کشوری که به قلم نیاز دارد، نه به خاموشی قلم
فرهیختگان🟢 یک پرسش ساده
علی رضا معینی
اگر عباس عبدی، روزنامه‌نگار و تحلیلگری که سال‌هاست درباره مسائل ایران می‌نویسد، در تحلیل یک تجمع عمومی بگوید حضور عده‌ای در خیابان الزاماً به معنای نمایندگی اکثریت جامعه نیست، آیا این سخن، به خودی خود، باید مسئله‌ای قضایی تلقی شود؟
اگر در این سخن خطایی هست، می‌توان به آن پاسخ داد؛ اگر ادعایی خلاف واقع است، می‌توان سند خواست؛ اگر تعبیر «اقلیت رانتی» محل اشکال است، می‌توان درباره همان تعبیر بحث کرد. اما پرسش بزرگ‌تر این است: آیا برای اصلاح یک سخن، زندان ابزار مناسب‌تری است یا پاسخ‌گویی، نقد و گفت‌وگو؟
🟢 مسئله فقط عباس عبدی نیست
عباس عبدی را می‌توان دوست داشت یا نداشت، با تحلیل‌هایش موافق بود یا نبود؛ اما نمی‌توان کارنامه چند دهه‌ای او را در مطبوعات ایران نادیده گرفت؛ از «سلام» تا «هم‌میهن» و «اعتماد» و اکنون یادداشت‌های مستمر او در فضای مجازی. خود او نیز در اردیبهشت ۱۴۰۵ توضیح داد که بیش از صد روز از نوشتن عمومی با نام خود فاصله گرفته بود و سپس دوباره نوشتن را از سر گرفت.
او در بسیاری از نوشته‌هایش درباره مشکلاتی نوشته که اتفاقاً حل آنها مستقیماً به قدرت و ثبات ایران مربوط است: آموزش و پرورش، ناترازی انرژی، اینترنت، سرمایه اجتماعی، اقتصاد، مذاکره، آسیب‌های اجتماعی و رابطه دولت و جامعه. در یکی از نوشته‌های اردیبهشت ۱۴۰۵ نیز «آموزش و پرورش» را از مهم‌ترین زیرساخت‌های کشور در جنگ دانست.
🟢 ایران امروز بی‌مسئله نیست
مسئله‌های ایران کم نیستند: تربیت و کیفیت آموزش دانش‌آموزان، اعتیاد، طلاق، بیکاری، ناترازی برق، کمبود آب، آلودگی هوا، تورم، کاهش قدرت خرید، بحران مسکن، مهاجرت نخبگان، فرسودگی سرمایه اجتماعی، کاهش اعتماد عمومی، فساد اداری، ناکارآمدی برخی نظام‌های گزینش، حاشیه‌نشینی، آسیب‌های کودکان و نوجوانان، سالمندی جمعیت، مشکلات صندوق‌های بازنشستگی، ترافیک و حمل‌ونقل، و دسترسی نابرابر به فرصت‌های آموزشی و شغلی؛ اینها مسئله‌هایی هستند که حل آنها به هزاران ساعت فکر و مشورت و تجربه کارشناسی نیاز دارد.
آیا واقعاً تصور می‌کنیم با ساکت شدن چند روزنامه‌نگار و تحلیلگر، یکی از این مسائل کوچک‌تر می‌شود؟
🟢 یک تناقض قابل تأمل
از یک سو گفته می‌شود کشور در شرایط دشوار، بیش از همیشه به انسجام اجتماعی، همدلی و افزایش توان ملی نیاز دارد.
از سوی دیگر، در همین شرایط از ایرانیان صاحب‌نام خارج از کشور دعوت می‌شود که به وطن بازگردند. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی حتی درباره سروش و کدیور گفته است که ممکن است با عقاید آنان موافق نباشیم، اما آنان در جریان جنگ «پای ایران ایستادند» و فهرست‌هایی برای تسهیل بازگشت بیش از صد نفر ارائه شده است.
این سیاست، در ذات خود، می‌تواند معنای مهمی داشته باشد: ایران خانه همه ایرانیان است و اختلاف فکری نباید الزاماً به بریدگی از وطن بینجامد.
اما درست در همین نقطه پرسشی پدیدار می‌شود:
اگر یک متفکر خارج از کشور را به بازگشت دعوت می‌کنیم، آیا باید به او اطمینان بدهیم که می‌تواند در وطن بیندیشد، نقد کند، بنویسد و سخن بگوید؛ و در همان حال، نویسنده‌ای که در داخل کشور مانده است برای یک تحلیل اجتماعی با مجازات کیفری مواجه شود؟
🟢 وطن‌دوستی را نباید فقط در موافقت جست‌وجو کرد
وطن‌دوستی همیشه به معنای تأیید تصمیم‌های موجود نیست.
گاهی کسی وطنش را دوست دارد و به همین دلیل درباره برق می‌نویسد؛ درباره آب هشدار می‌دهد؛ درباره مهاجرت نخبگان نگران است؛ درباره مدرسه و کودک و اعتیاد سخن می‌گوید؛ درباره اقتصاد هشدار می‌دهد؛ درباره سیاست خارجی مذاکره را پیشنهاد می‌کند؛ و گاهی نیز می‌گوید آنچه در خیابان دیده می‌شود، الزاماً تمام جامعه ایران نیست.
ممکن است در همه این موارد اشتباه کند.
اما اشتباه یک نویسنده را می‌توان با استدلال اصلاح کرد؛ خطای یک تحلیلگر را می‌توان با تحلیل دیگری پاسخ داد.
🟢 پرسش اصلی همین‌جاست
اگر فرض کنیم دادگاه نهایتاً برای چنین نوشته‌ای مجازات حبس تعیین کند، باید از خود بپرسیم:
آیا زندانی شدن یک روزنامه‌نگار، مشکلات مدرسه را حل می‌کند؟
آیا اعتیاد کمتر می‌شود؟
آیا طلاق کاهش می‌یابد؟
آیا برق بیشتری تولید می‌شود؟
آیا آب بیشتری به دست می‌آید؟
آیا بیکاری جوانان کاهش پیدا می‌کند؟
آیا مهاجرت نخبگان متوقف می‌شود؟
آیا اعتماد اجتماعی افزایش می‌یابد؟
آیا گزینش‌های اداری دقیق‌تر می‌شود؟
آیا فساد کاهش پیدا می‌کند؟
پاسخ این پرسش‌ها را باید با عقل و تجربه و آمار داد، نه با خشم.
🟢 کشور به مشاورانی نیاز دارد که هزینه‌ای برای دولت نداشته باشند
جامعه‌ای که با ده‌ها مسئله پیچیده اقتصادی و اجتماعی روبه‌روست، به کسانی نیاز دارد که بی‌مزد و منت فکر کنند و هشدار بدهند.
روزنامه‌نگار، پژوهشگر و متفکر منتقد، اگر واقعاً خیرخواه باشد، می‌تواند نوعی «نظام هشدار زودهنگام» برای حکومت باشد؛ او چیزی را می‌بیند، درباره‌اش می‌نویسد، جامعه واکنش نشان می‌دهد، حکومت پاسخ می‌دهد و در نهایت تصمیم‌گیرنده اطلاعات بیشتری برای تصمیم دارد.
خاموش کردن این صدا، حتی اگر آن صدا گاهی اشتباه کند، ممکن است حکومت را از بخشی از اطلاعاتی که برای اصلاح خود نیاز دارد محروم کند.
🟢 هشدار به مطبوعات، نه دعوت به مصونیت
این سخن البته به معنای مصونیت روزنامه‌نگار نیست.
روزنامه‌نگار نیز مانند هر شهروند دیگری در برابر قانون مسئول است. نشر عمدی دروغ، افترا، تهدید و رفتار مجرمانه را نمی‌توان صرفاً با عنوان «آزادی بیان» توجیه کرد.
اما درست به همین دلیل باید مرز میان نقد، تحلیل، خطای فکری، ادعای قابل مناقشه و رفتار مجرمانه روشن باشد.
هرچه این مرز روشن‌تر باشد، هم قانون محترم‌تر می‌شود و هم آزادی بیان قابل دفاع‌تر.
🟢 و یک هشدار به خود مطبوعات
اگر نویسنده احساس کند بهترین راه برای در امان ماندن، ننوشتن است، ممکن است روزنامه‌ها آرام‌تر شوند؛ اما جامعه لزوماً سالم‌تر نمی‌شود.
ممکن است سکوت جای نقد را بگیرد، تعارف جای حقیقت را، و حدس جای تحلیل را.
و این برای کشوری که به تصمیم‌های دقیق و کارشناسی نیاز دارد، هزینه کمی نیست.
🟢 ایران، بیش از همیشه، به گفت‌وگو نیاز دارد
امروز شاید پرسش اصلی این نباشد که عبدی درست گفته یا غلط.
پرسش مهم‌تر این است که آیا می‌توان ایران قدرتمندی ساخت که در آن انسان بتواند وطنش را دوست داشته باشد و در عین حال درباره راه اداره آن پرسش و نقد و پیشنهاد داشته باشد؟
اگر پاسخ مثبت است، باید هم برای بازگشت سروش و کدیور و دیگر ایرانیان راه باز کرد، و هم برای ماندن و نوشتن عبدی و دیگر نویسندگان راهی امن‌تر برای گفت‌وگو گشود.
کشور قدرتمند کشوری نیست که در آن همه یک حرف می‌زنند؛ کشوری است که می‌تواند از میان حرف‌های متفاوت، سخن درست‌تر را پیدا کند.
و شاید این همان چیزی باشد که در روزگار دشوار کنونی بیش از هر چیز به آن نیاز داریم:
ایرانِ قوی، با منتقدانِ خیرخواه؛ نه ایرانِ خاموش، با مشکلاتِ حل‌نشده.