Buyruq qatori asoslari

Ushbu o'quv bo'limi quyidagi o'quv maqsadlarini o'z ichiga oladi:

• Qobiq nima ekanligini tushunish
• Linux qobig'ida asosiy navigatsiyani bajarish
• Buyruq satri orqali katalog tarkibini ro'yxatlash
• Fayl tarkibini buyruq satri orqali o'qish

Linux tizimlari bilan ishlashning eng keng tarqalgan usuli — buyruq satridan foydalanishdir. Buyruq satri matnga asoslangan interfeys bo‘lib, u orqali buyruqlarni bajarish yoki ma’lumotlarni olish mumkin. Foydalanishni boshlash uchun terminaldan foydalanamiz.

Kali Linux’da biz yuqori chap burchakdagi qora ikonka orqali terminalni ochamiz. Shundan so‘ng quyidagiga o‘xshash oynani ko‘ramiz:

┌──(kali@kali)-[~]
└─$

1-rasm — Kali terminali

Har bir foydalanuvchi terminaldan o‘z uslubida foydalanadi. Ushbu kurs davomida esa boshqacha ko‘rinishdan foydalanamiz. Ko‘rinishlar o‘rtasida Ctrl + p yordamida almashish mumkin:

kali@kali:~$

2-rasm — Buyruq satrining alternativ ko‘rinishi

Terminal yoki buyruq satri ko‘pincha "qobiq" deb ataladi. Texnik jihatdan, qobiq bu — buyruqlarni qayta ishlaydigan va natija chiqaradigan dastur. U terminal yoki konsol sinonimi sifatida ham ishlatiladi.

Linuxdagi muhim qobiqlar:

• sh — Bourne Shell. Ko‘p qobiq muhitlarining asosi.
• bash — Bourne Again Shell. sh’ning rivojlangan versiyasi, ko‘pgina Linux distributivlarida standart.
• ksh — Korn Shell. sh’ga asoslangan va qo‘shimcha imkoniyatlarga ega.
• zsh — Z Shell. bash’ga asoslangan va ko‘plab qo‘shimcha funksiyalarni taklif etadi.

Turli qobiqlar umumiy maqsadga xizmat qiladi: buyruqlarni bajarish va dasturlarni ishga tushirish, ammo ularning imkoniyatlari turlicha bo‘ladi.

Windows’da haydovchi harflari ishlatilsa, Linux’da barcha fayl va kataloglar ildiz katalogi (/) ostida joylashgan bo‘ladi.

Asosiy navigatsiya buyruqlari:

• pwd — joriy katalogni ko‘rsatadi
• cd <katalog_nomi> — boshqa katalogga o‘tadi
• cd .. — yuqori katalogga qaytadi

kali@kali:~$ pwd
/home/kali

kali@kali:~$ cd Documents

kali@kali:~/Documents$ pwd
/home/kali/Documents

kali@kali:~/Documents$ cd doesnotexist
cd: no such file or directory: /doesnotexist

3-rasm — Kataloglar o‘zgarishi

pwd yordamida joriy katalogni ko‘rdik, cd bilan boshqa papkalarga o‘tdik. cd .. esa bir darajaga yuqoriga chiqishga imkon beradi.

Fayllar va kataloglarga ikki xil yo‘l bilan murojaat qilinadi:

• Mutlaq yo‘l — ildiz katalog (/) dan boshlab yoziladi
• Nisbiy yo‘l — joriy katalogga nisbatan yoziladi

kali@kali:~/Documents/drafts$ file /etc/passwd
/etc/passwd: ASCII text

kali@kali:~/Documents/drafts$ cd ~

kali@kali:~$ file /etc/passwd
/etc/passwd: ASCII text

4-rasm — Mutlaq yo‘l orqali faylga murojaat

kali@kali:~$ file ../../etc/passwd
/etc/passwd: ASCII text

kali@kali:~/Documents$ file ../../etc/passwd
../../etc/passwd: cannot open `../../etc/passwd' (No such file or directory)

5-rasm — Nisbiy yo‘l orqali faylga murojaat

~ — foydalanuvchining uy katalogi. cd ~ bilan istalgan joydan uy katalogiga qaytish mumkin.

kali@kali:/etc$ cd ~
kali@kali:~$ pwd
/home/kali

6-rasm — Uy katalogiga qaytish

Fayllarni ko‘rish va ro‘yxatlash buyruqlari:

• ls — fayl va papkalarni ro‘yxatlaydi
• ls -1 — har bir faylni alohida satrda ko‘rsatadi
• ls -la — barcha (hatto yashirin) fayllarni kengaytirilgan ko‘rinishda chiqaradi

kali@kali:~$ ls
Desktop  Documents  Downloads  Music  Pictures  Public  Templates  Videos

kali@kali:~$ ls -1
.
..
Desktop
file1
file2
Directory1
...

7-rasm — Fayllarni ro‘yxatlash

Fayl tarkibini ko‘rish uchun ishlatiladigan buyruqlar:

• cat — fayl tarkibini chiqaradi
• cat -n — satr raqamlari bilan chiqaradi
• more, less — sahifalab ko‘rish
• head — yuqori qatorlarni ko‘rsatadi
• tail — oxirgi qatorlarni ko‘rsatadi

kali@kali:~$ cat file
this
is
a
file
that
has
many
lines

kali@kali:~$ cat -n file
 1  this
 2  is
 3  a
 4  file
 5  that
 6  has
 7  many
 8  lines

8-rasm — cat buyrug‘i misoli

less +F file.log — faylni real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi (masalan, jurnal fayllari uchun).

kali@kali:~$ head -n 3 file.txt
kali@kali:~$ tail -n 3 file.txt

head yuqoridan, tail esa pastdan N ta qatorni chiqaradi. Bu ayniqsa log fayllarni tahlil qilishda foydalidir.

Bu buyruqlar orqali siz terminalda harakatlanish, kataloglar va fayllar bilan ishlashni, matnli fayllarni ko‘rishni o‘rganasiz.