Avitsenna ta'limotidagi Xudo - zaruriy mavjudlik

Suyukligingizdan voz kechishning aytishlaricha ellikta usuli bor emish. Ehtimol shundaydir, biroq Xudoning mavjudligini isbotlashning ko'plab yo‘llari bor. Ba'zida sevgilingiz va o'zingizga ozgina vaqt kerakligini aytish yetarli, lekin bu unchalik ishonarli bo‘lmaydi. Agar yaxshilab chora ko‘rilmasa, bu usul ishlashi dargumon. Ba'zida esa u qayerga jo‘nashini aytmasdan yangi shaharga ko'chib o'tishiga ham o'xshaydi. Agar bu strategiya-usullar ishlamasa, hech narsa bo'lmaydi, lekin boshqa tomondan, u muammo yechim topgandan ko'ra ko'proq savollar paydo bo‘ladi. Ushbu bobda biz Avitsenna tomonidan taqdim etilgan shunga o'xshash dalillarni ko'rib chiqamiz. Bir necha yillar o'tsada, Kenterberilik Anselm tomonidan ilgari surilgan mashhur ontologik(borliq haqidagi) dalillar bilan bir qatorda, Avitsennaning isboti Xudoning aborligini ko'rsatishga qaratilgan eng ta'sirli va qiziqarli o'rta asrlardagi urinish bo‘lib qolmoqd. Tomas Akvinskiy va Duns Skot kabi lotin tilida ijod qilgan o'rta asr mutafakkirlari uning fikrlarini hayajon bilan qabul qildilar va o‘z asarlarida takrorladilar, o'zgartirish kiritdilar. Arab urf-odatlarida bu "البرهان الصديق"(al-burhon al-Siddiqin), ya'ni "do‘stona dalillash" deb nomlanadi. Uning keng miqyosdagi ta'sirining belgilaridan biri, keyinchalik Xudoni vojib al-vujud, "zaruriy mavjudlik" deb atash bo‘lib, bu iborani biz hatto Avitsennaning tanqid qiluvchi munaqqidlarning asarlarida ham uchratamiz.

Dalilning shu qadar mashhur bo'lishining sabablaridan biri, menimcha, u ko'p odamlarning Xudoga bo'lgan e'tiqodining asosiy va mantiqiy asosini aniq aks ettira olganidir. (Shu jihatdan bu Anselmning isbotiga o'xshamaydi, u o'quvchilarni e'tiqod asoslarini falsafiy ifodalashdan ko'ra ko'proq aqlli hiyla sifatida ko'radi). Avitsenna bizning intuitsiyamizdan foydalanadi, bizning atrofimizdagi narsalar, jirafalardan tortib, sayyoralar va koinot umuan haqiqatan ham mavjud bo'lmasligi mumkinligigacha. G'oyalari qisman Avitsennaga borib taqalishi mumkin bo'lgan Leybnitsni kuzatar ekanmiz, nima uchun umuman mavjud bo'lmasa, nima uchun "yetarli sabab" bo'lishi kerak, deb aytishimiz mumkin. Xudo bu sababni beradi. Oxir oqibat, Xudodan boshqa hamma narsa U tufayli mavjud bo'ladi, yaratilgan hisoblanadi. Biz esa isyonni bostiruvchi vasvasaga tushishimiz va nima uchun Xudo borligini so'rashimiz mumkin. Javob esa tushuntirish orqali Unda to‘xtaydi. Xudo jirafalar va sayyoralardan farqli o'laroq mavjud bo'lmasligi mumkin emas. Boshqacha aytganda, Xudo zaruriy mavjudot, yanada aniqlashtirganda yagona zarur mavjudotdir.

Bu ayni Avitsennaning fikrlash chizig'idir, lekin, uning versiyasi ancha murakkab va bahsli. U oldingi bobda kiritilgan farqlarga, ayniqsa, mavjud bo'lish uchun "ustun" bo'lishi uchun sababga muhtoj bo'lgan shartli narsalar va mohiyati uning mavjudligini kafolatlaydigan zaruriy mavjudlik o'rtasidagi qarama-qarshilikka asoslanadi. Avitsenna qilmoqchi bo'lgan narsa haqiqatan ham "zaruriy mavjudlik" mavjudligini isbotlashdir. Bu, hech shubhasiz, Xudodir. Bunday mavjudlikni inkor etish, mavjud bo'lgan hamma narsa shartli ekanligini ta'kidlashni anglatadi (aniq, imkonsiz narsalar mavjud emas). Keling, ushbu ssenariyni ko'rib chiqaylik: haqiqatan ham mavjud bo'lgan hamma narsa shartli ravishda mavjud bo'lishi mumkinmi? Bu shunday tasavvur qilish mumkin. Albatta, har bir shartli narsa o'zidan boshqa sababga ham muhtoj bo'ladi, bu esa uning mavjudligi uchun ustunlik qiladi. Chunki bu sababning o'zi shartli bo'ladi, u o'z navbatida uni mavjud qilish uchun boshqa sababga muhtoj bo'ladi va hokazo. Bu yerda cheksiz regress yaqinlashayotganga o'xshaydi - ustun sabablar ketma-ketligi qayerda tugaydi? Ammo regressni tugatish uchun zaruriy sabablar kerak degan xulosaga kelish juda tez sodir bo'ladi. Faraz qilaylik, sizning mavjudligingizning sababi onangizdir. Uning ham sababi bor edi, ya'ni buvingiz sababchi bo'lgan buvingizga esa onasi va hokazo. Bu ketma-ketlik abadiylikka o'tishi mumkin, lekin oxiri nima bo'ladi? Har bir onaning onasi bor, shuning uchun hech narsa sababsiz emas. Yagona muammo shundaki, agar sabablar ketma-ketligi biron sababga ko'ra cheksiz bo'lolmasa, ehtimol koinot har doim ham mavjud bo'lmagan hisoblanadi. Ammo Avitsenna buni aytishi qiyin, chunki u koinotni ham, insoniyatni ham abadiy deb hisoblaydi. 

Buning o'rniga, Avitsenna bizdan barcha shartli narsalarning butun to'plami yoki yig'indisi haqida o'ylashni so'raydi. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, biz avval mavjud bo'lgan, hozir mavjud yoki mavjud bo'ladigan har bir shartli narsaning yig'indisini hisobga olishimiz kerak. Bu narsalar to'plamining holati qanday? Shubhasiz, bu mumkin emas, chunki u mavjuddir. Aksini olganda, to'plam shartli. Aynan shu nuqtada Avitsenna butun koinot, uning butun tarixi bilan mavjud bo'lmagan bo'lishi mumkin bo'lgan intuitsiyani ifodalaydi: bu shartli narsalar yig'indisining o'zi shartli deb aytishning ma'nosi. Agar shunday bo'lsa, unda agregat(tahlil yoki hissiy tajribalar) har qanday shartli narsaga nisbatan qo'llaniladigan qoidalarga bo'ysunishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, uning mavjudligi uchun ustunlik qiladigan sabab bo'lishi kerak. Albatta, yana uchta variant bor: agregatning sababi mumkin emas, shartli yoki zarur. Biz birinchi variantni osongina rad etishimiz mumkin, chunki imkonsiz narsa sabab bo'lishi mumkin emas. U shartli bo'lishi ham mumkin emas, chunki u allaqachon o'zi keltirib chiqaradigan barcha shartli narsalarning yig'indisiga kiritilgan bo'lar edi. Bu faqat bitta imkoniyatni qoldiradi, ya'ni tashqi sabab zarur. Shunday qilib, biz "zaruriy mavjudot" - U borligini ko'rsatdik. Yevklid ayganidek "quod erat demonstrandum", isbotlanishi zarur narsa isbotlandi.

Dalil natija beradimi? Avitsennaning shartli narsalar yig'indisining o'zi shartli ekanligi haqidagi taxminini rad etib, xulosa chiqarishdan qochishimiz mumkindek tuyulishi mumkin. Albatta, kolleksiya ichidagi har bir narsa shartli, lekin bu umuman to'plam shartli ekanligini anglatadimi? Bu yerda matematik parallellikni ko'rib chiqishimiz mumkin. Avitsenna agregati matematik to'plamni eslatadi va to'plamlar ko'pincha a'zolarida bo'lmagan xususiyatlarga ega bo‘ladi. Masalan, raqamlar to'plami raqam emas. Yoki matematikadan allergiyangiz bo'lsa va bu misolni yoqtirmasangiz, soat haqida o'ylab ko'ring: soatning qismlari har biri kichik bo'lishi mumkin, garchi soat umumiy olganda katta bo'lsa ham. Ochiqchasiga aytsak, butunlar o'z qismlarining xususiyatlarini avtomatik ravishda baham ko'rmaydi. Shuning uchun, ehtimol shartli narsalarning butun to'plami shartli emas; kerak bo'lishi mumkin. Buni kamroq texnik tilga tarjima qilsak, bu koinot, o'tmish, hozirgi va kelajakning tashqi sababi yo'qligini anglatadi. Buning o'rniga, u shunchaki mavjud bo'lishi kerak va uning mavjudligini tushuntirish so'rovlari noto'g'ri bo‘lib chiqadi.

Bu zamonaviy ateist aytishi mumkin bo'lgan narsaga o'xshaydi, shuning uchun Avitsenna bu borada juda bo'shashganini ko'rish hayratlanarli. U raqib o'z isbotiga qarshi e'tiroz bildirishi mumkinligini ko'radi va go'yo yelka qisgandek, raqib unga xohlagan narsasini berishini aytadi. Axir, u zaruriy mavjudlik borligini isbotlash uchun ringga chiqdi. Raqib aslida buni tan oldi: shunchaki raqib bu zaruriy mavjudot koinotning o'zi deb o'ylaydi. Shunday qilib, Avitsenna aytganidek, "ma'lum ma'noda, aynan shu narsa qidiriladi". E'tiroz umuman e'tiroz emas, balki taslim bo'lishdir. Afsuski, Avitsenna uchun, endi biz uning aqlli dalillari uni o'zi kutgan darajada amalga oshira olmaganini ko'rishimiz mumkin. Ehtimol, zaruriy mavjudot bordir, lekin u koinotning o'zi bo'lib chiqadi. Yoki, ehtimol, juda ko'p zarur mavjudliklar mavjud. Ehtimol, butparastlarning e'tiqodida bo'lgani kabi ko'plab xudolar yoki hatto ilohiy bo'lmagan zarur narsalar mavjud. Biz raqamlar, albatta, yoki Platonik shakllar mavjud deb o'ylashimiz mumkin. Avitsenna “Men zaruriy mavjudlik borligini isbotladim va menda bor narsa faqathina mana shu eski yaktak” degan gapni aytib yurishi mumkin.

Ya'ni, Avitsenna bizga o'z dalillari bilan aniqlangan zaruriy mavjudotni Islomda sig'iniladigan Xudo bilan birlashtirish kerakligini ko'rsatish uchun keyingi vazifaga katta kuch bilan murojaat qilib, metafizikaga oid turli asarlarining uzun bo'limlarini zaruriy mavjudot haqiqatan ham biz Xudo bilan bog'laydigan barcha sifatlarga ega bo'lishi kerakligini ko'rsatishga urinadi. Ma'lum bo'lishicha shunday,  zaruriy mavjudlik o‘ziga xoslik, nomoddiylik, donolik, qudrat va saxovat kabi keng ko‘lamli boshqa xususiyatlarni o‘z ichiga qamrab oladi. Shunday qilib, zarurat Avitsennaning Xudo haqidagi tushunchasining asosiy g'oyasiga aylanadi. Bunda u Aristotel anʼanasidan tubdan chiqib ketadi. Avitsennadan oldin, biz atrofimizdagi dunyoning xususiyatlaridan kelib chiqib, Xudoning mavjudligi va xususiyatlarini isbotlash an'anaviy edi. Aristotelning o'zi osmonning abadiy harakatini tushuntirish uchun bizga nomoddiy, ilohiy harakatlantiruvchi(birinchi dvigatel) kerak, deb ta'kidlagan edi. Boshqa dalillar koinotning mukammal dizayniga asoslanib, dono va qudratli yaratuvchi borligini isbotladi. Buning o'rniga Avitsenna, agar biror narsa mavjud bo'lishi uchun zaruriy mavjudlik bo'lishi kerakligini ta'kidlaydi. Keyin u zaruriy sabab tushunchasidan barcha tanish ilohiy sifatlarni ajratib oladi.

Bu juda mashaqqatli ish bo'lib chiqadi, chunki Avitsenna Islomdagi Xudoning har bir xususiyati uchun birma-bir bahslashishi kerak. Men sizga bir nechta misol keltiraman. U qilish kerak bo'lgan birinchi narsa, albatta, faqat bitta zaruriy mavjudlik mavjudligini ko'rsatishdir, chunki Xudo yagonadir. Avitsennaning argumenti mohirona: u bizdan bir nechta zaruriy mavjudotlar borligini tasavvur qilishimizni so'raydi, keyin esa bu bema'ni oqibatlarga olib kelishini ko'rsatadi. Buni soddalashtirish uchun keling, ikkita zaruriy mavjudot bor deb faraz qilaylik va ularni qiziqarli qilish uchun Baster va Charli deb ataylik. Shubhasiz, ularning hech biri boshqasiga hech qanday sabab bo'la olmaydi. Agar Baster Charli uchun sabab bo'lsa, Charli Basterga sababchi bog'liq bo'lar edi. Ammo sabablarga bog'liq bo'lish shartli bo'lishni anglatadi va biz Charlini zarur deb hisoblaymiz. Shubhasiz, buning aksi ham to'g'ri: Baster ham Charliga qaram bo'lishi mumkin emas. Ikkalasi ham zarur bo'lishi uchun Buster va Charli butunlay sabab va nasabdan mustaqil bo'lishlari kerak.

Ammo endi biz so'rashimiz mumkinki: Buster Charlidan nimasi bilan farq qiladi? Axir ularning ikkita va bu farq uchun qandaydir asos bo'lishi kerak. Shubhasiz, na Buster, na Charli farqning sababi bo'lishi mumkin emas: ular orasidagi farq uchun qaysi biri mas'ul bo'lsa, ikkinchisidan ustunroq bo'ladi. Ularning nima uchun farq qilishini uchinchi narsa ham tushuntira olmaydi. Agar Charlining mo'ylovi bo'lsa va Basterda u yo'q bo'lsa, unda Charlining mo'ylovi Charli Basterdan farq qilishi uchun, Baster esa Charlidan farq qilishi uchun sabab bo‘ladi. Demak, mo'ylov ikkalasi uchun ham sababdir va ularning hech biri kerak emas! Avitsenna aytganidek, bizning ikkita zaruriy mavjudotimizning bir xil bo'lishiga to'sqinlik qiladigan qandaydir farqlovchi yoki individuallashtiruvchi xususiyat bo'lishi kerak va agar ikkalasi ham sababsiz bo'lsa, bu sodir bo'lmaydi. Ammo bir nechta zaruriy mavjudotlarni bir-biridan qanday ajratish mumkinligini tushuntirishning iloji bo'lmasa, biz bir nechta mavjud degan fikrni rad etishimiz kerak. Demak, zaruriy mavjudot noyobdir.

Avitsenna zaruriy mavjudlik oddiy va bo'laksiz bo'lishi kerakligini ko'rsatish uchun xuddi shunday mulohazalardan foydalanadi. Bu yerda uning fikri shundan iboratki, agar bitta zaruriy mavjudotning qismlari bo'lsa, unda bu qismlarni bir-biridan ajratib turadigan narsa kerak bo'ladi. Keyin qismlar bir-biridan farq qilishi kerak edi va shuning uchun bu narsa kerak bo'lmaydi; ammo zaruriy mavjudot qanday qilib shartli qismlarga ega bo'lishi mumkin? Demak, zaruriy mavjudlik nafaqat noyob, balki oddiy hamdir. Avitsenna ikkala xususiyat uchun bir xil so'zni ishlatib, zaruriy mavjudlik "واحد"(vaḥid) ya'ni "bir" ekanligini aytadi. Bu, agar biz buni o'tkazib yuborgan bo'lsak, u bizga Xudoning "yagonaligi" - "التوحيد"(tawhˉ̣id) haqidagi ta'limotning falsafiy versiyasini berganligini aniq ko'rsatib turibdi(monoteizm) - u falsafaning islom e'tiqodi bilan bog'liqligini qanday tasavvur qilishining odatiy misoli. Shu asosda u barcha moddiy narsalar qismlarga ega bo'lganligi sababli, oddiy narsa nomoddiy bo'lishi kerakligini ta'kidlab, zaruriy mavjudotning ilohiyligini o'rnatish yo'lida yana bir qadam tashlaydi.

Demak, hozirgacha Avitsenna biror narsaning zaruriy mavjudligini ko'rsatganini da'vo qilmoqda; shu bilan zaruriy mavjudlik, xuddi "Highlander" filmidagi kabi, faqat bitta bo'lishi mumkin. Kerakli mavjudot yagona, sodda va nomoddiydir. Bu Xudoga ko'proq o'xshay boshlaydi va keyingi qadam bizni yanada Unga yaqinlashtiradi. Avitsenna zaruriy mavjudotning hech qanday materiya bilan aloqasi yo'qligini ta'kidlab, biz hozir kuzatgan fikr yo'nalishini davom ettirmoqda. Zero, Aristotelcha doiradagi materiya to‘rt xil sababdan biri bo‘lib, zaruriy mavjudot hech qanday sababga ega bo‘la olmaydi. Bunday ahamiyatsiz narsa qanday bo'ladi? Xo'sh, bu aql bo'lishi kerak edi, chunki keyingi bobda ko'rib turganimizdek, Avitsenna fikrlashni nomoddiy faoliyat bilan tenglashtiradi. Darhaqiqat, u sizda yoki menda mavjud bo‘lgan, jismoniy tanaga aloqador bo‘lib buzilgan aql emas, balki mukammal, alohida aql bo‘lishi kerak. Endi bizda “bilim” va “donolik” kabi an’anaviy ilohiy sifatlarni tasdiqlash uchun asos bor. Ammo bu Avitsenna qilish huquqiga ega bo'lgan harakatmi? Agar biz uning fikriga qo'shilsak ham, aql-idrok har doim nomoddiy bo'lsa ham, haqiqatan ham moddiy bo'lmagan narsa aql bo'lishi kerakligi shunchalik ravshanmi? Ha, deydi Avitsenna. Fikrlash har qanday nomoddiy narsaga tegishli bo'lgan faoliyatdir, agar unga materiya bilan aloqador bo'lish to'sqinlik qilmasa.

Bu faqat Avitsennaning zaruriy mavjudot biz Xudo bilan bog'laydigan barcha xususiyatlarga ega bo'lishi haqidagi da'volari uchun namunadir. Albatta, argumentlarning har biri o'z mohiyatiga ko'ra baholanishi kerak. Shaxsan men ba'zilarini boshqalarga qaraganda ishonchliroq deb bilaman. Har qanday nomoddiy narsani aql deb da'vo qilishning so'nggi harakati meni hayratda qoldirmadi, chunki Avitsenna aqliy tafakkur mavjud bo'lishi mumkin bo'lgan yagona nomoddiy faoliyat deb taxmin qilgandek tuyuladi. Shuni ham e'tiborga olingki, Avitsenna qisman yondashuvni qo'llagani va har bir an'anaviy ilohiy sifatni zaruratdan birma-bir chiqarib olganligi sababli, kimdir zaruriy mavjudlikning dastlabki isbotini qabul qilishi va turli sifatlar bo'yicha dalillarini rad qilishi mumkin. Bunday tanqidchi Xudoning borligini tan olishni to'xtata oladi. Yoki tanqidchi bunday mavjudlik borligiga va unda Avitsenna o'rnatishga harakat qilayotgan ba'zi atributlarga ega ekanligiga rozi bo'lishi mumkin, lekin ularning hammasi emas. Ehtimol, bu noyob va oddiy narsadir, lekin aql emas.

Boshqa hujum chizig'i asl dalilning o'ziga qaratilishi mumkin. Avitsennaning potentsial zaif tomonlaridan biri, agar biror narsa mavjud bo'lsa yoki mavjud bo'lmasa, unda qandaydir tashqi sabab bo'lishi kerak degan asosiy taxmindir. Ateist e'tiroz bildirishi mumkinki, koinot hech qanday tushuntirishsiz va sababsiz, lekin nozarurat holda mavjud bo'lib qoladi. Bu Avitsennaning tasodifiylik haqidagi tushunchasi bo'yicha nomuvofiq taklif bo'lardi, chunki u uchun biror narsaning shartli bo'lishi shunchaki narsaning mavjudligi uchun "ustunlik qilish" uchun sabab kerakligini anglatadi. Shunday qilib, ateist uchun qiyin narsa boshqa tasodifiy tushunchani taklif qilish bo'ladi, unga ko'ra koinot zaruratsiz va hech qanday sababsiz mavjud bo'lishi kerak. Koinot mavjudligini tushuntirib bo'lmaydigan "Highlander" seriyalariga o'xshab.

Avitsennaning falsafiy ilohiyotiga, albatta, islom olamida keyinroq hujum qilindi, lekin asliy bu tomondan emas. Uning zaruriy mavjudligining fundamental isboti, agar umume'tirof etilgan bo'lib, mashhur edi. Tanqidchilardan biri Averroes, u junga bo'yalgan Aristotelchining uslubiy asoslarga ko'ra isbotiga e'tiroz bildirish uchun yetarli edi. U, Aristotel qilganidek, Xudoning mavjudligi tabiiy dunyoning xususiyatlari asosida ko'rsatilishi kerakligini ta'kidladi. Shunday qilib, Averroes uchun biz Xudoning mavjudligini isbotlash uchun fizikadan o'tishimiz kerak; biz buni Avitsenna tomonidan ishlab chiqilgan ushbu mustaqil metafizik dalil bilan qila olmaymiz. Ammo ko'proq asosiy fikr shundaki, Avitsenna Xudoning barcha xususiyatlarini Uning zarurligidan chiqarishga urinib, haddan tashqari uzoqlashib ketgan. Axir, siz Xudo haqida hamma narsa zarur deb o'ylamasdan, Xudo albatta mavjud deb o'ylashingiz mumkin. Ammo Avitsenna aynan shunday deb o'ylagan va bu uni juda ziddiyatli xulosalarga olib kelgan.

Eng ko‘zga ko‘ringan muammo shundaki, Avitsenna uchun Xudo koinotning mavjudligiga sabab bo'lishi kerak. Xudo shartli bo'lgan hech qanday xususiyatga yoki munosabatlarga ega bo'lishi mumkin emas, shuning uchun Uning koinotni yaratishi, albatta, U qiladigan narsa bo'lishi kerak. Erkin iroda bilan, beg'araz va saxovatli ijod bilan va koinotning zaruriy emanatsiyasi bilan biz antik neoplatonizmning so'nggi davrini topamiz. Avitsenna aytganidek, Xudo O'zida zarur, lekin Undan kelgan narsalar "boshqa orqali zarur"dir. Boshqacha qilib aytganda, ularning o'z mohiyati shartli, shuning uchun ular o'zlarida mavjud bo'lmasligi mumkin. Lekin Xudo rasmda bo'lsa, u holda U mutlaqo mavjud bo'lishi kerak, chunki Xudo ularni mavjud qiladi va U qilgan hamma narsani albatta qila oladi. Ko'rib turganimizdek, ilohiyotshunos va faylasuf al-G'azolliy kabi mualliflar bu taklifdan dahshatga tushib, koinotning abadiyligi zaminida Avitsenna bilan kurashishni tanladilar (21-bob)

Keyingi an'anadagi yana bir og'riqli nuqta Avitsennaning Xudo oliy aql ekanligi haqidagi da'vosiga taalluqlidir. Bu o'z-o'zidan mashhur bo'lmagan da'vo emas edi; hech bo'lmaganda, oz sonli musulmonlar Xudoning dono va biluvchi ekanligini inkor etishni xohlaydi. Eng qiyini, Xudo biladigan uslub edi. Xudoga bo'lgan munosabatining eng qattiq tanqid qilinadigan va tez-tez muhokama qilinadigan qismlaridan birida Avitsenna Xudo muayyan narsalar haqida bilishi mumkinmi va qanday qilib bilishi mumkinligi haqidagi savolni ko'taradi. U qila olmaydi deb o'ylash uchun yaxshi sabab bor. Faraz qilaylik, men hayvonot bog'iga boraman, jirafalarga qoyil qolaman, keyin uyga borib, Buster Kiton filmini tomosha qilaman. Ajablanarlisi shundaki, bu bir kunni o'tkazishning eng zo'r yo'li kabi ko'rinishini hisobga olsak, Xudoning mukammalligi Uning bilimi bilan mening harakatlarimni kuzatishiga to'sqinlik qiladi. Buning uchun u avval hayvonot bog'ida ekanligimni bilib, keyin bir necha soatdan keyin Kitonning ulug'vor tayoqchasiga kulayotganimni bilib o'zgarishi kerak edi. Ammo Avitsenna uchun Xudo o'zgarmaydi, chunki U haqida hamma narsa zarur. Biror narsaning o'zgarishi uchun u narsa boshqacha bo'lishi mumkin bo'lishi kerak, lekin Xudo oldida hali amalga oshirilmagan imkoniyatlar yo'q, faqat zarurat bor.

Xudoning o'zgarmas tabiati ham bu yerdagi yagona muammo emas. Avitsenna Aristotelning eng yaxshi bilim turi universal va tabiatan zarur, degan ta'limotiga amal qiladi. Biz, insonlar, umuminsoniy tushunchalarga kiradigan alohida narsalardan xabardor bo'lish orqali bunday yuqori darajadagi bilim yoki tushunchani atrofimizdagi dunyoga qo'llashimiz mumkin. Jirafalar kavsh qaytaruvchi hayvonlar ekanligini hamma bilishim mumkin. Muayyan jirafa bo'lgan Xiavataga duch kelganimda, men bu tushunchani ishga solib, Xiavata kavsh qaytaruvchi hayvonlar degan xulosaga kelishim mumkin. Lekin Xudo komil, alohida aql bo‘lgani uchun faqat eng mukammal bilish turiga, ya’ni umuminsoniy va zaruriy bilimga ega bo‘lishi kerak. Albatta, bu Avitsennaning U haqida hamma narsa zarur, degan umumiy da'vosiga to'liq mos keladi. Shunday qilib, bu Avitsenna tishlamoqchi bo'lgan bitta o'qdir. Uning so'zlariga ko'ra, Xudo tafsilotlarni biladi, lekin "umumjahon tarzda". U ma'lum bir tutilish misolini keltiradi, Xudo osmon harakatining zarur qonunlarini abadiy bilish orqali anglashi mumkin edi. Xudo hamma narsaning yaratuvchisi sifatida O'zi yaratgan barcha narsalarni qamrab oluvchi universal bilimga ega. Shunga qaramay, bu keyingi mualliflar orasida katta tanqidga sabab bo'ladi. Qur'onda aytilishicha, hatto   ذرة في الأرض ولا في السماء ولا أصغر من ذلك - "yerdagi va osmondagi zarra og'irligi" ham Xudodan yashirin emas (10:61). Avitsenna bu oyatni o'zi keltirib, u yana bir bor islom e'tiqodining falsafiy yoritilishini taqdim etganini e'lon qiladi. Ammo ko'plab o'quvchilar uchun bu bluf(o‘zini ustun qilib ko‘rsatish) xolos. Ular uchun narsalarni faqat umumbashariy biladigan va bir vaqtda emas, balki zaruriy mavjudotni, vahiyning shaxsiy va cheksiz Xudosi bilan tenglashtirib bo'lmaydi.