به مناسبت فرا رسیدن سوم شهریور هشتاد و چهارمین سالگرد تجاوز متفقین به ایران و اشغال کشور

بهمنی قاجار:

امسال سوم شهریور رنگ و بویی دیگر دارد چرا که بعد از هشتاد و چهار سال باردیگر غربی ها به کشور ما حمله کرده و اگرچه خوشبختانه برخلاف سوم شهریور موفق به اشغال ایران نشدند اما صدمات و لطمات جبران ناپذیری به ایران عزیز ما وارد کردند ، چندی پیش با رسانه خبر آنلاین مصاحبه ای در مورد جنگ های ایران و روس و عهد نامه ترکمان چای داشتم و در آن مصاحبه به سوم شهریور هم پرداختم ضمن وعده بر این که متن کامل مصاحبه را به زودی در این جا به اشتراک می گذارم ، در این جا بخشی از مصاحبه در مورد سوم شهریور ۲۰ را بازنشر می کنم و این گفتار را به روان پاک دو دریادار شهید ایران

دریادار بایندر و دریادار تنگسیری

تقدیم می نمایم:

بعد می‌رسیم به شهریور ۱۳۲۰. اشغال مجدد ایران، آن خاطره جنگ با روس را زنده کرد. اصلاً چرا آن سربازان در برابر روس‌ها ایستادند؟ فرمان ترک مقاومت داده شده بود و آن‌ها سه چهار تا سرباز بیشتر نبودند. لشکر روسیه می‌آمد، اما چون ننگ ترکمنچای و گلستان زنده بود، می‌خواستند یک جوری اعاده حیثیت کنند. چند تا سرباز هم که شده در جلفا می‌ایستادند تا شاید آن شکست جبران شود.

در آثار نویسندگان و شاعران ایرانی این بغض زنده را می‌بینید. مثلاً حسین مسرور شعری دارد درباره همین جنگ‌های ایران و روس، می‌گوید آن نسلی که شکست خورد با شماتت از آن یاد می‌کند و امیدوار است چنین شکستی تکرار نشود.

بغض شهریور ۲۰ هم همین بود. دوباره شکست خوردیم. ما که فکر می‌کردیم قوی شده‌ایم، که دیگر شکست نمی‌خوریم، چه شد؟ در چند روز مملکت از بین رفت و اشغال شد. انگار همه آن فکری که می‌کردیم از شر ترکمنچای راحت شده‌ایم، هنوز زنده بود. هنوز آن ضعف وجود داشت که این‌ها راحت می‌توانند بیایند و ما را بگیرند و اشغال کنند.

در خاطرات دکتر فاطمی، بغض و ناراحتی و گریه در روز اشغال ایران را می‌بینیم. این نشان می‌دهد که این بغض زنده بود.

نوجوانانی مثل داریوش همایون که آن موقع ۱۳ سالش بود، پزشکپور و فروهر هم همین‌طور، جریان پان‌ایرانیسم را پایه‌گذاری کردند. یکی از اهداف اصلی این جریان، بازگرداندن آن ۱۷ شهر قفقاز به ایران بود. این حسرت به‌ صورت مستمر زنده است و چه‌بسا به‌ طور ناخودآگاه باعث می‌شود گاهی دچار رادیکالیسم شویم، می‌خواهیم هرطور شده نشان دهیم آن شکست دیگر تکرار نمی‌شود، دیگر ضعیف نیستیم، کسی نمی‌تواند به ما زور بگوید. این همان نگرانی از تکرار ترکمنچای است.

در ۲۰ سال اخیر و حول وقایعی مثل برجام، این بحث دوباره مطرح شده که ترکمنچای آن‌قدرها هم بد نبوده. این یک واکنش به آن افراط‌گرایی است که در طرف مقابل شکل گرفته. آن طرف نگرانی از تکرار ترکمنچای باعث رادیکالیسم شده، این طرف می‌گوید ترکمنچای بهترین چیز ممکن بود.

بله، ما کاپیتولاسیون پذیرفتیم، جدایی نخجوان را پذیرفتیم، اما درعوض کل آذربایجان را نجات دادیم. روس‌ها تبریز، ارومیه و اردبیل را گرفته بودند، همه آذربایجان را گرفته بودند. پس همیشه نگوییم ترکمنچای بدترین گزینه ممکن بود. ترکمنچای بهترین گزینه ممکن در بدترین شرایط بود. ما شکست بدی خوردیم، رفتیم سرزمین‌های‌مان را آزاد کنیم، نه‌تنها نتوانستیم، که سرزمین‌های گسترده جدیدی هم از ما اشغال شد. خیانت دیدیم، میرفتاح در تبریز دروازه‌ها را باز کرد. بدترین شرایط ممکن برای ما پیش آمد، اما در این بدترین شرایط، بهترین کاری که می‌توانستیم بکنیم همان ترکمنچای بود.

این نگاه در ۲۰ سال اخیر دوباره مطرح شده که بالاخره در شرایط سختی همانند جنگ های ایران و روس، یک راه فرار مثل ترکمنچای می‌تواند به دادمان برسد و خیلی هم بد نیست. چون ضرر ها را به حداقل می‌رساند.

شما به ترکمنچای و اشغال ایران در شهریور ۱۳۲۰ اشاره کردید. به نظر می‌رسد این زخم‌ها همچنان در پس‌ ذهن جامعه ایران باقی مانده‌اند. این زخم‌های باز چه تأثیری بر ما گذاشته‌اند و آیا توانسته‌ایم آن‌ها را مدیریت کنیم؟

 واقعیتِ تلخ این است که این زخم‌ها «جبران» نشده‌اند. ما در ۲۲۰ سال اخیر، در یک چرخه از شکست‌ها و ناتوانی در جبران گرفتار بوده‌ایم. در روان‌شناسیِ ملل، وقتی یک ملت پشت سر خود سلسله‌ای از شکست‌های استراتژیک و از دست دادنِ حاکمیت را می‌بیند، دچار نوعی «ترومای جمعی» می‌شود. این زخم‌ها در ذهن جامعه ایران باز مانده‌اند و ما هنوز در مرحله‌ «مقابله با این تصویر» هستیم.

این زخم بعد از جنگ ایران و روس، با تجاوزات انگلیس‌ها سر مسئله هرات، افغانستان و سیستان تشدید شد. بعد با تجاوزات مکرر روس‌ها در زمان مشروطه، بعد با قرارداد ۱۹۱۹ که ذهنیت پیدا کردیم انگلیس‌ها می‌خواهند این‌جا را مستعمره کنند. در شهریور ۱۳۲۰ دوباره اوج گرفت. ما در یک چرخه از «امید و سرخوردگی» گیر کرده‌ایم. مثلاً در دوره جنبش نفت، ما احساس کردیم بالاخره پیروز شدیم، بالاخره توانستیم انگلیسی‌ها را خلع‌ید کنیم؛ این یک لحظه‌ درخشان و مثبت بود. اما بلافاصله با کودتای ۲۸ مرداد، یک سرخوردگیِ عمیق‌تر و دردناک‌تر به سراغ‌مان آمد. بعد از آن، از تجزیه بحرین گرفته تا جنگ ایران و عراق و همکاری‌های غرب با عراق، هر بار که فکر می‌کردیم در حال گذار از آن دورانِ شکست هستیم، با یک واقعیتِ تلخِ جدید روبه‌رو شدیم. حتی امروز در بحث‌های مربوط به برجام، وقتی می‌بینیم طرف مقابل در عهدشکنی‌ها و عدمِ روراستی با ما پیش می‌رود، این همان «ترومای قدیمی» است که دوباره زنده می‌شود: «باز هم آن‌ها دارند سر ما کلاه می‌گذارند».

جک استراوا (وزیر خارجه اسبق انگلیس) می‌گوید هیچ‌جا ما (انگلیس) را آدمحساب نمی‌کنند، هیچ‌جا ما را قوی نمی‌دانند؛ اما در ذهنیت ایرانی‌ها ایناست که ما ابرقدرتیم. این دوگانگی عجیب است.

مشکل این‌جاست که این سنگینیِ تاریخ، ذهنیت ما را نسبت به جهان دچار دو نوع «خطای استراتژیک» یا افراط می‌کند:

نخست: افراط در نگاهِ توطئه‌محور؛ یک گروه فکر می‌کنند دنیا یکپارچه و تحت کنترلِ یک قدرتِ پنهان (مثل فراماسونری) است که همگی با هم علیه ما نقشه می‌کشند. این نگاه، اگرچه ریشه در واقعیتِ استعمار دارد، اما وقتی به حدِ افراط می‌رسد، باعث می‌شود ما نتوانیم تفاوت‌های واقعی میان قدرت‌ها را درک کنیم. مثلاً ما نباید «پوتینِ امروز» را با «استالینِ گذشته» یا انگلستان را با «انگلیسِ قرن نوزدهم» یکی بدانیم. دنیا در گذر است و قدرت‌ها تغییر می‌کنند، اما نگاهِ افراطی، ما را از درکِ واقعیتِ متغیرِ جهان باز می‌دارد.

دوم: افراط در نگاهِ خود سرزنش گرایانه ؛ گروه دیگر هم دقیقاً برعکس؛ می‌گویند «همه مشکلات از خودمان است و دنیا اصلاً ما را نمی‌بیند». این نگاه هم به همان اندازه خطرناک است، چون باعث می‌شود از فرصت‌های استراتژیک غافل شویم و قدرتِ عاملیتِ خودمان را نادیده بگیریم.

مشکل اصلی این‌جاست که ما در میانه‌ این دو، یعنی در «دیدگاهِ معتدل»، گیر کرده‌ایم. دیدگاه معتدل می‌گوید: «بله، دنیا گاهی با ما ناعادلانه رفتار می‌کند و تاریخِ تلخی داریم، اما قدرت‌های امروز با هم یکپارچه نیستند و ما باید با درکِ صحیح از متغیرهای جهانی، مسیر خود را بازسازی کنیم.» اما می‌دانید چرا رسیدن به این نگاهِ معتدل سخت است؟ چون مردم معمولاً از «حقیقتِ خاکستری» خوش‌شان نمی‌آید. کسی که به گذشته وابسته است، وقتی می‌گویید «همه چیز هم تقصیر ما نبود»، فکر می‌کند دارید آن دوران را تبرئه می‌کنید، و کسی که ستیزه‌جو است، وقتی می‌گویید «نباید همه چیز را توطئه دانست»، فکر می‌کند دارید در برابر دشمن تسلیم می‌شوید.

ما در حال حاضر با یک «ذهنیتِ سنگینِ تاریخی» زندگی می‌کنیم که مدیریت کردنِ آن، حتی از مدیریتِ خودِ جنگ‌ها هم دشوارتر است.