Бастырылу

Бастырылу немесе бастығырылу, жын басу. Бір-екі әріп айырмашылығы оның мағынасын өзгертпейді. Неге оны фишкаға айналдыратынын түсінбеймін. Ғылыми тілде бұл - ұйқы параличі. Бірден оянып кетіп, айқайлайын десең даусың шықпай, қозғалайын десең қозғала алмай, кеудеңе біреу отырып алғандай немесе тұншықтырып жатқандай үрейлі сәт сізде де болған шығар. Адамдардың 8% бұл жағдайға түскен. Және оның себебін әркім әртүрлі бағамдайды. Ол түсінікті де.

Орыстарда ұйқыдағы қорқыныш - «кошмар» деп аталады. Бұл француздің couchemare сөзінен келген. Бұрыннан симптомдары белгілі бұл жағдайды тек 1833 жылы ғана осы сөзбен сипаттады. Ал сөздің этимологиясына терең бойласақ, 14 ғасырдан бері бар екені анықталады. Яғни, chauchier - көне француз тілінде - басу, былайша айтқанда прессовать ету. Ал mara - көне нидерланд тілінде демон, бізше жын, албасты секілді бықи-шықи сайтанның сапалағы. Сондықтан ағылшынның nightmare сөзін кездестірсеңіз, түнгі албасты екенін бірден есіңізге алыңыз. Сонымен бұл бәріне ортақ, барлық адамдарда бірдей болатын жағдайды әр бұрышта әртүрлі түсіндіреді. Бірақ бәрінде түнде үстіңе отырып алып издеваться ететін бірдеңе бар. Таиланд жақта пxиам или пxиан ба (примерно солай), бір жерде ол Карабасан, жын, басқа жерде Инкуб, суккуб деген бәлелер (олар еще.. Андай, не істеп, не қылып кетуі де мүмкін😬). Қысқасы, бұл жағдайды дәстүрлі түсінікте кеудеңе отырып, тұншықтыратын адамға ұқсамайтын, эмм..Нәрсе дейміз бе, тірі бірақ тірі емес пе жаратылыс. Бірақ адамдар бастырылудың әртүрлі себептеріне сеніп, оған қатысы жоқ дүниелерді байланыстыра бастайды. Кейде бұл әрекет өлімге де әкеледі. Хмонги деген этникалық топ бар. Қазір олар Қытай, Лаос, Вьетнам, Таиланд жерінде өмір сүреді. 70 жылдары олар жаппай АҚШ-қа қаша бастады. Ол жерде бұл этникалық топқа жататын адамдардың ұйқыда өліп кеткен сәттері тіркеле бастады. Бұл түнгі өлім синдромы деп аталды. Осы адамдардың барлығы дерлік оларды бір елес аңдып жүргені, түнде өлтіретіні жайлы айтып, соған шын сенген. Әлбетте, бұл оқиға кейіннен талай қорқынышты фильмдерге арқау болады. Ал басында не деп жазылады? Әри-и-ине, «фильмге болған оқиға арқау болған» деп жазып қояды да. Негізі бұл өлімге ғылыми түсінік берілген. Бұл жүрекке қатысты ДНК дәрежесіндегі ауру екен. Яғни олар елес жайлы әңгімені білмесе де өлетіні белгілі еді. Бұл жағдайдың алдын-алуға болатыны да белгілі болды. Жүрекке дефрибрилятор орнатса, онда олардың ұйқыдан оянбай қалу қауіпі жоғалады. Сізге әлгі олар сенген елес, жыны келсе, сіздегі дефрибриляторды көріп, жұмысы сәтсіздікке ұшырап, өзі депрессияға түседі деген сөз.

Сонымен ұйқы параличі дегеніміз не? Адам ұйқысы екі фазаға бөлінеді. Алғашқысы - баяу ұйқы. Оның алғашқы бөлігінде көзіңіз жыбырлап жатады, бірақ аяқ-қолыңыз қозғалмайды. Түсіңізде басы-беті түсініксіз нәрсемен төбелесіп жатқанда жаныңыздағы адамды төмпештемеу үшін. Деп ойлаймын. Негізі Төрт бөлігі бар. Бірден соңына өтейік. Ол кезде сіз сөйлеп, қимыл-қозғалысқа бейім боласыз. Жүріп, сіздің бұлшық етіңіз «есіне сақтаған» нәрселерді істеуіңіз мүмкін. «Лунатизм» осы кезеңде жүзеге асады. Бірақ сіз оны есіңізге түсіре алмайсыз. Адамдар ұйықтап жатып, үй ішінде қыдырып жүреді. Бұл кезде адамды ояту қиын. Оятқан жағдайда түріңізден түр болмайды. Құдды трактор мыжып кеткендей. Кейінгі фаза ол жылдам ұйқы. Осы уақытта сізді оятса онда жарқын түстер жайлы айта бастайсыз. Бұл фазада адам көп ақпаратты реттеп, бейсана мен сана арасында ақпарат алмасады деген пікір бар. Ұйқы параличі көзіңіз енді ілінгенде немесе оянған сәтте болады. Көбіне екінші нұсқасы кездеседі. Толық ояна алмай, адамда өлімнен қорқу, үрейлі бейнелерді көру, дененізді біреу қозғағандай, көтергендей, кеңістікті сезінбеу сияқты симптомдарға ұрынады. Терезедегі ағаш бұтақтары бір албастының қолы сияқты көрінуі сол толық ояна алмай жатудың кесірі. Бұл көбіне шалқаңнан түсіп ұйықтағанда болады. Ішіңмен жатсаң организм ауа жетпей жатыр деп сигнал беріп, тезірек оянуды бұйыруы мүмкін. Көбіне бұл псиxиатрлық аурулар мен студенттерде көп кездеседі. Иә, студенттерде. Екеуінде де 30% жағдай кездескен. Бұл ұйқы режимінің бұзылуына байланысты. Ұйқы параличі негізі бірнеше секунд пен 2 минутқа созылуы мүмкін. Өте қорқынышты, бірақ қауіпсіз. Егер әрине жын отыр деп есептесеңіз, бұл сізге кері әсер етеді. Мысалы лунатизмге шалдыққан алты жасар қызын оған жын кірді деп біреу пышақтап өлтірген сәттер де кездеседі. Тіпті ғалымдар егеуқұйрыққа да ұйқы параличін жасаған. Сонда баяғы логикаға салсақ, ғалымдар крысаға жын шақырған ғой. Ғылыми дәлелі бар дүниелерге сенбей, өзіне ыңғайлы дәстүрлі түсінікті жібергісі келмейтіндер осындай іс-әрекетке барады. Бұл да әдебиет сияқты деп қоса берсең, иә?