منازعات کلامی فِرَق در ترازوی امام شافعی

عدنان فلاحی

  شافعی در هیچ کدام از آثارش کوچک‌ترین اشاره‌ای به منازعات کلامی‌ای که اندکی بعد از او برجسته شدند نکرده است. مسائلی از قبیل کیفیت لفظ قرآن، اسماء و صفات الهی، معنای علم و شناخت، آخرالزمان، تأویل، تفویض یا اثبات و... به طور کلی در آثار او مسکوت‌عنه هستند. اما آیا او معیاری برای سنجش درجات معرفت‌شناختی این مسائل به دست می‌دهد یا نه؟

  شافعی ـ در الرسالة و هم در جماع العلم ـ معتقد است که نقلیات بر دو قسم هستند:

علم دو نوع است: علم عامه که هیچ بالغ عاقلی راهی به جهل نسبت به آن ندارد... مثل نمازهای پنجگانه، وجوب روزه ماه رمضان، حج در صورت استطاعت، زکات در اموال، حرمت زنا و قتل و سرقت و خمر و هرآنچه که شبیه به این موارد باشد... این صنف از علم تماماً به شکل نص در کتاب خدا موجودند چنانکه نزد مسلمین هم عمومیت دارند و عوام مسلمین آنها را از عوام پیشین و به همین ترتیب از رسول الله نقل می‌کنند. مسلمین در روایت این نوع از علم و نیز در وجوب آن نزاعی ندارند. این علم عام، مجال نقل غلط یا تأویل و نزاع را ندارد... [و اما علم خاصه،] فروع فرایض و احکام مخصوص به آنهاست که بندگان خدا به آنها مشغولند؛ احکامی که نصی در کتاب [قرآن] در مورد آنها نیست و بیشترشان نصی از سنت هم ندارند ولو اینکه بعضی‌شان دلیلی هم در سنت دارند. پس این علم همانا اخبار خاصه است و نه اخبار عامه" [1].

  با توجه به ویژگی‌هایی که شافعی در اینجا صریحا درباره‌ی علم عامه می‌گوید می‌توان ویژگی‌های نقطه‌ی مقابل علم عامه یعنی علم خاصه را برشمرد:

  1ـ در علم خاصه، مجال تأویل، نقل غلط و اختلاف وجود دارد.

   2ـ در حوزه‌ی علم خاصه نصی از قرآن در دست نیست. یعنی ممکن است دلیلی از قرآن داشته باشد اما نص ـ به معنای لفظ قطعی‌الدلالة ـ در کار نیست.

  3ـ بخش بزرگی از علم خاصه حتی نصی در احادیث هم ندارند.

  شافعی در جای دیگری دوباره به تعریف علم خاصه می‌پردازد:

و علم خاصّه، دانش گذشتگان و نسل‌های پس از آنان ـ تا زمان افرادی که ملاقات کرده‌ای ـ است. در مورد آنچه که نصی از کتاب [خدا] درباره‌اش نیست، سخنان آنان با هم اختلاف دارد... در حالی‌که علم عامه چنین وضعیتی ندارد"[2].

  چنان‌که می‌بینیم، امام شافعی اقرار و اعتراف می‌کند که علمای مسلمان از زمان قدیم تا دوران وی در حوزه‌ی علم خاصه دچار اختلاف بودند چراکه اساسا این نوع از نقلیات، ذاتا اختلافی، تأویل‌بردار و محل نزاع است. نتیجه‌ی منطقی سخنان شافعی این است که وی اجتهاد در حوزه‌ی علم خاصه را مجاز و طبیعی و بدیهی می‌داند و بنابراین بحث تبدیع و تضلیل و تفسیق در حوزه‌ای از نقلیات که بالذات اختلافی و قابل مناقشه هستند، از دیدگاه شافعی کاملا بلاموضوع است. جالب است که شافعی خود نیز به این مهم اشاره می‌کند:

هرگاه کسی که حق اجتهاد دارد دست به اجتهاد زند، مجال این را دارد که چیزی بگوید که ـ در موافقت با کتاب و سنت و اجماع ـ دلالتی بر آن یافته است"[3].

  با این تفاصیل روشن است که قاطبه‌ی منازعات قرون بعدی بر سر مسائلی اختلافی از علم خاصه که حتی گاه به تکفیر مخالفان هم می‌انجامید در ترازوی معرفت‌شناسی شافعی چه میزان سست، بی‌پایه و بلاموضوع بوده و اصلی نزد شافعی ندارند.

ــــــــ

ارجاعات:

[1]. الشافعي، الرسالة، ص356، مصر: مكتبة الحلبي.

[2]. شافعی، جماع العلم، ص40، ترجمه و حواشی: عدنان فلّاحی، نشر احسان: 1404.

[3]. همان، ص80. اصل عبارت شافعی چنین است: "فإذا اجتهد من له أن يجتهد وسعه أن يقول بما وجد الدلالة عليه بأن يكون في معنى كتاب أو سنة أو إجماع".