انتظار تحقق یافته است یا خیر.
نتیجه‌گیری
پیام اصلی کتاب گلوگاه‌ها این است که در قرن بیست‌ویکم، زیرساخت‌های اقتصاد جهانی به بخشی از معماری قدرت ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند. کنترل بر شبکه‌های مالی، فناوری‌های پیشرفته و خدمات تجارت بین‌المللی می‌تواند بدون جنگ مستقیم، فشار قابل‌توجهی بر رقیبان وارد کند.
اما این قدرت نامحدود نیست. تحریم می‌تواند اقتصاد کشور هدف را تضعیف کند، درحالی‌که هم‌زمان سازوکارهای جایگزین و وابستگی‌های جدیدی پدید می‌آورد. مهم‌تر از همه، فشار اقتصادی الزاماً به تغییر رفتار سیاسی منجر نمی‌شود و ممکن است بخش بزرگی از هزینه آن بر دوش جامعه قرار گیرد.
پرسش محوری درباره ایران این است: آیا محدودکردن گلوگاه‌های اقتصادی به تغییر محاسبات سیاسی رژیم حاکم منجر می‌شود، یا عمدتاً هزینه‌های آن را به شکل تورم، کاهش قدرت خرید، اختلال در تولید و گسترش نااطمینانی به جامعه منتقل می‌کند؟
پاسخ به این پرسش مستلزم بررسی هم‌زمان قدرت تحریم‌کننده، ظرفیت سازگاری حکومت، ساختار اقتصاد رانتی و میزان تحمل اجتماعی هزینه‌های بحران است. این همان نقطه‌ای است که مطالعه گلوگاه‌های اقتصادی را از بحثی درباره ابزارهای سیاست خارجی به مسئله‌ای اساسی در اقتصاد سیاسی ایران تبدیل می‌کند.