آیا ایران از روشنفکری دینی عبور کرده است؟

🟢🟢 پاسخ به پرسش مهم کانال تلگرامی وزین و غنی فرهیختگان؛ آیا ایران از روشنفکری دینی عبور کرده است؟

🟢 پرسش درست، پاسخ شتاب‌زده نه

علی رضا معینی

به گمان من، پرسش فرهیختگان پرسش مهمی است، اما برای پاسخ دادن به آن باید از یک دوگانه‌سازی شتاب‌زده پرهیز کرد: یا روشنفکری دینی را همچنان شرط لازم رسیدن به جامعه شهروندی و حقوق‌محور بدانیم، یا چون بخشی از جامعه از دین فاصله گرفته است، نتیجه بگیریم که باید همه مفاهیم آزادی و حقوق انسان را یکسره بیرون از هر گفت‌وگوی دینی صورت‌بندی کرد. هیچ‌یک از این دو گزاره به‌تنهایی تمام حقیقت ایران را در بر نمی‌گیرد.

نخست باید میان هدف و راه فرق گذاشت. هدف، جامعه‌ای است که در آن انسان، پیش از آنکه مؤمن یا نامؤمن، شیعه یا سنی، سنتی یا مدرن باشد، صاحب حق و کرامت باشد؛ جامعه‌ای که در آن قدرت محدود و پاسخ‌گوست، آزادی وجدان محترم است و قانون در خدمت انسان است، نه انسان در خدمت قدرت. برای رسیدن به این مقصد، حقوق بشر محتاج دین نیست و نباید هم باشد. حق انسان، حق است؛ حتی اگر صاحب حق مؤمن نباشد. اما از این سخن نمی‌توان نتیجه گرفت که در جامعه‌ای با تاریخ و ساختار دینی ایران، گفت‌وگو با دین دیگر موضوعیتی ندارد.

🟢 کاهش دینداری، مساوی پایان مسئله دین نیست

ممکن است اعتماد به نهادهای رسمی دینی کاهش یافته باشد؛ ممکن است شمار کسانی که خود را دیندار می‌دانند کمتر شده باشد؛ ممکن است نسل‌های تازه نسبت به فقه رسمی، روحانیت و حکومت دینی فاصله بیشتری گرفته باشند. همه اینها را باید جدی گرفت و البته با داده‌های معتبر سنجید.

🟢 دین‌گریزی با بی‌ایمانی یکی نیست

اما میان دین‌گریزی، روحانیت‌گریزی، حکومت‌گریزی، فقه‌گریزی و بی‌ایمانی تفاوت است. کسی ممکن است از حکومت دینی بیزار باشد، اما هنوز مؤمن باشد؛ دیگری ممکن است از روحانیت فاصله بگیرد، اما معنویت را نگه دارد؛ سومی مناسک را ترک کند، اما اخلاق و حافظه دینی را در خود حفظ کند؛ و چهارمی اساساً از دین عبور کرده باشد. جامعه انسانی با این سایه‌روشن‌ها ساخته می‌شود، نه با دوگانه ساده مؤمن و نامؤمن.

🟢 دین ممکن است از حکومت فاصله بگیرد، اما از فرهنگ نه

بنابراین، حتی اگر بپذیریم که ایران در حال تجربه نوعی دین‌زدایی اجتماعی است، هنوز نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که دین از تاریخ، فرهنگ، حافظه و ساختار سیاسی ایران خارج شده است. جامعه ممکن است از دین رسمی فاصله بگیرد، اما هنوز در حال گفت‌وگو با مسئله دین باشد.

🟢 یک علت مهم دین‌گریزی امروز

به گمان من، بخشی از دین‌گریزی امروز ایران نه حاصل یک تحول صرفاً معرفتی، بلکه واکنشی طبیعی به تجربه دینِ حکومتی است؛ به حکومتی که در بخش‌هایی از تجربه زیسته مردم، دین را با اجبار، تبعیض، خشونت، سنگدلی، محدودیت، ریا و حتی ستیز با برخی دستاوردهای علمی و فرهنگی درآمیخته است.

🟢 وقتی خطای قدرت به پای دین نوشته می‌شود

وقتی قدرت سیاسی پشت سپر دین پنهان می‌شود، طبیعی است که خطای قدرت به پای دین نوشته شود. وقتی به نام دین آزادی محدود می‌شود، وقتی به نام دین بر انسان سخت گرفته می‌شود و وقتی زبان قدرت، زبان قدسی می‌شود، بسیاری از مردم ممکن است به جای تفکیک «دین» از «قدرت»، از هر دو رویگردان شوند.

🟢 خاطره نسلی را نیز نباید نادیده گرفت

در خاطرات نسلی من از ایران پیش از انقلاب، دیانت مردم ـ دست‌کم در محیط‌هایی که من دیده و زیسته‌ام ـ صورتی پاکیزه‌تر، شخصی‌تر و اخلاقی‌تر داشت و کمتر با قدرت سیاسی درآمیخته بود. این سخن البته یک خاطره و مشاهده نسلی است، نه یک حکم آماری درباره همه جامعه ایران؛ اما خاطره نیز بخشی از تاریخ اجتماعی است و نمی‌توان آن را یکسره کنار گذاشت.

🟢 تراژدیِ درهم‌آمیختگی دین و حکومت

شاید یکی از تراژدی‌های زمانه ما همین باشد که حکومت دینی چنان با دین درآمیخته که اعتراض به حکومت، گاه به اعتراض به دین تعبیر می‌شود و دین‌گریزی نیز گاه واکنش مستقیم به عملکرد حکومت تلقی می‌گردد. از این رو، روشنفکری دینی اگر هنوز کاری داشته باشد، یکی از کارهای مهمش همین تفکیک است: نجات دین از حکومت و نجات حکومت از ادعای نمایندگی انحصاری دین.

🟢 سه مفهوم را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت

در اینجا باید میان سه مفهوم فرق گذاشت: حکومت دینی، جامعه سکولار و جامعه ضد دین. حکومت دینی، دین را در ساختار قدرت وارد می‌کند. سکولاریسم سیاسی، دولت را نسبت به ادیان و بی‌دینی بی‌طرف می‌کند. اما جامعه ضد دین، دین را نه فقط از حکومت، بلکه از عرصه فرهنگ و وجدان و حیات اجتماعی نیز طرد می‌کند. این سه یکی نیستند.

🟢 درمان استبداد دینی، استبداد ضد دینی نیست

اگر از حکومت دینی آسیب دیده‌ایم، درمان آن الزاماً جامعه ضد دینی نیست. درمان استبداد دینی، استبداد ضد دینی نیست؛ آزادی وجدان و بی‌طرفی دولت است. جامعه مطلوب آن نیست که در آن همه مؤمن باشند؛ همان‌گونه که مطلوب آن نیست که همه بی‌ایمان باشند. جامعه مطلوب جامعه‌ای است که در آن مؤمن و نامؤمن، هر دو بتوانند آزاد باشند.

🟢 سکولاریسم؛ نه دین‌ستیزی، بلکه بی‌طرفی دولت

پس شاید مطلوب آینده ایران نه «جامعه دینی» باشد و نه «جامعه ضد دینی»، بلکه جامعه‌ای کثرت‌گرا، آزاد و سکولار به معنای بی‌طرفی دولت نسبت به دین و بی‌دینی باشد.

🟢 آیا جامعه ضد دین الزاماً اخلاقی‌تر است؟

این نیز گزاره‌ای نیست که تاریخ آن را تضمین کرده باشد. دین می‌تواند ابزار قدرت و خشونت شود؛ اما فقدان دین نیز به خودی خود انسان را اخلاقی نمی‌کند. انسان می‌تواند به نام خدا ظلم کند و به نام ملت، نژاد، علم، حزب، انقلاب یا پیشرفت نیز ظلم کند.

🟢 مسئله اصلی، حضور یا غیاب دین نیست

پس مسئله اصلی فقط حضور یا غیاب دین نیست؛ مسئله نسبت انسان با قدرت، حقیقت، اخلاق و دیگری است. جامعه‌ای که در آن دین نیست، اما دروغ، تحقیر، تبعیض و خشونت هست، الزاماً جامعه اخلاقی نیست. و جامعه‌ای که در آن دین هست نیز الزاماً جامعه اخلاقی نیست. اخلاق را نمی‌توان به یک متغیر تقلیل داد.

🟢 غرب چگونه از جهان قدیم عبور کرد؟

تاریخ غرب نیز با یک فرمول ساده توضیح‌پذیر نیست. نمی‌توان گفت غرب دین را کنار گذاشت و ناگهان علم و مدنیت شکوفا شد. اروپای جدید حاصل کشاکش و گفت‌وگوی پیچیده میان دین، اصلاح دینی، علم، فلسفه، حقوق، اقتصاد، نهادهای سیاسی، انقلاب‌های اجتماعی و روشنگری بود.

🟢 اصلاح دینی؛ حذف دین یا اصلاح نسبت دین با جهان جدید؟

اصلاح دینی خود نمونه مهمی است: یکی از راه‌های عبور از یک صورت تاریخی و اقتدارگرای دین، الزاماً نابودی دین نیست؛ گاهی اصلاح نسبت دین با وجدان، عقل، علم و قدرت است. البته نباید از سوی دیگر، تمام پیشرفت غرب را به اصلاح دینی فروکاست. انقلاب علمی، دولت مدرن، تحول اقتصادی، آموزش، چاپ، شهرنشینی، حقوق و ده‌ها عامل دیگر نیز در آن نقش داشته‌اند.

🟢 درس مهم تاریخ غرب

اما یک درس روشن از این تاریخ می‌توان گرفت: مدرنیته صرفاً محصول حذف دین نبود؛ در بخش مهمی از تاریخ خود، محصول کشاکش، اصلاح و بازتنظیم نسبت دین با عقل و قدرت نیز بود.

🟢 روشنفکری دینی؛ مقصد نیست، پل است

از همین‌جا می‌توان جایگاه روشنفکری دینی را فهم کرد. من روشنفکری دینی را نه «راه نهایی جامعه» می‌دانم و نه پروژه‌ای که باید تا ابد ادامه یابد. آن را یک نیروی واسط و تاریخی برای دوران گذار می‌دانم.

🟢 روشنفکری دینی میان دو جهان

روشنفکری دینی در جامعه‌ای مانند ایران می‌تواند میان دو جهان ترجمه کند: میان سنت و تجدد، ایمان و آزادی، معنویت و حقوق انسان، وحی و عقل جدید. عالم سنتی غالباً زبان سنت را می‌شناسد اما ممکن است با زبان جهان جدید بیگانه باشد؛ روشنفکر سکولار زبان جهان جدید را می‌شناسد اما ممکن است با منطق درونی ایمان و تجربه دینی فاصله داشته باشد. روشنفکر دینی، اگر حقیقتاً روشنفکر باشد، باید هر دو زبان را بفهمد.

🟢 مهم‌ترین کار؛ ترجمه و میانجی‌گری

از این حیث، یکی از مهم‌ترین کارهای او ترجمه و میانجی‌گری است. به مؤمن می‌گوید: می‌توان مؤمن بود و آزاد زیست. به نامؤمن می‌گوید: برای فهم جامعه ایران نمی‌توان دین را یکسره از تاریخ و فرهنگ حذف کرد. و به حکومت دینی می‌گوید: دین ملک طلق قدرت نیست و هیچ قرائت دینی، انسان را از حق و کرامت ساقط نمی‌کند.

🟢 پل برای ماندن نیست؛ برای عبور است

اما پل برای آن ساخته نمی‌شود که مردم تا ابد روی آن بمانند. پل برای عبور است. اگر روزی جامعه ایران به جایی رسید که حقوق انسان، آزادی وجدان، برابری شهروندان و محدودیت قدرت بدون نیاز به توجیه دینی در فرهنگ عمومی و نهادهای سیاسی مستقر شد، روشنفکری دینی نیز مأموریت تاریخی امروز خود را تا حد زیادی از دست خواهد داد. اما اینکه فردا ممکن است چنین شود، دلیل نمی‌شود که امروز را پایان آن مرحله اعلام کنیم.

🟢 روشنفکری دینی و کمال شهروندی

اینجا سخنی از دکتر عبدالکریم سروش نیز به یاد می‌آید که به گمان من برای فهم مسئله بسیار راهگشاست: جامعه زمانی به کمال شهروندی نزدیک می‌شود که حساسیت اخلاقی انسان فقط به حریم شخصی و خانوادگی خودش محدود نباشد؛ بلکه همان‌گونه که در برابر تعرض به حرمت و آبروی خویش برمی‌آشوبد، در برابر نقض حق انسانی دیگری نیز برآشفته و تلخکام شود.

🟢 شهروندی یعنی حساسیت به حق دیگری

این نکته، معنای عمیقی از شهروندی در خود دارد. رعیت ممکن است تنها هنگامی خشمگین شود که به او یا نزدیکانش ظلم شود؛ شهروند باید بتواند برای ظلمی که به دیگری می‌شود نیز احساس مسئولیت کند. شهروندی یعنی حق را از آنِ خود ندانیم؛ حق را حق بدانیم.

🟢 آزادی اگر فقط برای خودی‌ها باشد، آزادی نیست

اگر آزادی فقط برای من و هم‌فکر من خوب است، آزادی نیست؛ امتیاز است. اگر عدالت فقط هنگامی مطلوب است که به نفع من باشد، عدالت نیست؛ مصلحت است. و اگر کرامت انسان فقط وقتی محترم است که آن انسان هم‌عقیده من باشد، هنوز به اخلاق شهروندی نرسیده‌ایم.

🟢 انتقال اخلاق از مقدسات به حقوق انسان

از این حیث، روشنفکری دینی می‌تواند نقشی مهم ایفا کند: انتقال اخلاق از «حرمت مقدسات خودی» به «حرمت حق انسان».

🟢 اما آیا معنویت را باید یکسره از دین جدا کرد؟

اینجا پروژه عقلانیت و معنویت استاد مصطفی ملکیان نیز موضوع بحث می‌شود. به نظرم نقد او باید منصفانه باشد. ملکیان معنویت دینی را حذف نمی‌کند؛ او می‌کوشد معنویت را از انحصار ادیان بیرون آورد و امکان‌های معنوی دینی و غیردینی را در کنار یکدیگر ببیند. رواقی‌گری، بودیسم و سنت‌های دیگر نیز برای او می‌توانند منابعی برای خودشناسی، آرامش، اخلاق و رهایی از رنج باشند.

🟢 تفاوت تجربه معنوی و ادعای معرفتی

اما پرسش اینجاست که آیا همه این سنت‌ها را می‌توان صرفاً در عرض یکدیگر نهاد، بی‌آنکه تفاوت میان تجربه معنوی، سنت اخلاقی و ادعای معرفتی آنها را جدی گرفت؟ تجربه نبوی فقط یک تجربه آرامش‌بخش یا اخلاقی نیست؛ یک مدعای معرفتی درباره نسبت انسان و حقیقت و امر الهی نیز هست. این مدعا را می‌توان پذیرفت یا نقد کرد؛ اما نمی‌توان برای فهم دین از آن صرف‌نظر کرد.

🟢 تفاوت ظریف سروش و ملکیان

در اینجا راه سروش با ملکیان تفاوت ظریفی پیدا می‌کند. سروش نیز معنویت را ملک طلق اسلام نمی‌داند و به تکثر تجربه‌ها و سنت‌های معنوی بی‌اعتنا نیست. اما نمی‌خواهد برای گشودن راه معنویت، تجربه نبوی را صرفاً به یکی از گزینه‌های بازار معنوی فروبکاهد.

🟢 پلورالیسم، تعطیل داوری نیست

پلورالیسم به معنای پذیرش کثرت است، نه تعطیل داوری. می‌توان از رواقی‌گری آموخت، با بودیسم گفت‌وگو کرد، مولوی و حافظ خواند و تجربه نبوی را نیز جدی گرفت؛ بی‌آنکه عقل و نقد را تعطیل کنیم.

🟢 کثرت اندیشه با بی‌اعتنایی به تخصص فرق دارد

و اینجا تربیت علمی و تخصصی نیز اهمیت پیدا می‌کند. کثرت‌گرایی نباید به این معنا باشد که هر ادعایی به اندازه هر ادعای دیگری اعتبار دارد. تکثر اندیشه با بی‌اعتنایی به دلیل و تخصص یکی نیست.

🟢 روشنفکری دینی و امکان همزیستی

یکی از کارهای مهم روشنفکری دینی، شاید امروز بیش از گذشته، آشتی دادن دو تصویر از جهان باشد: تصویر دیندار و تصویر نا دیندار. نه به این معنا که یکی را به دیگری تحمیل کند؛ بلکه به این معنا که نشان دهد این دو جهان می‌توانند در یک جامعه آزاد همزیستی کنند.

🟢 خطاب به دیندار

روشنفکر دینی می‌تواند به دیندار بگوید: آزادی و حقوق بشر دشمن ایمان تو نیست.

🟢 خطاب به نادیندار

و به نادیندار بگوید: دین را نباید با حکومت دینی یکی گرفت.

🟢 خطاب به هر دو

و به هر دو بگوید: حق انسان، مقدم بر عقیده انسان است.

🟢 خطاب به حاکم دینی

و به حاکم دینی بگوید: اگر به نام دین حکومت می‌کنی، باید بیش از دیگران پاسخ‌گوی اخلاق دین باشی. در این معنا، روشنفکری دینی نه دین‌ساز است و نه حکومت‌ساز؛ دین را از قدرت و قدرت را از تقدس‌پناهی رها می‌کند.

🟢 پس آیا ایران از روشنفکری دینی عبور کرده است؟

پاسخ من این است: ممکن است ایران از یک صورت تاریخی روشنفکری دینی عبور کرده باشد؛ اما هنوز نمی‌توان گفت از اصل گفت‌وگوی دین و عقل و حقوق انسان عبور کرده است. اگر مراد از روشنفکری دینی، دفاع از حکومت دینی، توجیه فقه رسمی یا نگه داشتن جامعه در گذشته باشد، باید از آن عبور کرد.

🟢 اما اگر روشنفکری دینی را پروژه نقد بدانیم

اگر مراد، پروژه‌ای باشد برای نقد فهم دینی، گشودن باب اجتهاد در اصول، دفاع از عقل، تجربه نبوی، اخلاق، آزادی وجدان، حقوق انسان و محدودیت قدرت، آن پروژه هنوز تمام نشده است. اما این پروژه نباید ادعای انحصار کند.

🟢 فردای ایران فقط به روشنفکر دینی تعلق ندارد

فردای ایران فقط به روشنفکر دینی تعلق ندارد. روشنفکر سکولار، فیلسوف، دانشمند، حقوقدان، هنرمند، جامعه‌شناس و شهروند عادی نیز در ساختن آن آینده سهم دارند. روشنفکری دینی تنها یکی از صداهای این گفت‌وگوی بزرگ است.

🟢 حقوق انسان محتاج استخراج از دین نیست

جامعه ایران برای رسیدن به حقوق انسان، محتاج آن نیست که حقوق بشر را از دین استخراج کند؛ اما تا زمانی که دین در تاریخ، فرهنگ و ساختار سیاسی ایران حضور دارد، برای رسیدن به جامعه‌ای آزاد نیز نمی‌توان مسئله دین را با یک خط باطل کنار گذاشت.

عبور از حکومت دینی، لزوماً عبور از دین نیست.

سکولاریسم، دین‌ستیزی نیست.

کثرت‌گرایی، نسبی‌گرایی نیست.

حقوق بشر، حقوق مسیحی یا اسلامی یا ضداسلامی نیست؛ حق انسان است.

🟢 رسالت تازه روشنفکری دینی

روشنفکری دینی، اگر بخواهد همچنان زنده بماند، نباید مدعی مالکیت حقیقت باشد؛ باید یکی از راه‌های گفت‌وگو با حقیقت باشد. شاید رسالت امروز آن این نباشد که مردم را دوباره دیندار کند؛ بلکه آن باشد که میان دینداری و آزادی، میان معنویت و عقلانیت، میان سنت و تجدد، و میان ایمان و حقوق انسان، دیوارهای کاذب را فرو بریزد.

🟢 پایان راه؛ انسان یا عقیده؟

و اگر روزی به جایی رسیدیم که مؤمن و نامؤمن، هر دو، بدون بیم و امتیاز، شهروند باشند؛ اگر انسان بتواند دین‌دار باشد بی‌آنکه رعیت باشد و بی‌دین باشد بی‌آنکه مطرود باشد؛ اگر حکومت در برابر دین بی‌طرف و در برابر حق انسان مسئول باشد؛ و اگر آدمی برای رنج دیگری نیز همان‌قدر تلخکام شود که برای رنج خویش، آن روز شاید روشنفکری دینی بتواند با آسودگی بگوید:

«کار من تمام شد؛ زیرا انسان، سرانجام، بر سر سفره حق نشسته است، نه بر سر سفره عقیده.»

و شاید این، از هر «پیروزی» دیگری برای یک پروژه فکری، پیروزی شریف‌تری باشد.