جلال آل‌احمد: آن غريبِ آشنا
فرهیختگانحسین کمالی
کتاب نونوالقلم جلال آل‌احمد را برادر بزرگوارم—که مرا بر آستان وی بسی حقِّ خدمت است—از کتابفروشی برادرانِ زمانی در دهانۀ شمالی بازار تجريش برايم خريد. نزديک آن مغازۀ رؤيايی که دو پله پايين‌تر زير نور لامپ مهتابی پيمانه‌پيمانه توت سفيد و سياه می‌فروخت. بعدها سيلِ سالِ 1366 آن مغازه‌ها را همگی با خود برد.
از همان پيش‌درآمدْ نثرِ شَنگِ نويسنده ذهن مرا که آن هنگام نوجوانی دوازده‌سيزده ساله بودم درگير کرد: «یکی بود یکی نبود، غیر از خدا هیچ‌کس نبود. یک چوپان بود که یک گلّهٔ بزغاله داشت و یک کلّهٔ کچل»؛ و سپس آغاز مجلسِ اوّلِ قصّه: «در یک روزگارِ دیگر دوتا آمیرزا بنویس بودند که هر کدام دمِ یک درِ مسجدِ جامعِ شهرِ بزرگی که هم شاه داشت هم وزیر، هم ملاّ داشت وهم رمّال، هم کلانتر وهم داروغه وهم شاعر وهم جلاّد؛ صبح تا شام قلم می‌زدند ...»
امروز نزديک به نيم قرن پس از درگذشتِ آن صاحب‌قلم، من از راه دور در جام جهان‌بينِ فضای مجازی—که صُداع و سرگيجه‌اش واقعی است—می‌بينم دواری‌های تند و تيز دربارۀ او چه بسيار می‌چرخد. بيشتر از جنس افشاگری: از اين دست که به اقرار خودش در سفر 1322 به عراق از دين برگشته، بعد در بهار 1343 «حج به صورت فعلی [را] یک بدویت موتوریزه» خوانده، مکّه تحتِ مديريت خادم حرمين شريفين سعودی را «مزبله و کثافت‌کده» ديده—ولی باز به رغمِ بی‌اعتقادی خسی در ميقات را چاپ زده است؛ و نيز گوشت‌تلخ بوده، فرانسه‌ندانسته ترجمه می‌کرده، سيگار اشنو می‌کشيده، و «نوشابه» می‌خورده، چندان‌که بیشتر «هم‌پالگی‌هایش» هم قربانی نوشابه شده‌اند. شخصی در مقام جمع‌بندی جايی نوشته بود فلانی «به‌معنای واقعی کلمه هیچ است، هيچ!» گوينده را نمی‌شناسم و از مرتبۀ علمی ايشان بی‌خبرم اما اندوختۀ انصاف و نشانِ ادب نزد حضرتشان ظاهراً همين «هيچ است، هيچ!».
کارنامۀ جلال آل‌احمد، که وقت مرگ کمتر از چهل و شش سال داشت، آينه‌دار حاصل اوقاتِ اوست. اهل قلم و انديشه جا دارد بخوانند و به‌جدّ نقد کنند— هاؤم اقرءوا كتابِ او.
«علی الاصول» واژۀ افشاگری امروز يادآور آن شعار زيا‌ن‌بار چهل و چند سال پيش است که چشم‌بسته با دهان‌های باز تکرار می‌شد «افشا کن، افشا کن.» کردند و شد آنچه شد. مثل پاکسازی که سلمان‌وار بايد گفت «کرديت و نکرديت.» سرنوشتِ تلخ اميرانتظام، و نيز ثمراتِ ديگر همان زقوم—همچون برنامۀ رسوای هويت يا جريدۀ دريدۀ کيهان—فراموش نشود. به‌خصوص آنها که وقتی چنان می‌گفتند و می‌کردند و می‌نوشتند يا با کنندگان و گويندگانْ هم‌فکر و همراه می‌شدند، ولی اکنون از گذشت روزگار پند آموخته‌اند، تجربۀ گران‌بها را به نسلِ جوان و ميان‌سال اين‌دوره منتقل کنند که آن شيوه چه لطمه‌ها به ايران زد.
يک خاطره. سال‌ها پيش استادی سرد و گرم چشيده را ديدم سياهۀ سيّئاتِ بعضی نامدارانِ فرهنگ و ادب و سياست دوران پهلوی—دارای گرايش‌های گوناگون، و از جمله جلال آلِ‌احمد—را چطور با جزئيات و بدون پرده‌پوشی در لفظ و معنا به قصد قربت نزد يکی از مقامات سياسی هويدا می‌کرد. خدمت ايشان در همان مجلس عرض شد که پيشتر و بيشتر از آن‌گونه افشاگری زيبنده‌تر است آن جناب به جای زشت‌یاد از اين و آن، راه‌های طی شدۀ درست و غلط را به شنونده بشناسانند تا شايد عبرت بگيرد.
مسابقه گذاشتن در لگد زدن به رفتگان اين راه دراز که ازيشان و ميرا‌ث‌برانشان تلافی بر نمی‌آيد—مصدّق باشد، يا فروغی، شريعتی باشد يا آل‌احمد—خلافِ مرام آزادگان است. اهل فهم و خرد شايسته‌تر آن است بنگرند و به امروزيان نشان دهند که گذشتگان چطور زادۀ زمانه و پروردۀ بستر جامعۀ خود بودند. هر کس در خلوت خود بنشيند و نظر کند که در حلقۀ خويشان دور و نزديکش پيش يا پس از انقلاب هيچکس آيا «نوشابه» نمی‌خورده است؟ پلاژهای عمومی چالوس و شهسوار اصلاً مشتری داخلی نداشت؟ از ميان همان‌ها هيچکس آيا در عين حال اهل نماز و مسجد و هيئت نبود؟ جامعۀ ايران در دهه‌های 1330 و 1340مطلقاً يکدست و يکسان نبود؟ همچنين، زمينۀ جنگ سرد در جهان، فروبستگی فضای سياسی، و توسعۀ نامتوازن کشور را در آن دوران مگر می‌توان ناديده نهاد و راه به جايی برد؟ آل‌احمد و آثار او را —با همۀ غث و سمين—می‌بايد در آن بافتار نشاند و ارزيابی کرد. او خود با ديدن و زيستن آن‌همه تضاد و تناقض، به تعبير آن روشنفکر ديگر که سال‌ها از پس سال سنگ مزارش را می‌شکستند، «دندان خشم بر جگر خسته بست و رفت.»
به گمانم گشاده‌دستی در تطاول سرمايه‌های اجتماعی ايران—از جمله روشنفکران چپ و راست و کارگزاران رسمی—آفت وحشتناک و دردناکی است. به‌خصوص در يک سال و چند ماه اخير—از آغاز جنگ در خرداد 1404 تا کنون—با تأسف و تحسّر شاهد بوده‌ايم که از ميان ايرانيان و ايرانی‌تباران در داخل و خارج از کشور کسانی به نوعی گرفتار گونه‌های آن آفتِ بلاخيز شده‌اند. گاه بحران به آنجا رسيده که از هر چه وطنی يا به‌اصطلاحِ دمِ دستی سنّتی است بيزاری بجويند، و حتّی ويرانی زير و بالای ايران به دست بدخواهان بيگانه را روزنۀ رهايش بپندارند.
سخن آخر همان که در پايان «پس‌دستک» نونوالقلم آمده است: « ما که نه از راویان اخباریم و نه از ناقلان آثار ... قصهٔ خودمان را تمام می‌کنیم تا کمی هم به حال کلاغه دل بسوزانیم که بازهم بخانه‌اش نرسید.»