دینداری از نگاه عبدالعلی بازرگان
فرهیختگاندرباره این کلیپ دونکته قابل ذکر است:
۱) تا نیم‌قرن پیش، مردمانِ آزاده و شریف و متین‌ای چون عبدالعلی بازرگان‌ها بودند که مُعرّفِ تدینِ مسلمانی نزد ایرانیان بودند. پس از انقلاب سیمای فرد متدینِ مسلمان نزد ایرانیان به تبهکارانِ وقیح و پاچه‌ورمالیده و گهگاه بی‌چاک‌ودهن‌ای بدل شد که بویژه در سه دهه گذشته بر مسندهای حکومتی نشسته بودند و هستند.
تا دیروز تنها دانش‌آموختگان متدینی چون بازرگان‌ها نبودند که تجسم "دینداری" در نزد قاطبه ایرانیان بودند، بلکه آن پیشه‌ور و کاسب مسلمان هم بهره‌مند از همان فرهمندی بودند که درس‌خواندگانِ متدین بودند. مواجهه با ایشان، حتی در نامتدین‌ها نیز حسی از "آرامش و اعتماد و اطمینان" برمی‌انگیخت. پیامدهای ناخواسته انقلاب ۵۷ همه این "حسن‌ظن"ها را طوری برباد داد تا هرگز قابل اعاده نباشد. امروز مواجهه با فردِ مسلمان متدین، بویژه اگر طرفدار نظام‌سیاسیِ موجود باشد، حسی از "خطر" را در همگان برمی‌انگیزد.
آن عبارت حسرتباری که بر طولِ این کلیپ حک کرده‌اند، بیانگر همین تحول وخیم‌ای است که نزد ایرانیان حاصل آمده است.
پیامدهای ناخواسته انقلاب ۵۷ موجب موجی از "بیداری" هم، بویژه درمیان بارآمدگانِ فرهنگ دینی، شد تا از خود بپرسند آیا واقعا "اسلام" همانی بود که به ما می‌گفتند؟! اگر آری، پس چگونه می‌توان خط ارتباطیِ معناداری بین آدم‌هایی چون این عبدالعلی بازرگان با مردان ولایت‌فقیه برقرار نمود؟ آیا در هردوسوی این گسستِ آشکار، یک "فهم" از اسلام و یک معنا از "مسلمان‌بودن" حاکم است؟! اگر آری، پس چرا تا این پایه "نمودشان" باهم متنافر است؟ و اگر نه، پس "اسلام" چیست و مسلمان بودن به چه معناست؟ اگر پیامبر اسلام این دو گونه "مسلمان" را می‌دید، کدامیک را تائید می‌کرد، یا بیشتر تائید می‌کرد؟
این پرسش، راه به نکته دوم می‌برد که بحث‌ای است که همانقدر سرشت هرمنوتیکی دارد که سرشت "کلامی" هم دارد.
۲) انقلاب ۵۷، بویژه در این سی‌سال اخیر، متدینان ما را با پرسشِ سهمگینِ چیستیِ واقعی اسلام درگیر نمود. زیرا آنان را با پرسش‌های بالا مواجه نمود. تا پیش از انقلاب، متدینان براحتی می‌توانستند وحشیتِ مثلا فدائیان اسلام را حمل بر کج‌اندیشیِ گروه کوچکی متهتک و خشمناک کنند، اما دراین سی‌ساله اخیر دیگر نمی‌توانند چنان کنند، زیرا قاطبه روحانیت با تمام توان پشت رفتارهایی مثل فدائیان‌اسلام که اینک توسط نظام اعمال می‌شود قرارگرفتند. اینک صدرتاذیل مسلمانی می‌بایست از نو مورد مداقه قرار بگیرد تا دانسته شود که اسلام چیست و چه می‌خواهد و آنچه می‌گوید به چه معناست.
این مداقه، متدینان مسلمان را از یکسو به بازاندیشیِ "کلامیِ" قرآن و سنت نبوی کشاند که کاروانی از نومتکلمان نمایندگی‌اش می‌کنند که برجسته ترین‌شان عبدالکریم سروش و محمد مجتهدشبستری است، ولی ابدا محدود به اینان نیست.
سروش "کلام‌نو" را به کانون اندیشه‌اش برکشید و شبستری تلاش نمود تا با رهیافتی متمرکز بر هرمنوتیک، راهی به چیستیِ اسلام بجوید. هردوی این اندیشمندان دینی فراوان به "نهضت‌اصلاح‌دینی" در اروپا ارجاع می‌دهند، که کاملا بجاست.
اصلاحگران مسیحیت در قرن شانزدهم، که محدود به لوتر و کالون هم نماندند، با نقدهای بنیان‌کن‌‌ای که بر کاتولیسیسم اقامه کردند به ناگزیر خود را از بخش بزرگی از میراث سنتیِ فهم‌مسیحیت جدا نمودند. آنان به فراست دریافتند که فضاحتی که دامن دستگاه پاپیِ عصررنسانس را گرفت هرگز چنین‌نبود که حاصل‌کارِ چندین پاپ فاسدومفسد بوده باشد، بلکه فسادی که آن پاپ‌ها را برآورد ریشه‌هایی هزارساله داشت که تا آبای کلیسا عقب می‌رفت. این‌چنین قلم شبهه بر میراث هزارواندی ساله مسیحیت افکندن، پروتستانت‌ها را با پرسش سترگ چیستیِ مسیحیت مواجه کرد. من چنین موقعیت خانمان‌براندازِ فکری را "فروپاشی‌فرهنگ" اصطلاح کرده‌ام، که طی آن بنیان‌های تاریخی‌ای که زیستبوم‌ذهنی و هستی‌شناسیِ ژرفاییِ فرهنگ را برسازند، از هم وا می‌رود. این وضعیتی بود که پروتستانت‌های متقدم با آن رودرو شدند.
پس عجب نیست که نواندیشان مسلمان امروز هم با آن پروتستانت‌ها هم‌ذات‌پنداری بیابند. زیرا اینان هم می‌بینند که عاقبت مسلمانیِ شیعی اثنی‌عشری به بی‌آبروییِ مطلقا غیرقابل دفاعِ امروز رسیده است، و چرایی این وضعیتِ نابهنجار را نمی‌توان به کج‌اندیشیِ معدودی امثال فضل‌الله نوری و خمینی و... فروکاست؛ همه روحانیت شیعه، از جمله کُبارِکهن این فرقه در حصول این تباهی مسئولیت مشترک داشته و دارند.
"هستی‌شناسی" هسته کانونیِ "فرهنگ" است. ازاینروست که در بی‌ثباتی‌هایی که روبه "فروپاشی‌فرهنگ" دارند، همت‌ها معطوف به صیانت از هستی‌شناسیِ فرهنگ می‌شود و دراین راه کثیری از حواشیِ فرهنگ می‌تواند فداشود. این دقیقا کاری است که متقدمان پروتستانت کردند، و همان کاری است که نواندیشان مسلمان ایرانی درپی بروز "بحران" در فرهنگ شیعی اثنی‌عشری در ایرانِ امروز می‌کنند.
دراین راه، هرمنوتیکِ ناظر بر فهمِ متن مقدس عصای‌دست می‌شود تا به یاری‌اش به آن اعوجاج بنیادینِ فهم از دین (و متن مقدس) که به "بحرانِ" موجود راه بُرد، راهی بجویند. در این تلاش فکری پرسش اساسی این می‌شود که آن کدام کج‌فهمی‌های اولیه از متن‌مقدس بود که راهِ بحران موجود را گشود. این بن‌مایه سخنان "موردی" عبدالعلی بازرگان در این بُرش کوتاه است و همین نیز بن‌مایه تلاش‌های فکری سی‌واندی ساله اخیر عبدالکریم سروش است.
دراین میان، و درسپهر عمومی‌تری از متدینان، اقبالی نیز صورت می‌پذیرد تا به خوانش‌های ناارتودوکس از مسلمانی روی کنند. مثلا اقبال بی‌سابقه‌ای که در این چهل‌ساله به رویکرد عرفانی/صوفیانه از مسلمانی پیداشد، در همین راستاست. کثیری از متدینان مسلمان با درپیش گرفتنِ این شیوه می‌خواهند مسلمانیِ خویش را بکلی از فضاحت و شقاوتی که در این چهل‌ساله مُعَرِّفِ "مسلمانی" گشت، جدا کنند.
ما در قرون‌وسطای مسیحی نیز چنین جریان‌های کوتاه مدتی را در قرن دوازدهم تا سیزدهم میلادی شاهد بودیم که یک رویکرد نویی به میراث مسیحیت‌های گنوستیکی درمیان مردم عادی پیداشد مثل "کاتارها" و مسیحیانِ "باربیلویی" که البته توسط کلیسا منکوب گشتند.
لیکن تصوف درمیان ما ایرانیان ژرفانشین‌تر از آن است که قابل منکوب شدن توسط شریعتمدارانِ مفتضح‌شده حاکم باشد. این همه فروش مآثرعرفانی از جمله مثنوی، و این همه سخنرانی‌ها حول عرفان اسلامی نشانه این اقبال عامِ بالذات معترضانه متدینانِ مسلمان ماست.
کمترین تردیدی دراین نیست که این چهل‌سال اخیر عظیم‌ترین لطمه حیثیتی و اعتباری را در میان ایرانیان به اسلام علی‌العموم و تشیع علی‌الخصوص زد. بزرگیِ این افتضاح، به جهت انقلاب ارتباطات و پیداییِ رقیب قَدَری چون لائیسیته "تجدد"، به بسی فراتر از بحرانی که اسماعیلیانِ قرون ششم و هفتم هجری را منقرض کرد، می‌رود. انقراض اسماعیلیان بیش از آنکه به جهت فتح‌الموت توسط هلاگو و برافتادن فاطمیان توسط ایوبیان بوده باشد، به جهت بحران‌الاهیاتی آنان در بستر اراده معطوف به قدرت ایشان پیش آمد که آنان را به فضاحت‌های محیرالعقول کشاند.
تاریخ ابدا میدان "عبرت" نیست! بجایش میدان حصول "آگاهی" (تاریخی) است. زیرا این "فردانسانی" نیست که در پیشگاهِ تاریخ ایستاده است، که عبرت بگیرد یا نگیرد. در پیشگاه تاریخ، مشتق جامعه/تاریخ است که ایستاده است و از آن "عبرت" نمی‌گیرد بلکه در آن به "آگاهی‌تاریخی" از کیستی و چگونگی و چراییِ خودش می‌رسد. اینک چهل‌سال است که مردم ایران در بوته حصولِ تدریجیِ این آگاهی‌تاریخی به بنیان‌های اسلامیت و تشیع خویش اند. این "آگاهی‌تاریخی" برای ما ماندگار خواهد بود و قطعا هم‌او سیمای هویتِ آینده ایرانیان را رقم خواهد زد.