Dzyudo
Sport turining rivojlanish tarixi
Dzyudo so‘zi yapon tilidan so‘zma-so‘z tarjima qilinganda “yumshoq yo‘l” degan ma’noni anglatadi. Ushbu sport turi o‘zida ma’naviy va jismoniy tamoyillarni uyg‘unlashtiradi hamda dzyudochining raqibiga va hayotga nisbatan “yumshoq” munosabatini aks ettiradi. Bu jang san’ati samuraylarning qo‘l jangi texnikasi — jiu-jitsu asosida yaratilgan. Dastlab dzyudo o‘zini nazorat qilish, o‘zini tarbiyalash, mustaqillik va ishonchni rivojlantirish vositasi sifatida qo‘llanilgan, keyinchalik esa musobaqaviy sport turiga aylangan.
Yevropa chempionatlari va ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan sportchilar o‘rtasidagi dzyudo bo‘yicha jahon chempionati ilk bor 1987-yilda o‘tkazilgan, keyingi — 1988-yilda Seul (Koreya) shahrida dzyudo musobaqalari Paralimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilgan. Ayollar ilk bor 2004-yilda Afinadagi Paralimpiya o‘yinlarida ishtirok etishdi.
Ko‘zi ojizlar dzyudosi yapon jang san’atining moslashtirilgan ko‘rinishi bo‘lib, ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi sportchilar uchun maxsus ishlab chiqilgan. To‘rt yil o‘tib, Barselonadagi o‘yinlarda 16 nafar sportchi medallar uchun kurashdi. Sportchilarining yuqori tayyorgarlik darajasi dzyudo musobaqalarining mazmunan boyligi jihatidan sog‘lom atletlar bellashuvidan qolishmasligini ko‘rsatadi.
2016–2017-yillarda para dzyudo O‘zbekistonda tizimli rivojlanish bosqichiga kirdi. Bu davrda ko‘zi ojiz sportchilarni dzyudoga jalb etish bo‘yicha dastlabki saralash ishlari olib borildi, murabbiylar maxsus metodika asosida tayyorlana boshladi. Mashg‘ulotlar asosan texnika va xavfsizlik qoidalarini puxta o‘zlashtirishga qaratildi. Ushbu bosqich para dzyudoning poydevorini yaratdi.
2018-yilda para dzyudo sportchilari respublika darajasida muntazam mashg‘ulotlar olib borib, ichki bellashuvlarda ishtirok eta boshladi. Sportchilarning texnik-taktik tayyorgarligi, muvozanat va reaksiya tezligi sezilarli darajada oshdi. Shu yilda para dzyudo sog‘lomlashtiruvchi sport turidan musobaqaviy yo‘nalishga o‘ta boshladi.
2019-yilda para dzyudo O‘zbekistonda barqaror adaptiv sport turi sifatida e’tirof etildi. Sportchilar xalqaro tajriba orttirish maqsadida mintaqaviy va ochiq turnirlarda qatnasha boshladi. Ushbu bosqichda para dzyudo bo‘yicha milliy maktab shakllanib, iqtidorli sportchilar ajralib chiqdi.
2020–2021-yillarda para dzyudo sporti jadal rivojlandi. Sportchilar xalqaro musobaqalarda ishtirok etib, yuqori natijalar va sovrinli o‘rinlarni qo‘lga kirita boshladi. Aynan shu davrda para dzyudo O‘zbekiston Paralimpiya delegatsiyasining asosiy medal manbalaridan biriga aylandi. Mashg‘ulot jarayonlari ilmiy-uslubiy asosda takomillashtirildi.
2022-yilda para dzyudo sporti yuqori natijaviy bosqichga chiqdi. Sportchilar Osiyo va jahon miqyosidagi musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etib, O‘zbekistonning xalqaro sport nufuzini mustahkamladi. Ushbu yilda para dzyudo mamlakatda eng istiqbolli adaptiv sport turlaridan biri sifatida baholandi.
2023-yilda para dzyudo bo‘yicha sportchilar zaxirasini tayyorlashga alohida e’tibor qaratildi. Yosh sportchilarni jalb etish, hududiy mashg‘ulot markazlarini kuchaytirish va musobaqaviy tajribani kengaytirish ishlari olib borildi. Bu bosqich para dzyudoning uzluksiz rivojlanishini ta’minladi.
2024–2025-yillarda (hozirgi davr) para dzyudo O‘zbekistonda yuqori darajada rivojlangan adaptiv sport turi sifatida faoliyat yuritmoqda. Sportchilar Yozgi Paralimpiya o‘yinlari sikli doirasida tayyorgarlik olib bormoqda. Ushbu sport turi O‘zbekiston Milliy paralimpiya qo‘mitasi tomonidan ustuvor yo‘nalish sifatida qo‘llab-quvvatlanmoqda va xalqaro maydonda raqobatbardosh natijalar ko‘rsatmoqda.
Musobaqa qoidalari
Qoidalar oddiy dzyudo musobaqalari qoidalaridan uncha katta farq qilmaydi. Paralimpiya dzyudo musobaqalari Xalqaro dzyudo federatsiyasi (IJF) tomonidan boshqariladi va ba’zi o‘zgarishlar Xalqaro ko‘zi ojizlar sport assotsiatsiyasi (IBSA) tomonidan tasdiqlangan qoidalarga muvofiq joriy etiladi. Asosiy farq shundaki, dzyudochilar musobaqani kimono uchun tutqichdan ushlagan holda (bu ushlash “kumikata” deb ataladi) boshlaydilar. Agar sportchilar orasidagi tutashuv uzilib qolsa, hakam “matte” (kuting) yoki “stop” deb jangi to‘xtatadi va sportchilar boshlang‘ich holatga qaytadilar. Bellashuv albatta ta’zim bilan boshlanadi va ta’zim bilan yakunlanadi. Kurash davomida polvon o‘z raqibiga hurmatini jami 7 marotaba namoyon etadi, bunda har bir ta’zimning davomiyligi taxminan 4 soniyani tashkil etadi, egilish burchagi esa — 30 daraja.
Paralimpiya dzyudo — bu ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi sportchilar uchun mo‘ljallangan sport turi bo‘lib, ular erkaklarda yetti va ayollarda olti vazn toifasi bo‘yicha tasniflanadilar.
Erkaklar vazn toifalari: 60 kg, 66 kg, 73 kg, 81 kg, 90 kg, 100 kg va 100 kg dan yuqori.
Ayollar vazn toifalari: 48 kg, 52 kg, 57 kg, 63 kg, 70 kg va 70 kg dan yuqori.
Dzyudo sportida sportchilar ko‘rish qobiliyati darajasiga qarab uchta sinfga bo‘linadi:
B1: to‘liq ko‘rlik — odam umuman yorug‘likni ko‘rmaydi yoki faqat yorug‘likni sezadi, lekin hech qanday masofada va yo‘nalishda qo‘l shaklini farqlay olmaydi.
B2: qisman ko‘rish — odam qo‘l shaklini ajrata oladi, biroq ko‘rish o‘tkirligi 2/60 dan yaxshi bo‘lmaydi va/yoki ko‘rish maydoni 5 darajadan oshmaydi.
B3: zaif ko‘rish — ko‘rish o‘tkirligi 2/60 dan 6/60 gacha va/yoki ko‘rish maydoni 5 dan 20 darajagacha bo‘lgan sportchilar.
B1, B2, B3 toifasidagi sportchilar yagona (birlashtirilgan) sinfda bellashadilar.
Dzyudo janglari 8 × 8 metr o‘lchamdagi tatamida o‘tkaziladi. Bellashuv davomiyligi erkaklarda 5 daqiqa, ayollarda esa 4 daqiqani tashkil etadi. Sportchilarga tashlashlar, ushlashlar, ilishlar va bo‘g‘ish texnikalari uchun ochkolar beriladi. Eng ko‘p ochko to‘plagan sportchi g‘olib deb e’lon qilinadi.
Ustunlikka erishish va ochko jamlash uchun dzyudochi tezkorlikni kuch va chaqqonlik bilan uyg‘unlashtira olishi kerak. Asosiy vazifa — muvozanatni saqlash, hushyorlikni yo‘qotmaslik va raqibning qarshi harakatlariga tezkor javob bera olishdir. Sportchi jang davomida raqibni muvozanatdan chiqarishga intiladi va texnik usullarni o‘zgartirib turadi. Asosiy ochko beriladigan amallar — tashlashlar va ushlab turish (ushlab qolish, bo‘g‘ish va og‘riq beruvchi usullar). Oyoq, qo‘l yoki bosh bilan zarba berish paralimpiya dzyudosida qat’iyan man etiladi.
Eng yuqori baho — ippon — berilishi bilan sportchi darhol g‘olib deb e’lon qilinadi va jang muddatidan oldin yakunlanadi. Bu baho raqib katta amplituda bilan, kuchli va tezlik bilan tatamiga orqa tarafining katta qismi bilan tushirilsa yoki sportchi 25 soniya davomida ushlab turilsa beriladi. Ippon, shuningdek, raqib og‘riqli yoki bo‘g‘uvchi usul natijasida taslim bo‘lsa ham qayd etiladi. Taslim bo‘lish uchun sportchi “Maitta!” (“Taslim bo‘ldim!”) deydi yoki tatamiga yoki o‘z tanasining biror qismiga ikki marta uradi.
So‘nggi o‘n yilliklarda ko‘rish imkoniyati cheklangan shaxslar uchun dzyudo jadal rivojlanib bormoqda. Bugungi kunda bu sport turi mamlakatimizda ham ommalashib, mashg‘ulotlar soni ortmoqda, bunga Londonda o‘tkazilgan Paralimpiya o‘yinlarida erishilgan yuqori natija — 5 ta medal sabab bo‘lgan.
Eng ko‘p shug‘ullanuvchilar Moskvada, Dog‘iston Respublikasida, Bashqirdiston, Sverdlovsk, Voronej, Ulyanovsk viloyatlarida, Perm va Xabarovsk o‘lkalarida jamlangan. Shuningdek, ko‘zi ojizlar dzyudosi Smolensk, Tomsk, Tula, Chelyabinsk, Novosibirsk, Saratov viloyatlarida, Sankt-Peterburgda, Checheniston Respublikasida, Tatariston Respublikasida ham rivojlanmoqda. Xanti-Mansiysk avtonom okrugida va Krasnodar o‘lkasida ham mashqlar olib boriladi.
Bundan tashqari, xalqaro turnirlar, mintaqaviy chempionatlar va jahon chempionatlari ham o‘tkazib kelinmoqda.