📚مُدرّسِ خطیرِ حقوقِ اساسی ایران
فرهیختگانچرا اندیشه طباطبایی از منظر تدوین تاریخ حقوق اساسی ایران اهمیت دارد؟
✏️سید ناصر سلطانی
♦️سید جواد طباطبایی در آثار خود تاکید درجه‌اولی بر اندیشه مشروطه‌خواهی و حکومت قانون دارد «مشروطه‌خواهی حادثه‌ای در تاریخ جهانی آزادی و حکومت قانون است» و تاکید میکند که مشروطیت مفهومی در حقوق است و از این رو باید فهمیده و شرح داده شود. علاوه بر این، توجه به تکوین و تحول زبان حقوقی و وجوه دیگری از استقرار نظام حقوقی و لحظات بنیادگذار آن مانند تدوین قانون مدنی و حوادث پیرامون آن موضوع تاملات طباطبایی بوده است. او از دهه‌ای پیش توجه مضاعفی به فلسفه حقوق نشان داد و یکی از مجلدات آثار خود را به این موضوع اختصاص داده است که بخش مهمی از آن به سرانجام رسیده است. از سوی دیگر طباطبایی رساله‌ای ناتمام درباره تکوین مفاهیم حقوق عمومی در ایران نوشته است. نویسنده این سطور تا حدودی در جریان نوشته شدن رساله اخیر بود و همه کتابهای حقوق اساسی را که از مشروطیت به این سو نوشته شده بود برای استاد فرستاد: 1. درآمدی بر حقوق اساسی اثر آلبرت ون دایسی که در آستانه مشروطیت توسط مترجمی ناشناس به فارسی ترجمه شده است 2. حقوق اساسی یعنی آداب مشروطیت دول اثر محمدعلی فروغی 3. حقوق اساسی یعنی اصول مشروطیت دول اثر منصورالسلطنه عدل 4. قوانین فرانسه اثر لئوپولد مابیلو، ترجمه محمدعلی میرزا حشمت‌السلطان 5. حقوق اساسی اثر میرعماد نقیب‌زاده مشایخ طباطبایی 6. حقوق اساسی اثر قاسم قاسم‌زاده 7. حقوق اساسی ایران اثر احمد عراقی و برخی نوشتههای تاریخی دیگری که مناسبتی با این موضوع داشتند.
♦️در کتاب مکتب تبریز و مبانی تجدد خواهی در فصل دوم و ذیل عنوان «بساط کهنه و طرح نو در اندیشه سیاسی» بحثی طرح کرده و فقرات مهمی از تاریخ مشروطه‌خواهی را در ایران به دست داده که برای تدوین تاریخ حقوق اساسی ایران مغتنم است. در این فصل طباطبایی به نوعی دورنما و صورتی از تاریخ مشروطه‌خواهی و مواد و مصالح آن را نشان داده است تا چنانچه اهل نظر این بحث بخواهند در آینده چنین تاریخی تدوین کنند به چه وجوه و چه منابعی باید توجه کنند و چگونه از لابه‌لای متون تاریخی به چنین مفاهیمی دست یابند. علت اینکه پیش از طباطبایی چنین فصل مهمی از تاریخ مشروطه خواهی/تاریخ حقوق اساسی ایران تدوین نشده بود، این نکته است که چنین منظری وجود نداشت و طباطبایی به مدد امکاناتی که فراهم کرده بود توانست چنین بحثی را طرح کند. مقصودم از امکانات این است که طباطبایی از مجموعه‌ای از تواناییها و دانشها بهره داشت: حقوق، اندیشه سیاسی، تاریخ اندیشه و فلسفه و چند زبان اروپایی را خوب میدانست. از سوی دیگر شرایطی که ایران در سده اخیر در آن قرار گرفته بود که نهادهایی که دستاورد مشروطیت بودند رو به زوال نهاده بودند، دورنمایی از ضرورت تأمل درباره تاریخ مشروطه‌خواهی در افق بحثها پدیدار کرده بود.
♦️طباطبایی برای نخستین بار از چنین سابقه و تاریخی از مشروطه‌خواهی پرده برداشت و این موارد را ذیل اندیشه مشروطه‌خواهی و به‌عنوان «مقدمات مشروطه‌خواهی» توضیح داد. از این طریق طباطبایی افقی برای تدوین تاریخ حقوق اساسی ایران در سالهای پیش از پیروزی انقلاب مشروطه گشود. طباطبایی از منظری که به منابع این دوره مینگریست میتوانست تناقضات آن را توضیح بدهد. او با توضیح علت تناقض در روایت نویسنده صدرالتواریخ مقدمات تدوین تاریخ مشروطه‌خواهی در این دوره را فراهم میکند و مینویسد: «خاستگاه این تناقضها را باید اعتقاد راسخ نویسنده صدرالتواریخ به نظریه سلطنت «لابشرط» دانست، زیرا هواداری از «سلطنت مستقل» موجب شده است که نویسنده صدرالتواریخ نتواند توضیح معقولی از تعارض دیدگاه سیاسی قائم مقام مبنی بر تمایز سلطنت و حکومت عرضه کند.» نویسنده صدرالتواریخ به مناسبت دیگری در صدرالتواریخ نوشته است: «قائم مقام خیلی میل داشت که در عالم وزارت خود نوعی مختار باشد که سلطان بیرضای او به کسی کاری ندهد و عطایی ننماید.»
🔹ادامه مطلب را می‌توانید در شماره ۲۶ سیاست‌نامه مطالعه کنید.