دو تهران در یک شبانه روز
فرهیختگاندو تهران در یک شبانه روز
جامعه مدنی در حال گسترش و تجمعات رانتی: از زنان بدون پوشش اجباری تا زنان مسلح چفیه‌بند
احمد علوی
مقدمه
جمعه ۲۷ شهریور ۱۴۰۵ تهران صحنه هم‌زمان دو نوع متفاوت از حضور جمعی در خیابانهای این شهر بود. در بوستان ولایت، زنان و مردان در مسابقه ۱۰ کیلومتری شرکت کردند و تصاویر منتشرشده، حضور زنانی را نشان داد که بخشی از آنان دارای پوشش اختیاری بودند. در بخش دیگری از تهران، رزمایش و اجتماع «جان‌فدای ایران» با حضور نیروهای بسیج، سپاه و دیگر نیروهای سازمان‌یافته برگزار شد. رسانه‌های حکومتی شمار شرکت‌کنندگان در این برنامه را ۳۱۳ هزار نفر اعلام کردند. اهمیت جامعه‌شناختی این دو رویداد در تعداد شرکت‌کنندگان آنها نیست، بلکه در رویکرد متفاوت شکل‌گیری جمعیت است. در یک سو، کنش جمعی عمدتاً بر انتخاب فردی، مشارکت داوطلبانه، سبک زندگی، بدن، ورزش و حضور عادی در فضای عمومی استوار است. در سوی دیگر، با بسیجی مواجهیم که بر سازمان‌یافتگی، سلسله‌مراتب، توزیع انواع رانت، فرماندهی، نمادهای ایدئولوژیک و نمایش آمادگی دفاعی تکیه دارد.
جامعه مدنی به مثابه تولید اجتماعی از پایین
جامعه مدنی را نباید فقط در قالب انجمن‌های رسمی، احزاب، اتحادیه‌ها یا سازمان‌های ثبت‌شده جست‌وجو کرد. ادبیات جدید جامعه مدنی در نظام‌های اقتدارگرا نشان می‌دهد که اشکال غیررسمی و روزمره کنش جمعی نیز می‌توانند کارکرد جامعه مدنی داشته باشند. جسی موریتز (Jessie Moritz) استدلال می‌کند که در دولت‌های رانتی، محدودشدن سازمان‌های مستقل الزاماً به معنای نابودی کامل جامعه مدنی نیست؛ بلکه باید به اشکالی از زندگی جمعی توجه کرد که افراد را برای پیگیری منافع، هنجارها و مطالبات اجتماعی گرد هم می‌آورد. جامعه مدنی راه خود را حتی در شرایط سرکوب و خفقان می یابد و خلاقیت تخریبی خود از سویی فضا را برای گسترش خود فراهم می کند و از سوی دیگر نیروهای حکومتی را مستهلک می کند. بنابراین، مسابقه دو را نباید صرفاً یک رویداد ورزشی تلقی کرد. خود مسابقه الزاماً یک جنبش سیاسی نیست و نمی‌توان از یک رویداد واحد نتیجه گرفت که جامعه مدنی ایران به‌طور کلی گسترش یافته است. اما حضور زنان و مردان در یک فعالیت جمعی عمومی، مشارکت داوطلبانه، استفاده مشترک از فضای شهری و، کنارگذاشتن پویشش اجباری و الزام رسمی حکومتی، نشانه‌ای از تغییر در ظرفیت جامعه برای سازماندهی و بازتعریف قواعد حضور اجتماعی است. اهمیت این پدیده در آن است که تغییر اجتماعی الزاماً از طریق تظاهرات سیاسی آغاز نمی‌شود. گاهی تغییر از ورزش، موسیقی، کافه، دانشگاه، شبکه‌های اجتماعی، شیوه لباس پوشیدن و نحوه استفاده از فضای عمومی آغاز می‌شود. بنا به ادبیات مربوطه درباره سیاست زندگی روزمره و کنش‌های تدریجی شهروندان در جوامع خاورمیانه مطرح کرده، برای فهم این پدیده اهمیت دارد. کنش‌هایی روزمره که در ظاهر غیرسیاسی‌اند، ممکن است در مجموع مرزهای قابل قبول رفتار اجتماعی را تغییر دهند. از این زاویه، بدن زن در فضای عمومی به یک عرصه اجتماعی مهم تبدیل می‌شود. نازنین شهرکنی (Nazanin Shahrokni) در تحلیل اعتراضات زنان ایران نشان داده است که مناقشه بر سر حجاب صرفاً نزاعی درباره پوشش نیست، بلکه به جایگاه زنان، کنترل دولت بر زندگی روزمره و حدود مداخله حکومت در جامعه مربوط می‌شود. بنابراین، زنانی که در یک رویداد عمومی ورزشی با پوششی اختیاری و متفاوت از الزامات حکومتی ظاهر می‌شوند، لزوماً نمی‌گویند که در حال اعتراض سیاسی هستند؛ اما حضور آنان می‌تواند بخشی از یک فرایند گسترده‌تر بازتعریف هنجارهای اجتماعی باشد.
از اعتراض سیاسی به عادی‌سازی اجتماعی
یکی از مهم‌ترین تحولات جامعه ایران در سال‌های اخیر، انتقال بخشی از تعارض حاکمیت و جامعه از عرصه اعتراض سیاسی آشکار به عرصه زندگی روزمره است. اعتراض سیاسی معمولاً به‌صورت شعار، تجمع، اعتصاب یا تظاهرات قابل مشاهده است. اما عادی‌سازی اجتماعی شکل دیگری دارد. در این حالت، شهروندان الزاماً شعار سیاسی نمی‌دهند؛ بلکه به تدریج شیوه‌ای از زندگی را در فضای عمومی تثبیت می‌کنند که با مقررات یا هنجارهای حکومتی و فقهی سازگار نیست. این تفاوت بسیار مهم است. حکومت می‌تواند یک تجمع سیاسی را متفرق کند، اما کنترل میلیون‌ها تصمیم کوچک روزمره دشوارتر است. هنگامی که تعداد زیادی از افراد در رفتارهای مشابه شرکت می‌کنند، هزینه اعمال اجبار بر تک‌تک آنان افزایش می‌یابد و در نتیجه، فاصله میان «قانون حکومتی-فقهی» و «هنجار اجتماعی» بیشتر می‌شود.
گزارش آسوشیتدپرس در سپتامبر ۲۰۲۶ (شهریور 1405) نیز نشان می‌دهد که پس از سال‌ها اعتراض و در شرایط فشار اقتصادی و جنگی، اجرای اجباری حجاب با محدودیت‌ها و تردیدهای بیشتری مواجه شده است و موضوع حجاب همچنان یکی از نقاط اصلی کشمکش میان بخش‌هایی از جامعه و حکومت است.
بنابراین، اهمیت مسابقه دو در خود ورزش نیست؛ اهمیت آن در عادی‌شدن حضور اجتماعی زنان در فضایی است که دولت پیش‌تر تلاش کرده بود قواعد آن را به‌طور مستقیم تعیین کند.
سوی دیگر تصویر: دولت و تولید جمعیت سازمان‌یافته
در مقابل، اجتماع «جان‌فدای ایران» نمونه‌ای از شکل دیگری از بسیج اجتماعی است. طبق گزارش‌های منتشرشده، این برنامه از سوی ساختارهای حکومتی و امنیتی سازماندهی شد و برگزارکنندگان از حضور ۳۱۳ هزار نفر سخن گفتند. گزارش‌ها همچنین از حضور تجهیزات نظامی، نیروهای بسیجی و فرماندهان نظامی و سیاسی حکایت دارند. در اینجا با نوع دیگری از جمعیت مواجهیم. این جمعیت بر شبکه‌های سازمانی موجود، توزیع انواع رانت، فرماندهی، بسیج رسمی و نمادهای مشترک ایدئولوژیک تکیه دارد. بنا به تحلیل های گوناگون و تجربه درازآهنگ درباره بسیج حامی حکومت در ایران، بسیج طرفدار حکومت فقط به انگیزه‌های فردی وابسته نیست؛ بلکه زیرساخت سازمانی حکومت، از جمله مساجد، دانشگاه‌ها و دستگاه بوروکراتیک، توزیع انواع رانت اعم از رانت اقتصادی، استخدامی یا حیثیتی، ظرفیت مهمی برای بسیج سیاسی حکومتی ایجاد می‌کند. بنابراین، بزرگی یک اجتماع حکومتی را نباید معادل بزرگی حمایت اجتماعی دانست. این تمایز از نظر جامعه‌شناسی و اقتصاد اجتماعی بسیار مهم است: ظرفیت تجمعات حکومتی-رانتی با مشروعیت اجتماعی یکی نیست.
اقتصاد سیاسی تجمعات حکومتی
در اینجا مفهوم دولت رانتی نیز اهمیت پیدا می‌کند. در نظریه دولت رانتی، درآمدهایی که حکومت مستقیماً از جامعه مالیات‌گیری نمی‌کند، بلکه بخش قابل توجهی از آنها را از منابع خارجی مانند نفت به دست می‌آورد، می‌تواند رابطه دولت و جامعه را دگرگون کند. این مسئله در ادبیات مربوط به ایران سابقه طولانی دارد. در دولت رانتی ایران، رابطه دولت و گروه‌های اجتماعی از الگوی جوامع مالیات‌محور متفاوت بوده و منابع دولتی می‌توانند برای شکل‌دهی به روابط قدرت و گروه‌های ذی‌نفع و ایجاد تشکل های ساختی و دست سازحکومت اهمیت پیدا کنند. آنچه می‌توان با اطمینان بیشتری گفت این است که حکومت ایران دارای زیرساخت‌های سازمانی و منابع رانتی برای تولید بسیج حامی حکومت است. در چنین ساختاری، رانت می‌تواند در سطح کلان، از طریق اشتغال، منابع سازمانی، امتیازات نهادی، بودجه و شبکه‌های توزیع، ظرفیت بسیج ایجاد کند؛ اما رابطه میان هر فرد و این منابع باید به‌طور تجربی بررسی شود. بنابراین مفهوم دقیق‌تر بسیج سیاسی درون یک ساختار توزیع منابع و امتیازات است.
تفاوت سرمایه اجتماعی
دو رویداد همچنین از منظر سرمایه اجتماعی قابل مقایسه‌اند.
رابرت پاتنام (Robert Putnam) سرمایه اجتماعی را با شبکه‌ها، اعتماد، هنجارهای همکاری و ظرفیت کنش جمعی پیوند می‌دهد. بنابراین، جامعه‌ای که افراد آن بتوانند مستقل از دولت برای فعالیت‌های مشترک گرد هم آیند، ظرفیت بالاتری برای تولید سرمایه اجتماعی مستقل دارد. مسابقه ورزشی، البته به‌خودی‌خود سرمایه اجتماعی دموکراتیک تولید نمی‌کند. اما اگر شبکه‌های ورزشی، فرهنگی، حرفه‌ای و اجتماعی بتوانند بدون وابستگی کامل به ساختار سیاسی فعالیت کنند، می‌توانند بخشی از زیرساخت جامعه مدنی باشند. در مقابل، بسیج حکومتی نوع متفاوتی از سازماندهی را تولید یا فعال می‌کند: سازماندهی درون‌گروهی برای تخریب سرمایه اجتماعی خودجوش و مردمی. بنابراین مسئله اصلی این نیست که کدام جمعیت بزرگ‌تر است. مسئله این است که هر جمعیت از چه نوع رابطه اجتماعی ساخته شده است. یکی خودجوش، مردم نهاد و دیگری حکومتی و رانتی.
جامعه مدنی و حکومت: دو مسیر متفاوت تولید مشروعیت
این تفاوت را می‌توان با مفهوم مشروعیت نیز توضیح داد. حکومت برای تولید مشروعیت به نمایش عمومی انسجام و حمایت نیاز دارد. اجتماعات بزرگ، دستیازی به ملی گرایی کاذب، رژه‌ها، نمادهای نظامی و حضور سازمان‌یافته نیروها می‌توانند چنین تصویری ایجاد کنند. آنها به مخاطبان داخلی و خارجی پیام می‌دهند که ساختار قدرت همچنان توان سازماندهی و بسیج دارد.
اما جامعه برای تولید مشروعیت اجتماعی به چیز دیگری نیاز دارد: توانایی شهروندان برای ایجاد سرمایه اعتماد اجتماعی، همکاری و زندگی مشترک بدون دستور مستقیم سیاسی.
به همین دلیل، دو رویداد تهران را می‌توان دو نوع متفاوت از «قدرت اجتماعی» دانست.
قدرت حکومت عمدتاً در توان سازماندهی رانتی و خشونتگرا از بالا ظاهر می‌شود.
قدرت جامعه عمدتاً در توان سازمان‌یابی مردم نهاد و خودبسا و نرم از پایین آشکار می‌شود.
در اینجا یک پارادوکس قابل توجه شکل می‌گیرد. هرچه حکومت بیشتر برای تولید تصویر انسجام به بسیج سازمان‌یافته نیاز پیدا کند، ممکن است وابستگی آن به ظرفیت‌های سازمانی حکومتی-رانتی خود را بیشتر آشکار کند.
در مقابل، هرچه رفتارهای مستقل اجتماعی بیشتر به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شوند، برای نمایش مخالفت خود الزاماً به سازمان سیاسی مرکزی نیاز ندارند.
بنابراین، حکومت ممکن است در خیابان «بزرگ» دیده شود، اما این بزرگی لزوماً به معنای گسترش عمق اجتماعی آن نیست. جامعه نیز ممکن است در خیابان «سیاسی» دیده نشود، اما تغییرات آن در سطح سبک زندگی، روابط جنسیتی، ورزش، فرهنگ و استفاده از فضای عمومی می‌تواند عمیق‌تر و پایدارتر باشد. این همان تفاوت میان قدرت نمایشی و ظرفیت واقعی اجتماعی است.
نتیجه‌گیری
۲۷ شهریور ۱۴۰۵ تهران را می‌توان به‌مثابه یک آزمایشگاه کوچک جامعه‌شناختی مشاهده کرد. در یک سوی شهر، حکومت ظرفیت عظیم سازمانی-رانتی خود را برای نمایش انسجام، آمادگی دفاعی و وفاداری سیاسی به خیابان آورد. در سوی دیگر، شهروندانی گرد هم آمدند تا در یک فعالیت ورزشی مشارکت کنند؛ اما تصاویر حضور زنان با پوششی اختیاری نشان داد که بخشی از جامعه در حال بازتعریف مرزهای حضور عمومی خود است. معنای اصلی این دو تصویر را نباید در تعداد افراد جست‌وجو کرد. معنای جامعه‌شناختی آنها در منبع سازمان‌یابی است.
در مورد نخست، بسیج عمدتاً از طریق سازمان‌ها، سلسله‌مراتب، منابع، توزیع رانت، اجبار حکومتی و زیرساخت‌های حکومتی شکل می‌گیرد. در مورد دوم، کنش جمعی از نیازها، علایق، سبک زندگی و شبکه‌های اجتماعی شهروندان سرچشمه می‌گیرد.
بنابراین، مسئله اصلی ایران معاصر را می‌توان نه صرفاً «اعتراض علیه حکومت»، بلکه بازتوزیع تدریجی ظرفیت سازمان‌یابی اجتماعی میان دولت و جامعه دانست. اگر این فرایند ادامه یابد، یکی از مهم‌ترین تغییرات ساختاری ایران می‌تواند انتقال تدریجی بخشی از قدرت تولید نظم اجتماعی از نهادهای رسمی حکومت به شبکه‌های مستقل جامعه باشد. چنین تغییری الزاماً در ابتدا سیاسی نیست. ممکن است از ورزش، بدن، پوشش، هنر، دانشگاه، کسب‌وکار، شبکه‌های اجتماعی و سایر اشکال زندگی روزمره آغاز شود و سپس پیامدهای سیاسی پیدا کند.
بنابراین، دو تصویر تهران را می‌توان دو شکل متفاوت از قدرت اجتماعی دانست: قدرتی که حکومت رانتی و خشونتگرا آن را سازمان می‌دهد و قدرتی که جامعه آن را به‌تدریج تولید می‌کند. اهمیت تاریخی این لحظه، نه در اثبات پیروزی یکی بر دیگری، بلکه در آشکارشدن شکاف فزاینده میان رویکرد سازمان‌یابی حکومتی و رویکرد تحول اجتماعی است.