نقدی بر جوایز حقوق بشری

«به مناسبت اهدای جایزه واتسلاو هاول به نسرین ستوده»

مرتضی نعمتی

اینجا در صدد نقد نگاه سیاسی نسرین ستوده یا بی‌اعتبار کردن «رنج» او در راه آزادی نیستم؛ نقدم به ماهیت و کارکرد جوایز حقوق بشری در تقلیل کنشگری اصیل به کالایی نمایشی و جشنواره‌ای است.

بگذارید ابتدا با یک گزاره‌ی خودساخته شروع کنم: «فضیلت‌های راستین در گمنامی و خاموشی متولد می‌شوند». به این اعتبار، فضیلت مقاومت و آزادی به عنوان یک امر وجودی در تضاد با «کالایی شدن» قرار می‌گیرد. این نقد به هر نوع کنش ویترینی و نمایشی وارد است. (البته استفاده از رسانه به عنوان ابزار کنش‌گری منافاتی با این نگاه ندارد.)

جایزه‌ی «واتسلاو هاول» در چرخه‌ی «صنعت حقوق بشر» در تضاد با فلسفه‌ی هاول است. «زیستن در حقیقت» چنانکه مُراد هاول است نه یک پروژه‌ی سیاسی که امری وجودی است. نمی‌دانم که طراحان این جایزه صرفا برای تزیین و جلوه‌های ویژه نام هاول را بر آن گذاشته‌اند یا پاسخی منطقی برای این پارادوکس در آستین دارند!

هاول از «گسست کامل» و «توقف در مشارکت در دروغ» دفاع می‌کند؛ در حالی که نسرین ستوده به عنوان یک وکیل حقوق بشری، تمامی تلاشش این است که از همان چارچوب حقوقی و قانونی که ابزار سرکوب هستند، به نفع موکلان خود استفاده کند. به عبارتی او در دالان کنش‌گری حقوقی و وکالت قانونی در زمینی بازی میکند که قواعد آن را قانونگذارانِ سرکوب تعیین می‌کنند. صرف‌نظر از اینکه نتیجه‌ی کار به نجات افرادی منجر شود یا نه؛ مدل فکری و کنش حقوقی او با رادیکالیسم هاول مبنی بر «زیستن در حقیقت» همخوانی ندارد.

از طرفی، تبدیل «قدرت بی‌قدرتان» به «بازی نهادهای حقوق بشری»، از یک سو تباه‌کننده‌ی محتوای اخلاقی کنش‌گری است و از سوی دیگر موجب کانالیزه شدن آن در مسیری مشخص و از پیش تعریف شده است. تبدیل امری وجودی به رقابت برای جلب ذائقه‌ی نهادهای حقوق بشری؛ جایی که در آن باید قواعدی از پیش تعیین شده را رعایت کرد تا به مقصود (کسب جایزه و تبدیل شدن به نماد) نائل آمد. زیستن در حقیقت کجا و «زیستن در پرتره‌ی حقیقت» کجا؟!

آفت دیگر جوایز حقوق بشری به حاشیه راندن و ناامید کردن بدنه‌ی اصلی کنشگران است؛ همان‌ها که در گمنامی و خاموشی سنگین‌ترین و واقعی‌ترین هزینه‌ها را پرداخت می‌کنند؛ بی آنکه کسی به آنها جایزه‌ای بدهد یا مورد تشویق و تجلیل قرارگیرند. تبدیل رنجِ آزادی به «دلار» و قهرمان رسانه‌، موجب نابودی «اصالت عمل» و تبدیل پرفورمنسِ کنشگری به الگوی مسلط است.

تاریخ جوایز حقوق بشری دست‌کم در ایران- پُر از تناقض و خسارت است. سازوکاری که بیش از آنکه نتیجه‌ی اثربخشی واقعی و حقیقت کنشگری باشد، محصول چرخه‌ی معیوب نهادهای حقوق بشری و درک متوسط و نادقیق آنها از مقاومت است.

در پایان امیدوارم که نسرین ستوده بعد از این جایزه شبیه به «نرگس محمدی» نشود. نجابت و صلابت «نسرین» ستودنی است.