جایگاه عقل و فلسفه در گلشن راز
فرهیختگانمحمد زارع شیرین کندی
یکی از متون ادبیات عرفانی ایران که در آن برخی عناصر و مولفه‌های ضدیت با فلسفه به نحو بسیار قوی وجود دارد، " گلشن رازِ" شیخ محمود شبستری است. شیخ محمود شبستری در زمرۀ شاعران شوریده سر و عارف مسلک تاریخ ادبیات ایران است . او در قرن هفتم و هشتم در زمان حکومت ایلخانیان مغول، در شبستر، چند فرسخ دورتر از تبریزِ پایتخت ، می‌زیست.
"گلشن راز" یکی از آثار ارزشمند و گرانسنگ و ماندگار ادب فارسی به شمار می آید که بسیار مجمل و موجز و درعین حال سرشار از معنا و معرفت است: " به لفظ اندک و معنی بسیار". اگرچه این اثر با فلسفه و عقل فلسفی هرگز بر سر مهر نیست و حتی می‌توان گفت قصد معارضه با آن را دارد، اما اصطلاحات فلسفۀ قدیم مانند جزء و کل ، وحدت و کثرت ، بسیط و مرکب ، عناصر ، طبایع ، هیولی، جوهر و عرض، محدث و قدیم ، وجود و عدم ، ممکن و واجب و غیره در جای جای ابیات نغز و زیبای آن خوش نشسته‌اند؛
البته همگی جز برای اثبات وحدت وجود حق و نفی غیر او به کار بسته نشده‌اند. این امر نشان‌دهندۀ آن است که شبستری در فلسفۀ دورۀ اسلامی متبحّر و متوغل بوده و مخالفتش با فلسفه نه جاهلانه و کورکورانه بلکه از سر علم و آگاهی بوده است.
شبستری در اوایل کتاب ، آنجا که می‌خواهد چیستی تفکر و تعریف آن را بیان کند تکلیف خود و خوانندگان را با عقل و عقلانیت ، منطق ، فلسفه و اندیشیدنِ فلسفی ، و کل آنچه به " لوگوس" یونانی مربوط است ، روشن می‌کند. او عقل و منطق و فلسفه را به شدت به باد انتقاد می‌گیرد. او به منظور شرح و بیان معنای تفکر از مراحلی ذهنی که در منطق قدیم برای فکر برشمرده‌اند از جمله تصور ، تذکر ، عبرت و تدبر سخن می‌گوید و در واقع تعریف تفکر در نظر فیلسوفان و " اهل عقل" را بازگو می‌کند.
شبستری بی درنگ به مخاطبش هشدار می‌دهد که این تعریف فیلسوفان از تفکر را رها کند، زیرا طیّ مراحل ذهنی مذکور کاری است بس دشوار و طاقت فرسا و بی‌حاصل: " رهی دور و دراز است این رها کن/ چو موسی یک نفس ترک عصا کن".
او سپس کاربرد قوانین منطق برای تفکر را ممارستی بی‌فایده که راهی به هیچ دهی نیست ، قلمداد می‌کند: " هر آن کس را که ایزد راه ننمود/ ز استعمال منطق هیچ نگشود".
سپس حملۀ مستقیم به فلسفه و فیلسوف آغاز می‌شود: " حکیم فلسفی چون هست حیران/ نمی‌بیند ز اشیا جز که امکان/ ز امکان می‌کند اثبات واجب/ از این حیران شد اندر ذات واحب/ گهی از دور دارد سیر معکوس/ گهی اندر تسلسل گشت محبوس/ چو عقلش کرد در هستی توغل/ فرو پیچید پایش در تسلسل".
از نظرگاه شبستری ، فیلسوف سرگردان و گمگشته است ، با راه و روش فلسفه به هیچ مقصد و مقصودی نمی‌رسد و همواره گرفتار دور و تسلسل خویش است. زیرا با عقل و شیوۀ عقلانی به منزل حق نمی‌توان رسید، پای عقل فلسفی پیوسته در دور و تسلسل باطل فرو می‌پیچد ، مسیر را گم می‌کند و از پیمودن راه باز می‌ماند. او فیلسوف را سخت مورد خطاب و عتاب قرار می‌دهد که تو نمی‌توانی ذات حق را بدانی و بشناسی زیرا ممکنات هیچ نمونه و نشانه‌ای از حق ندارند . چقدر نادان باید باشد کسی که خورشید را با نور شمع جستجو کند: " ندارد ممکن از واجب نمونه/چگونه داندش آخر چگونه؟/ زهی نادان که او خورشید تابان/ به نور شمع جوید در بیابان" .
شبستری پس از چند بیت به عقل می‌رسد و با تعابیری همچون " عقل دوراندیش" و " عقل فضولی" می‌خواهد به عقل فیلسوفان اشاره کند و آنان را سرگشتگان و دوبینانی تلقی نماید که قادر نیستند به وحدت وجود حق پی ببرند، و عقلشان تاب دیدن نور روی خدا را ندارد، از این رو برای رویت حق چشمی دیگر باید بجویند . "کسی کو عقل دوراندیش دارد/بسی سرگشتگی در پیش دارد/ ز دوراندیشی عقل فضولی/ یکی شد فلسفی، دیگر حلولی/ خرد را نیست تاب نور آن روی/ برو از بهر او چشمی دگر جوی/ دوچشم فلسفی چون بود احول/ ز وحدت دیدن حق شد معطل" .
اندکی بعدتر عقل را به خفاش تشبیه و حکم کنار گذاشتنِ آن را به صراحت تمام صادر می‌کند: " رها کن عقل را، با حق همی باش/ که تاب خور ندارد چشم خفاش" .
او در کتاب دیگرش با عنوان " سعادت نامه" نیز منطق و عقل یونانی را در برابر ذوق ایمانی قرار داده و چنین گفته است: " به قیاسات عقل یونانی/ نرسد کس به ذوق ایمانی/ گر به منطق کسی ولی بودی/ شیخ سنّت ابوعلی بودی" . این عقل و فلسفه که این همه در معرض تهمت و هجمه بوده است همان عقل و فلسۀ یونانی، عقل و فلسفۀ افلاطون و ارسطو، است که به صورت ناقص و پراکنده در آثار کسانی همچون کندی و فارابی و ابن سینا پدیدار گشته بود.
در ایران، افلاس این فلسفه و اندراس این عقل از مدتها پیش از قرن هفتم آغاز شده بود. در دوره‌ای که شبستری می‌زیست جز اندک شمار فیلسوف ِ شارح و مفسر ، شخصیتی اندیشنده و دوران‌ساز و اثرگذار و متفکری موسس و سرشناس و شهیر در عالم فلسفه ظهور نکرد. در این عصرِ پس از حملۀ مغول، اضمحلال عقلانیت و فلسفه‌ورزی و ظهور عرفان زاهدانه و تصوف دنیاگریزانه بسی عیا‌تر از پیش دیده می‌شد. شور و شوق فلسفی و رشد و رونق عقلانیت ِ قرن‌های چهارم و پنجم دیگر فروخوابیده و ایران در عمل وارد مرحله‌ای از تاریخ زوال و انحطاط‌اش شده بود.
" عقل دوراندیش" و " عقل فضولی" که شبستری این اندازه از آنها به بدی یاد می‌کند ، جد و نیای عقل حسابگر و عقل اعداد اندیش ( ratio ) می‌تواند به شمار آید ؛ همان عقلی که اروپاییان دورۀ جدید تاریخشان را با رجوع به آن آغاز کردند؛ و همان عقل روشنگری که می‌خواست کل عالم و آدم را دگرگون کند. حوالت تاریخ ما آن بود که آن " عقل دوراندیش" و " عقل فضولی" ، در سده‌های پس از هجوم مغول ، دیگر نشاط و سرزندگی پیشین را نداشته باشد و به عقلی افسرده و پژمرده بدل گردد . شاید بتوان گفت که آن عقل در پی جریان‌های عقل‌ستیز صوفیانه ، از نوع گلشن راز، خفه و خاموش می‌شود و منشا هیچ تحول و اثری واقع نمی‌گردد. آن عقل دیگر به تاریخ ما بر نمی‌گردد تا زمانی که غربیان آخرین و کامل‌ترین صورت آن را در قالب عقل دکارتی ( " گفتار در روش درست راه بردن عقل" ) به سمت ما روانه می‌کنند.