Begona bo'lmagan qo'llar

Uch kundan beri tinmay yog‘ayotgan qor shaharni yarim metr qalinlikda qoplab olgan, bu ham yetmagandek, odamni suyak-suyagigacha o‘tib ketadigan izg‘irinini o‘zi bilan yetaklab yuribdi. Avtomobil yo‘llari bo‘ylab qor tozalovchi mashinalar tongdan kechgacha xirillab o‘tadi, temir panjalari bilan qor qatlamini tilib, yo‘l chetiga uloqtiradi. Ammo ularning mehnati hech ham ko‘zga tashlanmaydi — asfalt baribir ko‘rinmaydi, qor yana va yana ustini yopib oladi. Qish o‘z hukmini o‘tkazmoqda, dunyo so‘rayotganlar makon qurgan qudratli shahar esa bunga indamay, mutelik bilan bo‘ysunayotir. Boshqa yo‘li ham yo‘q. Piyodalar yo‘laklarida ham odam siyrak. O‘ta zaril ish bilan yoki majburlikdan yurganlarni hisobga olmasa, sumkasini yelkasiga tashlab, boshini egib olgancha qadam tashlayotgan yetkazib beruvchilar hamda kuraklarini yerga urib, muzlagan qor bilan olishayotgan, nafasi og‘zidan oq bug‘ bo‘lib chiqayotgan kommunal xizmat xodimlaridan bo‘lak hech kim yo‘q. Aprel-may oylarida bu ko‘chalar kunning istalgan vaqtida gavjum bo‘ladi, hozir esa hamma o‘zini ichkariga urgan. Bunaqa sovuqda ko‘chada o‘n daqiqa turishning o‘zi odamni tarasha qilib qo‘yishi haqidagi gaplar har yerda aytiladi. Kimdir bu gapga kulib qo‘yadi, kimdir jiddiy qabul qiladi. 

U ertalab odatdagidek erta uyg‘ondi. Soat hali oltiga ham bormagan, ishga ketishiga esa roppa-rosa 2 soat bor. Oila a’zolarini bezovta qilmaslik maqsadida oshxonaga o‘tdi. Elektr choynak sekin g‘uvillab ishlay boshladi, qahva hidiga o‘xshash iliq bir hid tor xonani to‘ldirdi. Oshxona katta bo‘lmasa-da, ancha tartibli — deraza tokchasida eski gul tuvagi, devorda sarg‘ayib ketgan kalendar, burchakda esa otasidan qolgan yog‘och stol. Stol ustida hech qachon ortiqcha buyum turmaydi — bu odat unga otasidan o‘tgan. 

U Moskvaning janubi-g‘arbiy qismidagi eski, ammo mustahkam ko‘p qavatli uylardan birida yashaydi — beton devorlari qalin, zinapoyalari sovuq, lekin ishonchli uylardan. Kvartirasi sakkizinchi qavatda, derazalari hovliga qaragan. Yangi qurilgan uylarda yashashga qurbi yetsa-da, otasidan qolgan eski uyda yashashni afzal biladi.  

Elektr choynak suvi qaynagach, finjonda tayyorlangan qahvani ichgancha, deraza yoniga bordi. Ko‘p qavatli uy hovlisini oppoq qor qoplagan. Kechadan beri yog‘gan qor bolalar maydonchasini, temir arg‘imchoqlarni, o’rindiqlarni ko’z ilg’amas  darajada ko‘mib yuborgan. Derazaga suyanib turib, bir muddat hech narsa haqida o‘ylamadi.  Finjondagi qahva sovib borar, u esa hali ham hovliga tikilib turibdi. Ichida qanaqadir notinchlik bor, lekin bu bezovtalikning sababini aniq aytib bo‘lmaydi. Ijod kishilarida sababsiz iztiroblar doimiy kechgani tufayli sababini izlab ham o‘tirmaslikka o‘rganib qolgan. Turli masalalar to‘g‘risida o‘y surib, vaqt o‘tganini ham bilmay qolibdi, avval kelini, keyin xotini, keyin o‘g‘li oshxonaga chiqdi, tezda nonushta qilindi va hamma shaharning turli taraflariga turli yumushlar bilan yo‘l oldi.   

Tashqarida hayot muzlab qolgandek bo‘lsa-da, televizion kanal binosi ichida har doimgidek hayot qaynamoqda. Qalin devorlar sovuqni o‘tkazmagani sabablimi yoki bu yerdagilar har qanaqa sharoitga moslashgani sabablimi, ichkarida doimiy shovqin — qadam tovushlari, eshiklarning ochilib-yopilishi, qisqa buyruqlar, ba’zan asabiy, ba’zan shoshqaloq ovozlar bir-biriga qo‘shilib ketmoqda. Yo‘laklarda kabel ko‘targan yigitlar ehtiyotkorlik bilan yuribdi — go‘yo qo‘llaridagi simlar emas, tirik narsa olib ketayotgandek. Muharrirlar qo‘lida qog‘ozlar bilan bir xonadan ikkinchisiga yugurib o‘tadi, ba’zilari telefonda kim bilandir past ovozda gaplashadi, ba’zilari esa eshitiladigan darajada nimalarnidir tushuntiradi. Rejissyor yordamchilari quloqlariga taqilgan garnituralar orqali bir vaqtning o‘zida bir nechta joyga buyruq beradi:

— Uch daqiqa qoldi…

— Kamera ikkinchi pozitsiyaga…

— Grafika tayyormi?

U yo‘lakda ko‘ringan zahoti muhit biroz o‘zgardi. Kimdir qaddini rostladi, kimdir gapini yutdi, kimdir esa beixtiyor ovozini pasaytirdi. Bu qo‘quvdan emas, albatta. Rahbarlik lavozimida ishlamasa-da, hech kimga buyruq bermasa-da, uning hurmati bu yerdagi har qanday kursi egasinikidan balandroq. Sababi oddiy: u eng nufuzli, eng ko‘p tomosha qilinadigan ko‘rsatuv x muallifi. Reytinglar, tomoshabinlarning munosabati, ijtimoiy tarmoqlardagi muhokamalar — bularning bari uning nomi bilan bog‘liq. U efirda paydo bo‘lsa, mamlakatning eng katta odamidan tortib, eng chekkasidagi gapi hech qayerga o‘tmaydigan fuqarogacha ekran oldida mixlanishini hamma biladi. 

Shu sababli u o‘zini ishxonada ancha erkin tutadi. Yo‘laklar, xonalar, studiyalar unga qadrdon bo‘lib ketgan. Bu devorlar orasida talabalik davridan to hozirgacha butun faoliyatini o‘tkazgan, shu yerda ovozi pishgan, yuzidagi mimikalar aniqlashgan, sukut qachon kerakligini o‘rgangan edi. Yo’lakning oxiridagi grimxona oldida to‘xtadi. Eshik yarim ochiq, ichkaridan yorug‘lik va yuz uchun surtiladigan kosmetika hidlari anqib turibdi.

— Bugun kayfiyatingiz zo‘r ko‘rinadi, — dedi u bilan deyarli teng stajga ega grimxonada ishlovchi yoshi kattaroq ayol, yuziga ohista upa surtarkan.

— Qish odamni hushyor qilib qo‘yadi, — javob berdi u jilmayib.

Hamkasbi — yoshroq jurnalist, har doim shoshilib gapiradigan, qo‘llari bilan ko‘p imo qiladigan yigit yonidan o‘tib ketarkan, kulib qo‘ydi:

— Bugun ham efirga juda muhim mavzuni olib chiqasiz, sezib turibman. 

U javob qaytarmadi, faqat bosh irg‘adi. Efir oldidan u stulga o‘tirib, telefoniga ko‘z yugurtirdi. Bir nechta o‘qilmagan xabar va birgina qo‘ng‘iroq — notariusdan. Efirdan keyin notariusga borib, anchadan beri amalga oshirmagan ishni bugun yakunlashga ahd qildi va o‘zining studiyasi tomon yo‘l oldi. Kamera yonib, motor so‘zi eshitildi hamda olamshumul mavzular muhokama qilinadigan efir boshlandi… 

Efir tugagach, paltosini kiyib, binodan tashqariga chiqdi. Eshik ortidan sovuq darrov yuziga urildi — xuddi kimdir ko‘kragiga muzdek havoni irg’itgandek. Qor oldingidan ham shiddatliroq yog‘ayotgan edi. U bir zum to‘xtab qoldi, boshini ko‘tarib, osmonga qaradi. Qor parchalari yuziga urildi, yonoqlarini chimchiladi, lablariga tushdi. Bu sovuq tanani emas, xotirani uyg‘otardi. Shu payt, o‘zi ham sezmagan holda, xayoli otasiga ketdi. Otasi kamgap edi, savol berilmasa, gapirmasdi. Qachon to‘xtash, qachon sukut saqlash kerakligini bilardi. U hech qachon ovozini ko‘tarmagan, lekin uning jimligi ba’zan baqiriqdan ham og‘irroq bo‘lardi. Mehrini ham shovqinsiz ko‘rsatardi. Biror narsa deyish o‘rniga o’g’lining yelkasiga qoqib qo‘yar, indamay yonida o‘tirardi. O‘sha jim o‘tirishlar, ehtimol, eng ko‘p gapirgan lahzalar edi. O’g’lining qiziquvchanlik bilan berilgan savollariga: 

— Keyin gaplashamiz, — deb javob berardi ko‘pincha.

Bu gap doim sokin, shoshilmasdan aytilardi. Go‘yo vaqt ko‘p, hayot uzun, keyin albatta keladigandek. O’g’il ham bunga ishonardi. Savollarni yig‘ib qo‘yardi, gaplarini ichiga solib yurardi. Keyin, albatta, keladi deb o‘ylardi. Lekin keyin kelmadi. Dastavval, u otasining javoblariga ehtiyoj sezmay qo’ydi. Keyin esa otasi o‘lib ketdi. Gaplashilmagan gaplar, so‘ralmagan savollar, aytilmagan minnatdorchiliklar hammasi shu “keyin” bilan birga qolib ketdi. 

U mashinasiga o‘tirdi va kalitni buradi. Eshik yopilganda tashqaridagi sovuq nafasi birdan uzildi, ichkarida faqat dvigatelning xira g‘uvillashi qoldi. Old oynadagi muzlagan qor cho‘kib, oynatozalagichlar uni ikki tomonga surib tashladi. Salon asta-sekin isiy boshladi. Mashina yo‘lga tushdi. Avtomobillar kam, har biri ehtiyotkor, go‘yo bir-biriga halaqit bermaslikka harakat qilayotgandek sekin yuribdi. Yo‘l chetlarida qor uyumlari balandlab ketgan, svetoforlar ostida qizil va yashil ranglar qor fonida yanada xira ko‘rinadi.  U rulni mahkam ushladi. Radio o‘chiq edi — tushunarli, bugun ovoz ortiqcha. Mashina ichidagi jimlikda faqat shinalarning qor ustida chiqargan g‘ijirlashi eshitiladi. Bu tovush unga bolaligini, otasi bilan qishki yo‘llarda birga ketganlarini eslatdi. O‘shanda ham ko‘p gapirilmasdi. Faqat yo‘l, sovuq va yonma-yon o‘tirgan ikki odam…

Notarius idorasi markazga yaqin, eski ko‘p qavatli binoning birinchi qavatida joylashgan edi. Kiraverishda odamlar kam — bu ob-havoda ko‘chaga chiqishning o‘zi ham jasorat talab etadi, axir. Eshik ustidagi lavhaning yarmi qor bilan yopilib qolgan, ichkarida esa iliqlik va qog‘oz hidiga o‘xshash o‘ziga xos bir muhit bor.  U palto va sharfini yechib, kutish zaliga o‘tdi. Devor bo‘ylab terilgan stullar, burchakda suv apparati, stolda to‘plangan papkalar. Hammasi joyida. Bu yerda hayot qaynamaydi, hammasi sokinlik bilan bo‘ladi. Bir zumda uni ichkariga taklif qilishdi. Yordamchi qiz hamrohligida notarius xonasiga kirib bordi. 

— Marhamat, — ichkaridan ayol ovozi eshitildi. 

Notarius o‘rta yoshdan oshgan, sipo kiyingan, ko‘zoynak taqqan ayol edi. Uning harakati sokin, ovozi baralla, ortiqcha hissiyotlardan holi insonligi sezilib turardi. 

— O‘tiravering, — dedi u hujjatlarni tartibga solarkan. — Siz bilan telefon orqali gaplashgandik,  meros masalasi bo‘yicha xizmatimiz kerak edi, shundaymi?

U bosh irg‘adi, papkasini stol ustiga qo‘ydi:

— Otamning nomidagi kvartirani o‘z nomimga o‘tkazishim kerak, — dedi qisqa qilib.

Notarius hujjatlarni varaqlay boshladi. Vasiyatnoma, mulk hujjatlari, pasport nusxalari — bularning bari joyida. Ayol boshini ko‘tarib, muloyim ohangda gapirdi:

— Yaxshi. Vasiyatnoma bor ekan, jarayon ancha yengillashadi. Aks holda

aka-ukalaringizning roziligi, merosxo‘rlarning umumiy kelishuvi talab qilinardi. Bilishimcha, bitta opangiz vafot etgan ekan-a? 

— Ha, — dedi u. — Bir necha yil oldin vafot etgan. 

— Agar vasiyatnoma bo‘lmaganda, ularning farzandlarining roziligi ham kerak bo‘lardi, — dedi notarius. — Hozir esa bunga hojat yo‘q. Bu yaxshi.

U ichidan yengil tortdi. Bu ish, demak, uzoqqa cho‘zilmaydi. Bir necha imzo, bir necha muhr — xolos. Hamirdan qil sug‘urgandek oson kechadi. 

— Endi asosiy hujjatlar bo‘yicha tekshiruvni yakunlaymiz, — dedi notarius kompyuterini yoqarkan. — Otangizning tug‘ilganlik haqidagi guvohnomasi kerak bo‘ladi.

— Albatta, — dedi u va papkaga ishora qildi.

Papkani qayta ko‘zdan kechirgan notarius unga tushunarliroq ohangda gapirdi: 

• Bilasizmi, bu papkadagi fuqarolik passporti. Bizga esa tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnoma kerak bo‘ladi. Metrka bor-ku. O‘sha. ZAGSdan beradi. 

U avvaliga buni oddiy tushunmovchilik deb qabul qildi. 

— Ehtimol, boshqa papkada qolib ketgandir, — dedi u ishonch bilan.

— Shoshilmang, — dedi notarius sokinlik bilan. — Agar guvohnoma bo‘lmasa, nusxasi ham saqlanmagan bo‘lsa, bazaga so‘rov yuboramiz. Qayerda tug‘ilgan edi otangiz?

— Smolenskda, — dedi u hech ikkilanmay.

— Yaxshi. Hozir tekshiramiz. 

Notarius kompyuterda nimanidir yozdi, biroz ekranga tikilib qoldi. Sukut bir necha soniyaga cho‘zildi.

— Hozircha tizimda ko‘rinmayapti, — dedi u nihoyat. – Ishqilib, otangiz boshqa mamlakatda tug‘ilmaganmi? 

Bu gapdan g’azablangan bo‘lsa-da, o‘zining kimligi yodiga kelib, sokinlik bilan javob berdi: 

• Barcha ajdodlarim mana shu vatanda tug‘ilib, o‘sgan. Avlodimizda boshqa mamlakatlardan kelib qolganlar mavjud emas!

 — Juda yaxshi, lekin bu hali hech narsani anglatmaydi. Avvalambor, ZAGSlardan so’rab ko’rishingiz kerak. U yerdan chiqmasa, arxivlarga rasmiy so‘rov yuborasiz. Qog’oz ko’rinishida saqlangan bo‘lishi kerak.

U istamaygina bosh irg‘adi. Mayli, bunday holatlar bo‘lib turadi. Hujjatlar bilan bog’liq chalkashliklar tabiiy holat. Axir, u yerda ham odamlar ishlaydi, xatolik bo’lishi tabiiy. Ustiga ustak, u paytlarda ittifoq bo’lgan, hozirda federatsiya. 

— Siz mashhur odamsiz, — dedi notarius kompyuterdan ko‘zini ko‘tarmay. — Tanishlarni ishga solsangiz, jarayon tezroq bo’lishi mumkin.

Bu gap unga tasalli bermadi.

— Qachon ma’lum bo‘ladi? — deb so‘radi u.

— Boshqalarda bir necha hafta ichida, — dedi notarius. — Sizga 2-3 kunda qilib berishsa kerak. Biroq…  Agar topilmasa… Ayol gapini tugatmadi… 

Kunning hali yarmi ham o’tmagani uchun u shu bugunoq hujjatlar ortidan yugurishga tushdi. Ishni cho’zgandan nima foyda? Xayr ishning oldi yaxshi. Adliya vazirligidagi tanishiga telefon qilib, vaziyatni tushuntirgach, 5 daqiqadan so’ng Smolensk shahri ZAGS boshlig’i telefon qildi. Kerakli ma’lumotlarni olganidan so’ng tez orada qayta qo’ng’iroq qilishini aytib, aloqani uzdi. Hammasi yaxshi bo’lishiga unda shubha yo’q edi. Odatiy rasmiyatchilik, vaqtinchalik kechikish deb o‘zini ishontirdi. 

Birozdan so’ng yana telefoni jiringlab, bir ayol o’zini Smolensk shahri ZAGS xodimasi deb tanishtirgach, dedi: 

— Smolenskligi aniq a?

— Ha, - tag’in ensasi qotib javob berdi u

— Tug‘ilgan yilini ayta olasizmi? 

— 1942-yil, 18-aprel.  

Xodima bir necha daqiqa jim qoldi. Klaviaturaning shiqirlagan ovoz eshitildi.

— Bizda bunday qayd yo‘q, — dedi u xotirjam, xuddi kundalik gapni aytayotgandek.

— Qanaqasiga? — dedi u ovozini ko‘tarmay. Passportidagi tug’ilgan joyida “Smolensk shahri” deb yozilgan-ku, axir. Tug‘ilgan odam yo‘q bo‘lib qoladimi hech zamonda?

Xodima yelka qisdi.

— Ba’zan eski yozuvlar yo‘qolib ketgan bo‘ladi. Bilasiz, urush davrida, Smolensk nemislar qo’lida bo’lgan. Okkupatsiya davrida hech qanaqa qaydlar amalga oshirilmagan. Shu bois qayd qilinmay qolgan bo’lsa kerak. Biroz kechikib bo’lsa-da, tug’ilganlik haqidagi guvohnomalar berilgan. 

— Unda arxivda bo‘lishi kerak, — dedi u qat’iy ohangda.

— Albatta, — dedi ayol. — Biz sizni arxivga yo‘naltiramiz.

Birozdan so’ng yana telefoni jiringlab, Smolensk shahar arxivi rahbari qo’ng’iroq qildi. Mashhurlik zo’r narsa-da, hamma atrofida hozir-u, nozir. Kim ham mamlakatning birinchi raqamli jurnalistiga xizmat ko’rsatish baxtidan mosuvo qolgisi keladi?

— Smolensk arxivi xodimlarini safarbar qilgan holda, albatta otangizning hujjatini topib beramiz, — dedi arxiv rahbari. 

Bir hafta ichida u bir necha bor arxivga telefon qildi. Har safar javob bir xil bo‘ldi:

— Topilmadi.

— Qaydlarda mavjud emas.

— Ro‘yxatdan o‘tmagan.

Keyin Moskvadagi arxivlarga so‘rov yuborildi. U yerdan kelgan javob ham qisqa edi: ma’lumot aniqlanmadi.

— Balki boshqa mamlakatda tug‘ilgandir? — dedi navbatdagi xodim ehtiyotkorlik bilan.

— Yo‘q, — dedi u qat’iy ohangda. — Otam butun umr Rossiyada yashagan.

— Urush yillarida ko‘chirilganlar ko‘p bo‘lgan, — dedi xodim. — Ba’zan bolalar vaqtincha boshqa joyda tug‘ilgan bo‘ladi.

Bu gap unga yoqmadi. U boshini sekin chayqadi.

— Yo‘q, — dedi yana. — Bunday bo‘lishi mumkin emas. Otam buni menga aytgan bo’lardi. 

Kunlar o‘tdi. Natija o‘zgarmadi. Na Moskva arxivlarida, na Smolensk fondlarida, na umumiy statistika hujjatlarida otasining tug‘ilganligi haqida biror satr topilmadi. Ana shu paytda u ilk bor jiddiy shubhaga tushdi. Butun mamlakat bo‘ylab otasining tug‘ilganiga doir birgina rasmiy qayd topilmasa… Nimadir g’alati. Yoki rostdanam? Bo’lishi mumkin emas… 

Javoblar bir xil, natjalar bir xil. Qaydlar orasida otasining ismi bor, maktabga borgani bor, maktabni bitirgani bor, uylangani bor, farzand ko’rgani bor, ishga kirgani bor, ishdan bo’shagani bor, pensiyaga chiqqani bor, vafot etgani bor, biroq qayerda tug‘ilgani yo‘q. Qonun jonivorda esa vafot etgan odamning uyini meros sifatida farzandiga o’tkazishda marhumning tug’ilganlik to’g’risidagi guvohnoma bo’lishi shart deyilgan ekan. Yo’qolgan holatlarda arxivdan tiklanishi mumkinligi yozilgan ekan-u, arxivdan ham topilmaganda nima qilinishi yozilmagan ekan. Paradoks. Nihoyat, Adliya vazirligining aynan ZAGS xizmatlari faoliyatini muvofiqlashtiradigan departament boshlig’i 2-3 oyda qonunchilikka ayni shu holat bo’yicha o’zgartirish kiritib berishga va’da berganidan so’ng u biroz tinchidi va o’sha 2-3 oy qonunchilikdagi “bo’shliq” tuzatilishini kutishga qaror qildi. 

Biroz yengil tortgach ish vaqti tugashini kutmasdan ishxonadan uyga erta qaytdi. Uyiga kirdi. Uyida hech kim yo’q, hali hech kim ishdan kelmagan. Paltosini yechmasdan, divan chetiga o‘tirdi. Qorong‘i tushib borayotgan, deraza ortida hovli chiroqlari yonib, qor zarralari ularning atrofida aylanardi. Xayoli yana otasiga ketdi. O’ylab qarasa, otasi hech qachon o‘tmishi haqida gapirmagan ekan. Urush haqida ham, bolaligi haqida ham. Balki bu sukut tasodifiy emasdir. Shu payt bir fikr miyaga keldi. Otasining eski kitob javonini tekshirib ko’radi. Xatlar, kitoblar va bloknotlar orasidan nimadir chiqib qolar, axir. Otasi vafotidan keyin hamma narsa joyida qolgandi. U hech qachon o‘sha narsalarni titkilab ko‘rmagan. Keragi yo‘qdek tuyulgan. Endi esa boshqa yo‘l qolmagandi. Ko’nglida umid uchqunlari uyg’onib, otasining eski kitob javoni tomon yurdi.

Otasining kutubxonasi alohida xonada emasdi, devorni o’yib o’rnatilgan oddiy kitob javoni edi, xolos. U bolaligidan shu manzaraga ko‘nikib ketgan, shu sabab bu javon hech qachon alohida e’tiborini tortmagan. Endi esa… U sekin javon yoniga bordi. Kitoblarning aksariyati eski, muqovalari sarg‘aygan, sahifalarining cheti qorayib ketgan ilmiy, texnik, badiiy adabiyotlar — hammasi aralash. Ba’zi kitoblar orasiga qog‘ozlar, eski gazetalar, yozib qo‘yilgan qaydlar qistirilgan. Birinchi bo‘lib xatlar chiqdi. Konvertlari ochilgan, muhrlari allaqachon o‘chib ketgan. Kimdir mayda, tartibli qo‘l yozuvi bilan yozgan. U bittasini ochib o‘qidi, keyin ikkinchisini. Oddiy xatlar edi: sog‘liq so‘rash, hayotning mayda tashvishlari, armiyadagi hayot haqida. Xatlarni qaytib joyiga qo‘ydi. Keyin daftarlarga o’tdi. Ish daftarlari, hisob-kitoblar, eski bloknotlar. Telefon raqamlari, sanalar, qisqa eslatmalar. Ba’zi sahifalarda faqat bitta so‘z yozilgan, keyin chizib tashlangan. Endigi navbat kitoblarga. Bir kitobni olib, joyiga qo‘ydi. Boshqasini ochib ko‘rdi. Chang qo‘liga yopishdi, havoga eski qog‘oz hidi taraldi. Bu hid unga bolalikni eslatdi — otasi kechqurun kitob o‘qib o‘tirgan paytlar, xonadagi sukunat, faqat sahifa aylantirilgandagi shitir-shitir tovushlari. Oxiri, javonning eng pastki qismida, ko‘zga uncha tashlanmaydigan joyda, yupqa, qoramtir muqovali daftar chiqdi. Muqovasi eskirib ketgan, burchaklari bukilgan. Daftarni qo‘liga olib, bir zum turib qoldi. Bu daftar boshqalarga o‘xshamasdi. Unda hech qanday yorliq, nom yo‘q edi. Na sana, na izoh. Go‘yo ataylab yashirilgandek, ko‘zdan panaroqqa qo‘yilgandek. Ichki olamida nimadir qimirlagandek bo‘ldi. Daftarni stol ustiga qo‘ydi. O‘tirib, chuqur nafas oldi. Bir lahza ochmadi. Otasi buni hech qachon ko‘rsatmagan, hech qachon tilga olmagan. Keyin ehtiyotkorlik bilan birinchi sahifani ochdi. Yuragini qandaydir g‘alati his qamrab oldi. Va o‘qishni boshladi. 

Birinchi sahifalarda hech qanday olamshumul gaplar yo‘q edi. 

“Bugun yana yomg‘ir yog‘di. Moskvada yomg‘ir Smolensknikiga qaraganda boshqacha yog‘adi — shoshilmay, lekin odamning ichiga kirib boradi. Ko‘chalar loy, poyabzalim og‘irlashib ketgan. Institutga kechikdim. Darsga kirganimda auditoriya allaqachon to‘lib bo‘lgandi. O‘qituvchi bir o’qrayib qo’ydi, lekin hech narsa demadi. Mariya esa deraza yonida o‘tirgan ekan. Meni ko‘rib, boshini sekin ko‘tardi. Ko‘p qaramadi. Lekin kutib turgani bilinib turardi. Darsdan keyin birga chiqib ketdik. Uyiga yetguncha ko‘p gaplashmadik. Lekin indamay yurish ham ba’zan gaplashishdan ko‘ra yaqinroq bo‘lar ekan…”. 

U bir zum to‘xtadi. Ota-onasini sevishgani haqida bilmasdi. Qanaqa turmush qurgani to’g’risida ham ma’lumoti yo’q edi. Ota-onasi bilan o’rtalarida shu darajada sovuq munosabat bo’lganmi? Yoki yoshligidan faqat mansabga, mashhurlikka intilganidan, ota-onaga mehr, insoniylik va boshqa hislardan yiroq bo’lganmi? Tahminan, 5-6 sahifa o’tkazib yuborib, tasodifiy betdan o’qiy boshladi. 

“O‘qish qiyin, lekin baribir juda yoqadi. Muhandis bo‘laman deb o‘ylayman. Eng muhimi — tinchlik bo‘lsa bas. Hech qachon urush bo’lmasin”…

Davomini o’qimasdan, keyingi sahifaga o’tdi. 

“Bugun unga uylanishni taklif qildim. Oldindan rejalashtirmagan edim. Og’zimdan so‘zlar qanday chiqib ketganini bilmayman. O’zimni nazorat qila olmadim. Biroq xursandman. Mariya jim turdi. Ko‘zini yerga tikdi. Keyin bosh irg‘adi. Ko‘p gapirmadi. “Ha” ham demadi. Lekin bosh irg‘ashi yetarli edi. Ortiqcha so‘zlar kerak emasligini o‘sha payt tushundim. Endi yolg‘iz emasligimni his qildim”. 

U bu satrlarni o‘qib, beixtiyor jilmaydi. Otasi kamgap bo’lsa-da, yaxshi yoza olgan. Hislarini ovozda emas, matnda yaxshiroq tasvirlagan. 

Bir necha sahifadan so‘ng yana tasodifiy matnga ko’zi tushdi. Birinchi gap quyidagicha edi:

“Urush boshlandi”.

Balki shu yerda u izlagan narsasini topar? 

“Smolensk endi ilgaridagidek tinch va xotirjam emas. Har kuni kimdir frontga ketadi. Shahar sarosimada. Otam bugun frontga jo‘nadi. Onam yig’lamaslikni uddaladi. Faqat qo‘llari titradi. Men ham indamadim. Chunki onamning qornida edim”

Nahotki texnik, butun umrini texnik tadqiqotlarga sarflagan otasi badiiy va hissiy matnlarni ham do’ndirgan bo’lsa?  Yana bir necha sahifa o’tkazib yuborib, o’qiy boshladi: 

“Shahar bombardimon qilinmoqda. Onam homiladorligi bois darhol evakuatsiya qilinadiganlar ro’yxatiga qo’shildi.  Evakuatsiya poyezdiga zo‘rg‘a yetib keldik. Vagon sovuq, odamlar ko‘p, ba’zi bolalar yig‘laydi, ba’zilari bir nuqtaga tikilib qolgan”. 

Sahifalar orasida dog‘lar bor edi. Suv tomchisimi, ko‘z yoshimi — bilib bo‘lmasdi.

“Yo‘l uzoq. Qayerga ketayotganimizni aniq aytishmaydi. Men hamon onamning qornidaman”.

U bir lahza kundalikni yopdi. Qo‘llari tinmay qaltirardi. Yana ochdi.

 “Nihoyat, oradan bir necha kun o’tib, bir manzilda to’xtadik. Onam vagondan tushishi bilan, vokzaldagi axborot belgilarini axtara boshladi va nihoyat qayerda ekanliklarini aniqladi. Toshkent”.  

U bu so‘zlarni o‘qib, beixtiyor to‘xtab qoldi. Toshkent. Nahotki? Nahotki? Tanasi muzlab qoldi. Sahifani sekin yopdi. Oldinda yana ko‘p yozuv bor edi. Juda ko‘p. Kundalikni stol ustida qoldirdi. Kayfiyati tushib ketdi. Boshqa xonaga o’tdi. Biroz cho’zildi.  Bir necha daqiqa qimirlamay yotdi. Qandaydir og‘irlik ko‘ksiga o‘rnashib olgandek edi. Keyin yana qaytib keldi. Kundalik hanuz stol ustida, ochilmagan sahifalari bilan uni kutib turgandi. O’zini qo’lga olib, kundalikni ochdi va o‘qishni boshladi. 

“Toshkent vokzali odamga to‘la edi. Eng muhimi — bu yerda urush yo’q edi, vahima yo‘q edi. Odamlar shoshilmasdi. Onamni Toshkentning Chuvalachi degan mahallasidagi bir xonadonga joylashtirishdi. . Kichkina hovli, loysuvoq uy. Ayollar ko‘p. Bolalar ham. Onamni darrov ichkariga o‘tkazishdi. Homiladorligi sababli xonadon egalari atrofida girdigapalak bo’lishdi. Birinchi bo‘lib uning oldiga bir kampir yaqinlashdi. Nimadir dedi, tushunmadik. Lekin ohangidan iliq va yupatuvchi gap ekanligi bilinib turardi. Birinchi kuni bizga oq non berishdi, o‘zlari esa qoramtir, qattiqroq non yeyishdi. Onam buni sezdi. Qarshilik qilmoqchi bo‘ldi. Lekin kampir bosh chayqab ikki-uch og’iz gap gapirdi. Bu gap tushunarsiz bo’lsa-da, onamga yetarli bo’ldi. 

 U chuqur yutindi.

“Kampir o’zi yotgan eskirib ketgan divanni onam uchun bo’shatdi. Onamni o‘sha yerga yotadigan bo’ldi. O‘zlari yerga to‘shak solishdi. Onam yig‘ladi. Men hamon onamning qornida edim. Balki men ham yig’lagandirman”.

Keyingi bir nechta sahifani o’tkazib yuborganidan so’ng, yana tasodifiy sahifada to’xtadi. 

Bugun tug‘ildim. Onamning aytishicha, tun yarmida tug’ilgan ekanman. Hamma uxlab yotgan payt ekan. Tashqarida bahor bo‘lsa-da, havo sovuq. Onamning bezovtalanganidan so’ng darhol avval xonadondagi, so’ng mahalladagi ayollar yig‘ilib qolishibdi. Kimdir suv tashigan, kimdir eshik boshida turgan, kimdir iltijoli ovozda duo qilgan. Onamning og‘riqlarini kimdir bosib, kimdir qo‘lini ushlab turgan. Onam yolg‘iz emasligini sezgan. Qo‘rqmagan. Nihoyat, tug’ilganman. Meni birinchi bo‘lib kampir ko‘taribdi. Onamning aytishicha, kampirning qo‘llari issiq, non va sutga o‘xshagan yoqimli hid kelar ekan ekan. U meni ko‘tarib, yuzimga qarab nimadir degan. Keyin meni onamga tutqazibdi. Onam yig‘lab yuborgan. Lekin bu yig‘i og‘riqdan emas, yengillikdan bo’lgan ekan. Shu tun men birinchi marta nafas olganman. Va birinchi bo‘lib begona bo‘lmagan qo‘llarni his qilganman”.

Yana davom etdi: 

“Uy egalarini juda yaxshi eslayman. Ismlari yodimda. Kampir — Robiya opa. Uydagi erkaklar — Zohid aka, Rauf aka va Baxtiyor akalar, hammalari o’sha vaqtda urushga ketishgan. Kelinlar — Zamira, Farida va Unsinoy. Bolalardan faqat  Jamshidni eslab qolganman, qolganlarining ismlari esimda yo’q. Jamshid mendan 4-5 yosh katta edi. Uch yarim yoshimdan to‘rt yarim yoshimgacha bo‘lganlari aniq esimda. Hovli. Tut daraxti. Issiq non hidi. Jamshid bilan ko‘chada o‘ynaganlariimiz. Onamning yuzidagi tinchlik, xotirjamlik. Agar o‘sha odamlar bo‘lmaganda, bizlar yashab ketmasdik Ular bizni odam o‘rnida ko‘rdi, ko’ksimizdan itarmadi, o’zlaridan qisinib bo’lsa-da, osh-ovqatimizni ziyodasi bilan berdi. Biror marta bizga o’qrayishmadi, kelgindiligimizni yuzimizga solishmadi”. 

Yozuvlar hali oxiriga yetmagani aniq edi. Oldinda urushning tugashi, Rossiyaga qaytish va boshqa voqealar bor edi. Lekin endi bir narsa aniq edi: uning hayoti bir paytlar Toshkentda boshlangan. Tag’in davom etdi: 

“Urush tugadi. Odamlar ko‘chaga chiqdi. Kimdir yig‘ladi, kimdir xursandchilikdan baqirdi. Biz ham vatanimizga qaytishga tayyorlandik. Onam uzoq vaqt butun mahalladagilar bilan xayrlashdi. Kampirning qo‘lini qo‘yib yuborgisi kelmadi. Ketish og‘ir bo‘ldi. Jamshid yig‘ladi. Kampir boshimni siladi. “Sen mening 8-nevaramsan” degan gapi qulog‘imda qolib ketdi.

Boshqa o’qishga holi qolmadi. Kundalikni joyiga qo’yib, xonadan chiqib ketgisi keldi. Kundalikni axlatga tashlab yuborgisi keldi. Biroq otasining siymosi ko’z oldida gavdalanib bu fikridan qaytdi. Yana o’zida kuch topib, kundalikka qaytdi: 

 “Agar o‘sha odamlar bo‘lmaganda, men yoki hech qachon tug’ilmasdim, yoki xor bo‘lib, o‘lib ketardim. O‘zbeklar oldida bir umrga qarzdorman. Bu qarzni hech qachon uzib bo‘lmaydi”. 

Vladimir Solovyovning ko‘zidan oqqan yosh kundalikning ustiga tushdi.

Ahror Sharif. 2026-yil 30-yanvar.