گفتمان مسلمانی
فرهیختگان
آفاق‌ِگفتمانِ مسلمانی بارها از هم گسیخته شد. این سپهر، تاریخِ عاقله مسلمانان بود. نخستین گسستِ را تشیع در میدان سیاست رقم زد و سپس تصوف گسستِ دیگری را، این‌بار درمیدان شریعت، ببارآورد.
بی‌تردید "ایران" محوری‌ترین و پربارترین آفاق‌گفتمانیِ مسلمانان بود، که هم تشیع را پرداخت و نیز تصوف را صورتبندی نمود، و البته بستری برای پرورش و بالیدنِ جریان "معتزله" هم شد.
واصل‌ابن‌عطا (متولد مدینه در ۸۰ هجری) بنیانگذار "معتزله" بود. او که در بصره بالید و زیست و درگذشت، در میدانِ فربه الاهیاتیِ میانرودانِ ایرانی، نخستین تلاش‌های عقلانی‌سازی "اسلام" را رقم زد که جریانی شد که مورد حمایت مأمون قرارگرفت.
مأمونِ نیمه‌ایرانی، در چالش خونین با برادر تمام عرب‌اش - امین - برسر خلافت، چیره گشت و معتزلیان را برکشید، نهضت ترجمه مآثر یونانی را شتاب داد، پایتخت به خراسان بُرد، و روی خوش به شیعیان نمود؛ تا آنکه در قرن دوم هجری "نهضت‌اشعری" برخاست.
ابوالحسن اشعریِ عرب‌تبار (از نوادگان صحابی پیامبر ابوموسی اشعری) برعلیه خِرَدگرایی و "معتزلیان" شورید. پس از این شورش بود که معتزلیان در زوال افتادند، سیاست خلفایِ عباسی هم با خردگرایی همانقدر دشمنی داشت که با تشیعِ‌سیاسی تا اشعری‌گری نابخردِ پرعصبیت، رایتِ مسلمانی اهل سنت گشت.
"رسائل اخوان‌الصفا"ی ایرانی در قرن چهارم هجری در بصره، واپسین درخشش فرهمند جریانِ معتزله بود که آشکارا گرایشات هلنیستی داشت و عملا در زیست‌جهان یونانی می‌اندیشیدند: مقوله دولتشهر، سیاست درمعنای "پولیس"، هندسه اقلیدوس، اخلاق نیکوماخوس، و البته تشکیل انجمنِ سِرّی (secret society) شبیه فیثاغورثیان.
قرن پنجم‌وششم هجری عرصه علمداریِ سیاسیِ شیعیان اسماعیلی شد تا امام‌محمدغزالیِ اشعری مسلک را به حرکت واداشت. در خراسان که از یکسو میدانِ خردگرایی فارابی و بیرونی و خیام، و از سویِ دیگر عرصه تاخت‌وتاز اندیشگی و سیاسی اسماعیلیان بود و گرایشات شیعی در تفلسفِ الاهیاتیِ بوعلی‌سینا هم رخنه کرده بود، غزالی دستخوشِ احساس خطر برای ایمانِ ساده‌دلانه نابخردِ اشعری گشت.
این بود که ابتدا به سوی ترکانِ متعصب و نافرهیخته سلجوقی و دستگاه خلافت عباسی گرائید و قلم و قدم خویش در خدمت ایشان درآورد، "تهافه‌الفلاسفه" و "فضائح‌الباطنیه" نوشت و سرخیل "نظامیه"های خواجه‌نظام‌الملک شد. اما دست‌آخر گرایش به زهد و عرفان در او غالب آمد و "المنقذ من‌الضلال" نوشت و بر تربت ابراهیمِ‌خلیل عهدکرد که از دربارها کناره‌گیرد؛ درس را فرونهاد و در آرزوی "ایمانِ کم‌پیرزنان" در نیشابور عزلت گزید و دعوت سلطان‌سنجر را اجابت نکرد و برای احیای "حقیقتِ‌دین"، که گمان‌داشت در محاقِ شریعتِ ظاهربین افتاده بود، "احیا‌العلوم‌الدین" و "کیمیای سعادت" را نوشت.
آن "باطنی‌گری" را پیشتر در هیات اسماعیلیان نقدش کرده‌بود، اینک در کسوتِ "باطنی‌گری" صوفیه دل از او ربود!
باطنی‌گری که رویکردِ بنیادینِ گنوستیک‌ها به متون مقدس بود، شیوه هرمنوتیکیِ تشیع و تصوف شده بود تا به آن، آنچه در قرآن نمی‌یافتند را از آن برآورند: امامت، ولایت، عرفان به مثابه راه‌رهایی، دنیا چون زندان روح، عشق‌الاهی، پالایشِ جان به زُهد و ترک‌دنیا. بجز از دوتای اول، آن دیگری‌ها دل غزالی را بُرد و متحول‌اش کرد.
آفاق اهل سنت، فهمی از این نیمه دوم غزالی نیافت، که تماما "ایرانی" بود، بجایش او را به "تهافه‌الفلاسفه" و کتاب‌های کلامی‌اش شناختند؛ همین سویه او هم به متالهین قرون وسطای اروپا رسید. اما در "ایران"، نیمه دوم زندگی‌ِ‌فکریِ غزالی در خردِ‌تصوف خزید و تا مثنوی مولانا جریان یافت، اما آن تَشَرُعِ نیمه نخست زندگی غزالی، او را حتی نزد صوفیه ناخوشایند نمود تا مولانا از اویی که بسیار آموخته بود، ذکرخیری نکند! این درحالی است که گرایشات عرفانیِ نیمه دوم زندگی غزالی موجب ناخوشداشت ارتودوکسیِ اهل سنت از او گشت. تشیع هم غزالی را به جهت حملات کوبنده‌اش به بنیان‌های تشیع هرگز نبخشود. غزالی از همه سوی رانده‌شد!
عزلت‌وبی‌کسیِ گورِ غزالی در خاکی که تشیع و تصوف برآوَرد عجب نیست، اما اگر گور او در سرزمین اهل‌سنت نیز می‌بود، بی‌کس می‌ماند. با این‌وجود، آرامگاه حقیقی او نوشته‌هایش شد، که حتی از غارتِ مغول در قرنی پس از مرگ‌اش نیز جَست.
آن "مرگ‌عاقله" که قلم فرهمند او در جان مسلمانی افکند را غارتِ مغول تکمیل کرد. پس از آن، روحِ اندیشنده آفاق‌مسلمانی، که در ایران بود، دیگر آنقدر سرزنده نبود تا در غزالی و میراث‌اش بیندیشد. "آفاق گفتمانی" مسلمانان فرومُرد تا ایمان مسلمانیِ ما به سخیفی و سادگی "ایمانِ کم‌پیرزنانی" رسید که غزالی در حسرت‌اش مُرد!
مرگ‌ِما تا بامداد "تجدد" برقرارماند، تا آنگاه که بیدارشدیم نیز بیشتر شبیه مردگان بودیم تا زندگان. این عظیم‌ترین و خسارتبارترین "گسست" در تاریخِ عاقله ما شد و هنوز که هنوز است مبتلای پیامدهای آن گسست‌ایم.
پس‌از انقلاب ۵۷ که شمشیر بی‌مروت جبارانِ شریعتمدار بر جان و مال و کرامت ما حاکم گشت و همه را پایمال کرد، نخست عبدالکریم سروش بود که برایمان به تفصیل از غزالی گفت. این گفتنِ او، حدیث‌نفس اویی بود که ابتدا برکشیده آن شمشیر‌خون‌چکان شد و سپس رانده درگاهِ شمشیردارانِ ولایت گردید.
پس از سروش نوبت به دیگرانِ متدین ما رسید تا بیندیشیم که این شمشیر از کجا آمد که خاکِ خانمان‌مان را به توبره کشید و ایمان ساده‌دلانه ما را ازهم درید. چنین بود که غزالی از نو توجه‌ها را به خود جلب کرد تا از خلال آرامگاهِ کتاب‌هایش دراین بیندیشیم که پیامدهای خِرَدکُشی و دست در ایمان‌های ساده‌دلانه آویختن، اگر به سخن سهل باشد، به کردار چه سهمگین تواند که بود!
امروز داعیه‌داران دروغین عقل‌گرایی تشیع همان پرچمداران راستینِ اخباریان صفوی‌اند که همچون برادران خونیِ اهل سنتِ اشعری‌مسلک‌شان "اجدر آن لایعلمون (شیا)"!
این شمشیر خون‌چکان را صدق‌وصفایِ ایمان غزالی برای دریدن ما تیز کرد.
میراث غزالی، آن اشعریتِ ابلهانه اهل‌سنت و آن اخباریگریِ ضایعِ شیعی شد که امروز خود را به دروغ "اصولی" معرفی می‌کند.
و درحال این راهی است که آنگاه که "دین" بدل به "فرهنگ" می‌شود، می‌رود. فرقی هم نمی‌کند که کدام دین باشد. ترتولیان پدر لاتینیِ کلیسا(ی کاتولیک) در قرن دوم میلادی چنین نوشت:
"آتن چه ربطی به اورشلیم دارد؟! آکادمی چه ربطی به کلیسا، و بدعت‌گذاران چه ربطی به کلیسا دارند؟! آموزه‌های ما از ایوان‌سلیمان می‌آید، و هم او بود که گفت مردم باید خدا را با قلبِ سلیم خویش بجویند" (منظورش آن بود که با خردورزی نباید که بجویند).
آشنا نیست؟! مگر غزالی همین را نمی‌گفت؟ می‌بینید که هزارسال پیش از غزالی، ترتولیان نیز دعوت به "ایمانِ کم‌پیرزنان" می‌کرد!
اگر فرهمندترین اندیشمندانِ دو سامانِ الاهیاتیِ بکلی متفاوت، سر از یک برهوت در می‌آورند، حتما یک جایِ کار ایراد اساسی دارد.
ترتولیان‌ها اروپا را وارد در فلاکت‌فکر هزارساله قرون وسطا کردند و ابوحامد امام محمدغزالی هم از تدارک‌کنندگان "مرگ‌عاقله" در جهان مسلمانان شد.
ظالم آن قومی که چشمان دوختند
وز سخن‌ها عالمی را سوختند!