سواد رسانه ای برای درخشش دولت الکترونیک
فرهیختگان✍️ علی رضا معینی
در جهان امروز، سواد خواندن و نوشتن دیگر پایان راه باسواد بودن نیست؛ آغاز راه است. انسان معاصر در محاصره انبوهی از خبر، تصویر، تحلیل، تبلیغ، شایعه و روایت زندگی می‌کند و مسئله فقط این نیست که بتواند آنها را بخواند، بلکه باید بتواند بفهمد کدام را باور کند، کدام را به تأخیر بیندازد و کدام را اساساً باور نکند. به همین دلیل، سواد رسانه‌ای را می‌توان یکی از صورت‌های ضروری سواد در قرن بیست‌ویکم دانست؛ مهارتی که به شهروند امکان می‌دهد میان «اطلاع یافتن» و «فهمیدن» فاصله بگذارد.
نبود این مهارت، صرفاً یک ضعف فردی نیست؛ آثار اجتماعی و اقتصادی نیز دارد. کسی که نمی‌داند چگونه یک فرم اینترنتی را تکمیل کند، چگونه اطلاعات یک خبر را راستی‌آزمایی کند، چگونه از یک سامانه دولتی استفاده کند یا چگونه پیام و تصویر جعلی را از محتوای معتبر تشخیص دهد، در زندگی روزمره بیش از دیگران به واسطه نیازمند می‌شود. گاه برای کاری که باید در چند دقیقه و با تلفن همراه انجام شود، ناچار است به کافی‌نت مراجعه کند؛ برای ثبت‌نام، دریافت نوبت، بارگذاری مدرک، پرداخت، پیگیری یک درخواست یا حتی خواندن و پاسخ دادن به یک پیام اداری. هزینه این ناتوانی فقط پولی نیست؛ وابستگی، اتلاف وقت، اضطراب و احساس ناتوانی نیز بخشی از آن است.
اما مسئله مهم‌تر آنجاست که بی‌سوادی رسانه‌ای انسان را فقط در برابر رایانه و تلفن همراه ناتوان نمی‌کند؛ او را در برابر «روایت‌ها» نیز آسیب‌پذیر می‌سازد. ممکن است خبری را صرفاً به این دلیل که با باور قبلی او سازگار است بپذیرد، تصویری را دلیل قطعی بداند، تیتر را به جای متن بخواند و تبلیغ را با خبر اشتباه بگیرد. در چنین وضعی، رسانه دیگر وسیله انتقال اطلاعات نیست؛ می‌تواند به وسیله شکل دادن به داوری انسان تبدیل شود. شهروندی که قدرت تشخیص ندارد، ممکن است بی‌آنکه بداند، تصمیمی را بگیرد که دیگری برای او طراحی کرده است.
از اینجا آموزش سواد رسانه‌ای به مسئله‌ای حکومتی و ملی تبدیل می‌شود. دولت اگر شهروند دیجیتال می‌خواهد، باید شهروند را برای زندگی دیجیتال نیز آماده کند. نمی‌توان همه خدمات را اینترنتی کرد و سپس تصور کرد که صرف فراهم کردن یک سامانه، عدالت دیجیتال را برقرار کرده است. همان‌گونه که ساختن مدرسه بدون معلم آموزش ایجاد نمی‌کند، ایجاد سامانه بدون آموزش کاربر نیز الزاماً به توانمندسازی شهروند نمی‌انجامد.
اگر قرار بود اینجانب پیشنهادی به دولت و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ارائه کنم، آن را «طرح ملی توانمندسازی رسانه‌ای و دیجیتال شهروندان» می‌نامیدم؛ طرحی کم‌هزینه اما گسترده که هدفش نه آموزش پیچیده رایانه، بلکه آموزش مهارت‌های ضروری زندگی روزمره باشد. آموزش باید از تشخیص خبر جعلی و تبلیغ گمراه‌کننده آغاز شود و به استفاده از خدمات الکترونیکی دولت، امنیت حساب‌های کاربری، حفظ حریم خصوصی، پرداخت‌های اینترنتی، جست‌وجوی درست، استفاده از هوش مصنوعی و شیوه ارزیابی اعتبار یک منبع برسد.
این آموزش نیز نباید صرفاً به کلاس‌های رسمی محدود شود. می‌توان از شبکه کتابخانه‌های عمومی، فرهنگسراها، مراکز فنی‌وحرفه‌ای، خانه‌های فرهنگ، مدارس در ساعات غیرآموزشی و حتی کافی‌نت‌های واجد شرایط استفاده کرد و برای هر مرکز، دوره‌های کوتاه و رایگان یا بسیار کم‌هزینه تعریف نمود. کافی‌نت نیز می‌تواند از یک محل انجام کار مردم به «ایستگاه توانمندسازی دیجیتال» تبدیل شود؛ یعنی کاربر به جای آنکه هر بار پول بدهد تا دیگری کار او را انجام دهد، یک بار آموزش ببیند تا دفعات بعد خودش بتواند آن کار را انجام دهد.
وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز می‌تواند این طرح را ابتدا برای گروه‌هایی که بیش از دیگران در معرض محرومیت دیجیتال‌اند اجرا کند: سالمندان، جویندگان کار، کارگران، زنان خانه‌دار، روستاییان، افراد کم‌برخوردار و کسانی که دسترسی کمتری به آموزش رسمی دارند. حتی می‌توان برای آموزش موفق، گواهی مهارت دیجیتال پایه صادر کرد و آن را به برنامه‌های اشتغال و مهارت‌آموزی پیوند زد. بدین ترتیب، آموزش سواد رسانه‌ای از یک توصیه فرهنگی به یک سیاست اجتماعی تبدیل می‌شود.
شاید در نگاه نخست، چنین طرحی هزینه‌ای دیگر بر دوش دولت به نظر برسد؛ اما هزینه ناآگاهی معمولاً از هزینه آموزش بیشتر است. هر بار که شهروندی قربانی یک خبر جعلی، تبلیغ فریبنده، کلاهبرداری اینترنتی یا وابستگی دائمی به دیگران برای انجام یک خدمت ساده می‌شود، بخشی از سرمایه اجتماعی و اقتصادی جامعه نیز از دست می‌رود. جامعه باسواد رسانه‌ای، فقط جامعه‌ای نیست که بهتر خبر می‌خواند؛ جامعه‌ای است که کمتر فریب می‌خورد، کمتر وابسته می‌شود و مسئولانه‌تر تصمیم می‌گیرد.
مسئله امروز، بنابراین، فقط این نیست که مردم را به اینترنت متصل کنیم؛ مسئله این است که آنان را به «کاربرانی توانمند» تبدیل کنیم. اگر فناوری بدون آموزش گسترش یابد، ممکن است شکاف تازه‌ای میان برخورداران و محرومان ایجاد کند؛ اما اگر آموزش همگام با فناوری پیش برود، همان ابزار می‌تواند به وسیله‌ای برای کاهش نابرابری تبدیل شود. شاید یکی از مهم‌ترین وظایف دولت در سال‌های پیش رو همین باشد: شهروند ایرانی را نه فقط به شبکه، بلکه به قدرت فهم شبکه مجهز کند؛ زیرا در روزگار ما، کسی که ابزار ارتباط را دارد اما زبان و منطق آن را نمی‌فهمد، به همان اندازه آسیب‌پذیر است که کسی که اصلاً به این جهان راه نیافته است.