✔️پیشنهادهای هایک به تاریخ‌نگاران
فرهیختگانعلیرضا معینی
🟢 کتابی درباره سرمایه‌داری؛ اما بیش از آن، درباره تاریخ‌نگاری
گاهی کتابی را باید نه فقط به سبب موضوعش، بلکه به سبب پرسشی که پشت موضوع پنهان کرده است خواند. کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران، نوشته فریدریش آگوست فون هایک و ترجمه مهدی تدینی، از این دست کتاب‌هاست. کتاب، که در مجموعه «ایدئولوژی‌پژوهی» نشر پارسه منتشر شده، در ۲۴۸ صفحه به سراغ یکی از مناقشه‌برانگیزترین روایت‌های تاریخ مدرن می‌رود: اینکه سرمایه‌داری صنعتی چگونه در ذهن تاریخ‌نگاران و روشنفکران تصویر شده و این تصویر تا چه اندازه با آنچه واقعاً در تاریخ رخ داده است فاصله دارد. در بخش‌های مختلف کتاب، از نسبت تاریخ و سیاست و سوگیری‌های ضدکاپیتالیستی تاریخ‌نگاران تا برخورد روشنفکران اروپایی با سرمایه‌داری و مسئله استاندارد زندگی کارگران انگلستان و نظام کارخانه‌ای سخن به میان می‌آید. (فریدریش آگوست فون هایک، کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران، ترجمه مهدی تدینی، تهران: نشر پارسه، ۱۴۰۵، ۲۴۸ ص.)
اما به گمان من، ارزش کتاب فقط در دفاعی که از سرمایه‌داری می‌کند نیست. پرسش عمیق‌تر هایک این است که تاریخ‌نگار چگونه می‌تواند میان خودِ گذشته و روایتی که بعدها درباره آن ساخته شده است تمایز بگذارد؟
و این پرسش، کتاب را از یک دفاعیه اقتصادی فراتر می‌برد و به تأملی درباره خودِ تاریخ‌نگاری تبدیل می‌کند.
هایک در «تاریخ و سیاست» از قدرت تاریخ‌نگاری در ساختن افکار عمومی سخن می‌گوید. تاریخ‌نگار شاید قانون وضع نکند، حکومت تشکیل ندهد و مالیات نگیرد، اما می‌تواند تصویری از گذشته بسازد که نسل‌های بعد بر اساس آن درباره نظام سیاسی و اقتصادی زمان خود داوری کنند. (هایک، کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران، ترجمه مهدی تدینی، نشر پارسه، ۱۴۰۵، بخش «تاریخ و سیاست»، صص. ۳۱–۳۸.)
از اینجا می‌توان به جان کلام هایک رسید:
تاریخ‌نگار فقط گذشته را روایت نمی‌کند؛ گاهی با روایت گذشته، آینده را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
🟢 افسانه تاریخی، اگر زیاد تکرار شود، به حقیقت اجتماعی تبدیل می‌شود
یکی از جذاب‌ترین وجوه بحث هایک این است که میان «گذشته» و «تصویر گذشته» فاصله می‌گذارد.
یک واقعه تاریخی یک بار رخ می‌دهد؛ اما می‌توان آن را هزار بار روایت کرد. و اگر روایتی هزار بار تکرار شود، ممکن است دیگر کسی از خود نپرسد که آن روایت نخستین بار بر چه اساسی ساخته شده است.
در اینجاست که تاریخ‌نگاری می‌تواند به افسانه‌سازی نزدیک شود.
هایک در بررسی روایت‌های مربوط به انقلاب صنعتی، به تصویری می‌پردازد که سرمایه‌داری را تقریباً همزاد فقر، استثمار، کار کودک و سقوط سطح زندگی کارگران معرفی می‌کند. او نمی‌گوید این رنج‌ها وجود نداشته‌اند؛ بحثش این است که از وجود رنج نمی‌توان بی‌درنگ به این نتیجه رسید که خودِ نظام صنعتی علت آن بوده است.
این تمایز ظریف اما تعیین‌کننده است.
اگر کارگر قرن نوزدهم فقیر بوده، باید پرسید نسبت به چه زمانی فقیرتر بوده است؛ اگر دستمزدش پایین بوده، باید قدرت خرید آن دستمزد را نیز سنجید؛ اگر ساعات کارش طولانی بوده، باید وضعیت اشتغال و معیشت پیش از صنعت را نیز در نظر گرفت.
تاریخ با یک تصویر تکان‌دهنده نوشته نمی‌شود.
تاریخ‌نگار باید روایت را در برابر سند قرار دهد، نه سند را در برابر روایت.
(هایک، همان، صص. ۳۹–۴۷.)
🟢 توصیه اول: گذشته را با چشم امروز بازنویسی نکنیم
هایک در نقد تاریخ‌نگاری ویگ به مسئله‌ای اشاره می‌کند که بسیار فراتر از تاریخ انگلستان است: انسان امروز گذشته را از پایان داستان می‌بیند.
ما می‌دانیم انقلاب صنعتی به جهان مدرن انجامید؛ می‌دانیم پارلمان، آزادی‌های مدنی، دموکراسی و اقتصاد بازار چه مسیری را طی کردند. بنابراین ممکن است گذشته را چنان روایت کنیم که گویی همه چیز از ابتدا برای رسیدن به امروز در حرکت بوده است.
اما آدم‌های گذشته چنین دانایی‌ای نداشتند.
آنها در آینده زندگی نمی‌کردند؛ در زمان خودشان زندگی می‌کردند.
پس تاریخ‌نگار باید بکوشد جهان را تا حد امکان از چشم کسانی ببیند که در آن زندگی می‌کردند، نه فقط از چشم ما که نتیجه کارشان را می‌دانیم.
گذشته را نباید با دانایی پس از وقوعش محاکمه کرد.
(هایک، همان، صص. ۳۳–۳۶.)
🟢 توصیه دوم: احساس را با آمار تکمیل کنیم
در بحث استاندارد زندگی کارگران انگلستان، هایک و تی.اس. اشتون به چیزی دست می‌گذارند که برای تاریخ‌نگاری اجتماعی اهمیت فراوان دارد: فاصله میان «تصویر ادبی فقر» و «اندازه‌گیری تاریخی فقر».
رنج یک خانواده کارگری حقیقتاً رنج است؛ اما مورخ هنوز باید بپرسد این خانواده در مقایسه با گذشته چه وضعی داشته است، دستمزد واقعی آن چه اندازه بوده، قیمت مواد غذایی چگونه تغییر کرده و قدرت خرید چه مسیری پیموده است.
آمار رنج انسان را انکار نمی‌کند؛ رنج را قابل مقایسه می‌کند.
این شاید یکی از کاربردی‌ترین پیشنهادهای هایک برای تاریخ‌نگار باشد: در تاریخ اقتصادی، حکایت را باید با عدد آزمود.
🟢 توصیه سوم: هم‌زمانی را علت ندانیم
یکی از ساده‌ترین و در عین حال رایج‌ترین خطاهای تاریخ‌نگاری این است که دو پدیده را که هم‌زمان رخ داده‌اند، رابطه علت و معلولی فرض کنیم.
اینکه فقر شهری، رشد کارخانه، مهاجرت روستایی، کار کودکان و بیماری‌های اجتماعی در دوره‌ای واحد افزایش یافته‌اند، به خودی خود اثبات نمی‌کند که کارخانه و سرمایه‌داری علت همه آنها بوده‌اند.
تاریخ‌نگار باید رقیبان علت را نیز ببیند.
جمعیت، جنگ، سیاست مالیاتی، کشاورزی، تجارت، فناوری، نهادهای حقوقی و بسیاری عوامل دیگر در همان صحنه حضور دارند.
تاریخ‌نگار خوب کسی نیست که سریع‌تر از دیگران علت پیدا می‌کند؛ کسی است که دیرتر و سخت‌گیرانه‌تر علت تعیین می‌کند.
🟢 از هایک تا سروش؛ وقتی خودِ لیبرالیسم را نیز باید تاریخی کرد
اینجاست که به نظرم می‌توان گفت‌وگویی جالب میان هایک و عبدالکریم سروش برقرار کرد؛ گفت‌وگویی که البته به معنای هم‌فکری این دو نیست.
سروش در سخنرانی «نئولیبرالیسم مسلح» ــ که از آن با عنوان «ماکیاولیسم مسلح» نیز یاد شده است ــ درباره تاریخ و سرنوشت لیبرالیسم پرسشی مطرح می‌کند که برای بحث ما اهمیت دارد: برای شناخت یک اندیشه نباید فقط تعریف نظری آن را خواند؛ باید دید از کجا آغاز کرده، به کجا رسیده و چه به بار آورده است. (عبدالکریم سروش، «نئولیبرالیسم مسلح»، سخنرانی کینگستون، کانادا، آوریل ۲۰۱۵، متن مکتوب سخنرانی.)
این پرسش سروش را می‌توان در کنار پرسش هایک گذاشت.
هایک می‌گوید:
تاریخ سرمایه‌داری را با افسانه‌هایی که درباره سرمایه‌داری ساخته‌اند اشتباه نکن.
سروش از سوی دیگر می‌پرسد:
لیبرالیسم را نیز فقط با وعده‌های نخستینش نشناس؛ تاریخش را ببین و ببین چه بر سر آن آمده است.
این دو پرسش یکسان نیستند، اما هر دو یک درس مهم دارند: مفاهیم سیاسی و اقتصادی را باید تاریخی کرد.
🟢 لیبرالیسم را با سرمایه‌داری یکی نکنیم
در اینجا شاید لازم باشد یک تفکیک مفهومی را جدی‌تر بگیریم.
لیبرالیسم و سرمایه‌داری دو مفهوم هم‌معنا نیستند.
لیبرالیسم یک سنت فکری و سیاسی است که با آزادی فردی، حقوق فردی، حکومت قانون، محدودیت قدرت و جایزالخطا دانستن انسان پیوند دارد؛ سرمایه‌داری یک نظم اقتصادی مبتنی بر مالکیت خصوصی، سرمایه‌گذاری، مبادله و تولید برای بازار است.
این دو در تاریخ جدید به یکدیگر نزدیک شده‌اند و در بسیاری از جوامع مدرن هم‌نشین بوده‌اند، اما یکی را نمی‌توان صرفاً با دیگری تعریف کرد.
از همین‌جاست که بحث سروش درباره «نئولیبرالیسم مسلح» می‌تواند به بحث هایک عمق دیگری بدهد.
اگر سرمایه‌داری معاصر را نقد می‌کنیم، باید بگوییم کدام شکل و کدام نهاد آن را نقد می‌کنیم؛ و اگر از لیبرالیسم دفاع می‌کنیم، باید روشن کنیم از کدام اصل و کدام سنت لیبرالی دفاع می‌کنیم.
تاریخ‌نگار نباید اجازه دهد یک مفهوم، بار مفهومی مفهوم دیگری را بر دوش بکشد.
🟢 هایک را نیز باید با همان معیار هایک خواند
اما اینجا خود هایک نیز از نقد مصون نیست.
اگر او به تاریخ‌نگاران می‌گوید پیش‌فرض‌های خود را به گذشته تحمیل نکنند، خواننده نیز باید همین اصل را درباره خود او رعایت کند.
کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران در فضای فکری دهه ۱۹۵۰ و در متن جدال بزرگ میان لیبرالیسم، سوسیالیسم، اقتصاد برنامه‌ریزی‌شده و دیگر مکاتب اقتصادی نوشته شده است.
هایک در این کتاب فقط یک گزارشگر بی‌طرف نیست؛ دغدغه دارد تصویری را که آن را ضدسرمایه‌داری و از نظر تاریخی مخدوش می‌داند، اصلاح کند.
این امر از ارزش استدلال او نمی‌کاهد؛ بلکه به ما یادآوری می‌کند که خودِ نویسنده را نیز باید تاریخی خواند.
مورخ خوب فقط مخالف خود را نقد نمی‌کند؛ نویسنده محبوب خود را نیز از محک نقد معاف نمی‌کند.
🟢 جان کلام
اگر بخواهم همه این بحث را در چند جمله خلاصه کنم، پیشنهاد هایک به تاریخ‌نگار این است:
واقعیت را از روایت جدا کن.
هرچه یک روایت بیشتر تکرار شده، به همان اندازه آن را دوباره بیازما.
حکایت را با آمار مقایسه کن.
هم‌زمانی را علت تصور نکن.
مفهوم‌های انتزاعی را جای انسان‌های واقعی ننشان.
گذشته را با پیروزی‌های امروز بازنویسی نکن.
و از همه مهم‌تر، اجازه بده سند، روایت تو را اصلاح کند؛ نه اینکه روایت تو سند را به خدمت خود درآورد.
در این معنا، کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران فقط کتابی درباره سرمایه‌داری نیست؛ کتابی درباره اخلاقِ تاریخ‌نگاری نیز هست.
و شاید بتوان تمام آن را در یک جمله فشرده کرد:
تاریخ‌نگار نباید گذشته را آن‌گونه بنویسد که دوست دارد بوده باشد؛ باید بکوشد آن‌گونه بنویسد که شواهد نشان می‌دهند بوده است.
در کنار این سخن، پرسش سروش نیز همچنان باقی است: هر اندیشه‌ای را باید در مسیر تاریخی‌اش دید؛ باید پرسید از کجا آغاز کرد، به کجا رسید و چه به بار آورد.
پس شاید تاریخ‌نگار راستین در میان این دو هشدار حرکت کند:
نه سرمایه‌داری را با افسانه‌های ضدسرمایه‌داری محکوم کند، و نه لیبرالیسم را با افسانه‌های مدافعانش تبرئه.
او باید هر دو را به تاریخ بسپارد.
و تاریخ، اگر درست خوانده شود، معمولاً از هر دو طرف سخت‌گیرتر است.
🟢 معرفی کوتاه کتاب
کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران، نوشته فریدریش آگوست فون هایک، با ترجمه مهدی تدینی، از سوی نشر پارسه در قالب مجموعه «ایدئولوژی‌پژوهی» منتشر شده و ۲۴۸ صفحه دارد. کتاب پس از «پیشگفتار» و «درآمد»، با بحث «تاریخ و سیاست» آغاز می‌شود و سپس در مقالات مختلف به سوگیری ضدکاپیتالیستی در تاریخ‌نگاری، نگاه روشنفکران اروپایی به سرمایه‌داری، استاندارد زندگی کارگران انگلستان در دوره ۱۷۹۰ تا ۱۸۳۰ و نظام کارخانه‌ای اوایل قرن نوزدهم می‌پردازد. (فریدریش آگوست فون هایک، کاپیتالیسم و تاریخ‌نگاران، ترجمه مهدی تدینی، نشر پارسه، ۱۴۰۵، ۲۴۸ ص.) مشخصات کتاب و سرفصل‌های اصلی آن در معرفی منتشرشده کتاب نیز آمده است.
به گمان من، این کتاب برای خواننده ایرانی فقط از این جهت خواندنی نیست که با هایک و دفاع او از بازار آزاد آشنا شود؛ اهمیت بیشترش در این است که ما را وادار می‌کند به خودِ روایت‌هایی که درباره سرمایه‌داری، سوسیالیسم، صنعت، کارگر، فقر و حتی لیبرالیسم شنیده‌ایم دوباره نگاه کنیم.
شاید گاهی پیش از آنکه تاریخ را عوض کنیم، لازم باشد روایتی را که از تاریخ در ذهنمان ساخته‌اند، دوباره بخوانیم.