АЗОНГА ОИД МАСАЛАЛАР

АЗОНГА ОИД МАСАЛАЛАР

@fitratuz

Аллоҳ таоло: «Эй, иймон келтирганлар, қачонки, Жума куни намозга нидо қилинса, бас, Аллоҳнинг зикрига шошилинг ва савдони қўйинг. Ана шундоқ қилмоғингиз, сиз учун яхшидир, агар билсангиз», деган (Жума: 9).


Ва яна: «Қачонки намозга нидо қилсангиз, уни масхара ва ўйин қилиб олурлар», деган (Моида: 58).


Шарҳ: Ушбу икки оятдаги «нидо»дан мурод азон экани очиқ-ойдин кўриниб турибди. Демак, азон Қуръонда зикр қилинган нарса экан.


«Азон» луғатда, билдириш маъносини англатади. Шариатда эса: «Фарз намознинг вақтини махсус қавл ила билдиришга азон дейилади».


Азон Қуръонда зикр қилинганини юқорида билдик, ҳадисларда қандоқ зикр қилинганидан намуналарни Аллоҳ хоҳласа, энди ўрганамиз.

Азон айтиш, биринчи ҳижрий санадан бошланган. Аввалбошда мусулмонлар масжидда тўпланишар, намоз вақтини кутиб ўтиришар, вақт бўлганда эса намоз ўқир эдилар.


Ибн Умар розияллоҳу анҳунинг айтишларича, насороларнинг зангига ўхшаш занг чалишни ёки яҳудийларнинг дудига ўхшаш дуд чалишни маслаҳат қилинган ҳоллар ҳам бўлган.


Абу Довуд, Ибн Можа ва Доримийлар келтирган ривоятда Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Роббиҳ розияллоҳу анҳу қуйидагиларни айтадилар:


«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам одамларни намозга тўплаш учун занг чалишга амр қилганларида кечаси туш кўрдим. Олдимга занг кўтарган бир одам келди. Мен унга:


«Эй, Аллоҳнинг бандаси, зангни сотасанми», дедим.


«Бу билан нима қиласан?» деди у.


«У билан намозга чақирамиз», дедим.


«Бундан яхшироқ, нарсани сенга айтиб берайми?» деди.


«Ҳа», дедим.


«Аллоҳу Акбар» дейсан, деб охиригача айтиб берди. Шунингдек, иқоматни ҳам айтиб берди. Тонг отиши билан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига бориб, кўрган тушимни айтиб бердим. У зот:


«Иншааллоҳ, бу ҳақ туш. Билолнинг ёнида туриб, кўрганингни айтиб бериб тур, у азон айтсин, унинг овози сеникидан кучли», дедилар.


Мен Билол билан туриб айтиб бердим, у азон айтди. Буни уйида туриб эшитган Умар ибн Хаттоб ридосини судраб югуриб чиқди ва:


«Эй, Аллоҳнинг Расули, сизни ҳақ ила юборган зотга қасамки, мен ҳам шунга ўхшаш туш кўрдим», деди.


Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:


«Аллоҳга ҳамдлар бўлсин!» дедилар.


АЗОН ВА ИҚОМАТНИНГ БАЁНИ


Анас розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«Билол розияллоҳу анҳуга азонни жуфт айтмоқ, иқомани, қод қоматис салотдан бошқасини тоқ айтмоқ амр қилинди». Бешовлари ривоят қилган.


Шарҳ: Ҳанафий мазҳабидан бошқа мазҳаблар шу ҳадисга амал қилиб, иқомани тоқ айтадилар.


Аммо Ҳанафий мазҳаби бошқа ҳадисни ҳужжат қилиб олган. Аллоҳ хоҳласа, уни бироздан кейин ўрганамиз. Ҳозир эса азоннинг қайси кайфиятда айтилишини ўрганайлик.


Имом Абу Довуд Абдуллоҳ ибн Зайд розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ривоятда, у киши тушида кўрган Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам тасдиқлаган азон ҳозир ҳамма ёқда айтилаётган азондир;


«Аллоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар,


Аллоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар,


Ашҳаду анлаа илаҳа иллаллоҳ,


Ашҳаду анлаа илаҳа иллаллоҳ,


Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ,


Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ,


Ҳайя алас Солат, Ҳайя алас Солат,


Ҳайя алал Фалаҳ, Ҳайя алал Фалаҳ,


Аллоҳу Акбар, Аллоҳу Акбар,


Лаа Илаҳа Иллаллоҳ».


Ушбу калималарнинг маънолари қуйидагича:


«Аллоҳу Акбар»


Аллоҳ улуғдир. Аллоҳ ҳар бир нарсадан буюкдир. У зот ўзига нисбат берилган номуносиб нарсалардан улуғдир.


«Ашҳаду анлаа илаҳа иллаллоҳ»


Аллоҳдан ўзга ҳеч илоҳи маъбуд йўқ, деб гувоҳлик бераман.


«Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ»


Муҳаммад, Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман.


«Ҳайя алас Солаҳ»


Намозга келинглар, шошилинглар.


«Ҳайя алал Фалаҳ»


Ютуқ, яъни, нажотга келинглар, шошилинглар.


Қолган калималарни маънолари иншааллоҳ, ҳаммамизга маълум.


Набий соллаллоҳу алайҳи васалламнинг Билол розияллоҳу анҳуга ва Абу Маҳзурага:


«Қачонки, Бомдод азони бўлса «ас-солату хойрун минаннавм»ни айтасан, деб ўргатганларига биноан икки марта айтилади.


Дора Қутний, Аҳмад ва Абу Довудлар ривоят қилишган.


Иқомат Ҳанафий мазҳаби бўйича худди азоннинг лафзлари билан айтилади. Фақат «ҳайя алал-Фалаҳ»дан кейин икки марта «Қод қоматис Салот»ни қўшилади («Намоз қоим бўлди» дегани).


Иқома масжидга ёки жамоат намозига йиғилиб турганларга фарз намоз ўқиш бошланаётганини билдириш вазифасини ўтайди. Ёлғиз ўқиётган киши иқома айтса ҳам яхши.


Барча ҳолатларда иқома айтиш суннати муаккададир. Азонни чўзиб, иқомани тезлаб айтиш ҳаммага маълум.


Азон айтиш ҳам суннати муаккада ҳисобланади. Қайси бир жамоа, қишлоқ ёки шаҳар келишиб, азон айтишни тарк қилсалар ислом ҳукумати уларга қарши уруш эълон қилади. Чунки улар Исломнинг шиори бўлган энг муҳим нарсалардан бирини инкор қилган бўладилар.


АЗОННИНГ МУСТАҲАБИ


Усмон ибн Абул Осс розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«У киши:


«Эй, Аллоҳнинг Расули, мени ўз қавмимга имом қилиб қўйинг», деди. У зот:


«Сен уларга имомдирсан. Сен уларнинг энг заифига эргаш ва ажр (иш ҳаққи) олмайдиган муаззин ол», дедилар». Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.


Шарҳ:

Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг ушбу ҳадисда:


«Уларнинг энг заифига эргаш» деганлари намозни ўшанинг ҳолига қараб енгиллаштириб ўқи деганлари.


Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:


1. Раҳбардан қавмга имом қилиб қўйишни сўраш жоизлиги.


2. Раҳбар томонидан қавмга имом тайинланиши.


3. Имом қавм ичидаги заиф кишиларни эътиборга олиб намозни енгиллатиш кераклиги.


4. Қавмнинг имоми бўлганидек, муаззини ҳам бўлиши кераклиги.


5. Муаззинни имом танлаши.


6. Муаззин ажр - иш ҳаққи олмай муаззинлик қилиши яхши эканлиги.


Мана шуниси афзал ва комил. Лекин шароитга қараб, ажр олишга рухсат берганлар ҳам бор.


Зиёд ибн ал-Ҳорис ас-Судоъий розияллоҳу анҳу дан ривоят қилинади:


«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам менга Бомдод намозига азон айтишимни амр қилдилар. Бас, мен азон айтдим. Сўнг Билол иқома айтмоқчи бўлган эди, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:


«Батаҳқиқ, азонни судоълик айтди. Бас, ким азон айтса, ўша иқома айтур», дедилар». Термизий ва Абу Довуд ривоят қилишган.


Шарҳ:

Бу ҳадисни ҳамма уламолар ҳужжат қилиб олганлар ва ким азон айтса, ўша иқома айтади, деганлар. Баъзи бир ҳолатларда бошқа одам айтса ҳам бўлади. Лекин муаззин ўзи айтгани афзал.

Бошқа бир ривоятда:


«Ҳайя алас салот, Ҳайя алал Фалаҳ»га етганида бўйнини ўнгга, чапга бурди, айланмади», дейилган. Бешовларидан ривоят қилинган. Лафз Термизийники.


Шарҳ: Ровийнинг «Билолни айланиб юриб азон айтаётганини кўрдим» дегани, бир жойдан иккинчи жойга кўчиб деганидир. Чунки азон қиблага қараб айтилади, орқага айланиб бўлмайди.


Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:


1. Азонни кўпчилик эшитиш учун бир жойдан, иккинчи жойга ўтиб юриб айтиш мумкинлиги.


2. Шу мақсадда муаззин оғзини у ёқ, бу ёққа буриши мумкинлиги.


3. Муаззин овози яхши чиқиши учун бармоғини қулоғига тиқиб олса яхши бўлиши.


4. Ошланган теридан қилинган капада ўтириш мумкинлиги.


5. Ҳазрати Билол розияллоҳу анҳунинг фазллари.


6. Яланглик жойда намоз ўқиганда имомнинг қаршисига асо ёки шунга ўхшаш нарсани тўсиқ қилиб қўйиш кераклиги.


7. Олдида тўсиқ бор намозхоннинг қаршисидан ўтган нарса унинг намозини бузмаслиги.


8. Қизил ранг кийим кийиш мумкинлиги.


9. Намозда болдирлар очиқ бўлиши мумкинлиги.


10. Муаззин «Ҳайя алас-Салот»га етганда бўйнини ўнг томонга, «Ҳайя алал Фалаҳ»га етганда, чап томонга буриши.


11. Муаззин азон пайтида танасини айлантирмаслиги.


Жобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам Билолга:


«Эй, Билол, қачон азон айтсанг, азонингни шошилмай, чўзиб айт. Қачон иқома айтсанг, тезлаб айт. Азонинг билан иқоманг орасида таом еювчи таомидан, шароб ичувчи шаробидан, қистаниб қолган қазои ҳожатдан фориғ бўлгунча вақт қўй», деганлар». Термизий ривоят қилган.


Шарҳ: Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:


1. Азонни шошилмай, сўзларни дона-дона аниқ қилиб ва чўзиб айтиш кераклиги.


2. Иқомани тезлаб айтиш кераклиги.


3. Азон билан иқома ўртасида азонни эшитган одам зарур ҳожатини битириб, таҳорат қилиб етиб келгунча вақт бўлиши зарурлиги.


Магар Шом намозида бевосита азондан кейин иқома айтиш жорий бўлган.


МАСЖИДДА ИККИТА МУАЗЗИН БЎЛИШИ

Ибн Умар розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг иккита муаззинлари бор эди: Билол ва аъмо Ибн Умми Мактум». Муслим ривоят қилган.


Шарҳ: Ибн Умму Мактум кўзи ожиз саҳобий бўлганлар. Асл исмлари Абдуллоҳ ибн Қайс. Оналарининг исми Отика ал-Махзумия.


Яна ўша кишидан ривоят қилинади:


«Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам:


«Билол кечасида азон айтади, Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», дедилар». Бешовлари ривоят қилишган.


Бухорий: «У кўзи ожиз киши бўлиб, қачон унга субҳ бўлди, субҳ бўлди, дейилсагина азон айтар эди» деган жумлани зиёда қилган.


Шарҳ: Бу Рамазон учун одамларни саҳарликка уйғотиш ва уларга саҳарлик вақтини билдириш мақсадида икки марта азонни йўлга қўйилгани ҳақида айтилган гап. Ҳазрати Билол кечаси одамларни уйғотиш учун азон айтар эдилар. Ўша азондан кейин саҳарликни давом эттириш мумкин эди.


Абдуллоҳ ибн Умму Мактум розияллоҳу анҳу эса Бомдод намози учун, тонг отганда азон айтар эдилар. Албатта, бу вақтда саҳарлик қилиб бўлмайди.


Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:


1. Одамларни уйғотиш ва шунга ўхшаш мақсадда тонгдан олдин ҳам азон айтиш жоизлиги.


2. Бомдод азонидан кейин саҳарликни тўхтатиш кераклиги.


3. Вақтни айтиб берадиган одам бўлса, кўзи ожиз киши ҳам азон айтиши мумкинлиги.


Ушбу ҳадисларни далил қилиб кўпчилик имомлар бир масжидга иккита муаззин бўлиши керак, деганлар. Ҳанафийлар эса эҳтиёжига қараб бўлади. Битта бўлса ҳам, кўп бўлса ҳам бўлаверади, дейишган.


АЗОН ЭШИТУВЧИГА МУСТАҲАБ НАРСАЛАР


Абу Саъид розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:


«Қачонки, азонни эшитсангиз муаззин айтаётган нарсани айтинглар», дедилар». Бешовлари ривоят қилишган.


Бухорий: «Сўнгра менга саловот айтинглар. Чунки, ким менга бир саловот айтса, албатта, Аллоҳ унга ўн саловот айтади. Кейин, менга васийлани сўранглар. Бас, у жаннатдаги бир манзила бўлиб, Аллоҳнинг бандаларидан фақат бир бандагагина лозим бўлур. Ўша банда мен бўлишимни орзу қиламан. Ким менга Васийлани сўраса, унга шафоат ҳалол бўлур»ни зиёда қилган.


Шарҳ: Ушбу ҳадисдан олинадиган фойдалар:


1. Азонни эшитувчи муаззин қайси лафзни айтса, ўшани такрорлаб айтиб туриши лозимлиги.


2. Азондан кейин Пайғамбармиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот айтиш лозимлиги. Қайси сийға билан бўлса ҳам бўлаверади. Фақат у зот соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот ва салом маъноси бўлиши зарур.


3. Ким Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга бир саловот айтса, Аллоҳ унга, албатта, ўн саловот айтиши. Аллоҳнинг бандага саловот айтиши, раҳмат юборишидир.


4. Азондан ва саловотдан кейин, Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга васийлани сўраш кераклиги. Уни қандоқ қилиб сўраш кейинги ривоятда келади.


5. «Васийла» жаннатдаги бир манзила-мақом эканлиги.


6. Аллоҳ томонидан «Васийла»ни фақат бир бандага берилиши.


7. «Васийла»га эришувчи энг яқин зот Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам эканлари.


8. Ким Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга «Васийла»ни сўраса, у зотнинг шафоатларига мушарраф бўлиши.


Демак, азонни эшитганимизда муаззин нима деса, шуни қайтариб туришимиз лозим. «Ҳайя алас-Салот» ва «Ҳайя алал Фалаҳ»да нима айтилиши кейин баён қилинади.

Азон тамом бўлганидан кейин Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламга саловот айтмоғимиз керак. Ҳамда Аллоҳ таолодан У зотга «Васийла»ни сўрашимиз лозим.


Жобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:


«Ким азонни эшитгандан кейин «Аллоҳумма, Робба ҳазиҳид даъватит та’ммати вас солатил қоимати а’ти Муҳаммаданил васийлата вал фазийлата вабъасҳу мақомам маҳму’дан аллазий ваъадтаҳ» деса, қиёмат куни унга шафоатим ҳалол бўлур», дедилар».


Бешовларидан фақат Муслим ривоят қилмаган.


«Мақоми Маҳмуд» мақталган Мақом эса Аллоҳ таолонинг «Шоядки, Роббинг сени Мақоми Маҳмудда қайта тирилтирса», ояти ила Аллоҳ таоло томонидан Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга ваъда қилинган Мақоми Маҳмуд буюк шафоат мақомидир.


Демак, қиёмат куни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васалламнинг шафоатларига мушарраф бўлайлик, десак, азондан кейин ушбу дуони ўқиб юришимиз керак бўлади.



Саъд ибн Абу Ваққос розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади:


«Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам:


«Ким муаззинни эшитганда, «Ашҳаду алла’ илаҳа иллаллоҳу ваҳдаҳу ла’ шарийка лаҳу ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва Расулуҳу, розийту биллаҳи Роббав ва би Муҳаммадир Расулан ва бил Ислами дина» деса, унинг гуноҳи мағфират қилинур», дедилар».


Бешовларидан фақат Бухорий ривоят қилмаган.


Муслим ва Абу Довуднинг ривоятида:


«Ким чин қалбдан муаззин айтган нарсани айтиб турса-ю, магар «Ҳайя ала»ларда «Ла’ ҳавла ва ла’ қуввата» деса жаннатга киради», деганлар.


Шарҳ:

Ушбу ривоятда қилинган дуонинг маъноси:


«Аллоҳдан ўзга ибодатга сазовор зот йўқ. У ёлғиз Ўзидир. Унинг шериги йўқ ва албатта, Муҳаммад Унинг бандаси ва Расулидир, деб гувоҳлик берурман. Аллоҳни Робб, Муҳаммадни Расул ва Исломни дин, деб рози бўлдим».


Ким азондан кейин ушбу дуони ўқиса, гуноҳи мағфират қилиниши ваъда қилинмоқда.


Имом Муслим ва Абу Довудларнинг ривоятидан эса, муаззин нима деса, шуни қайтариб туриш, фақат икки «Ҳайя ала»ларни айтганда «Лаа ҳавла ва лаа қуввата иллаа биллаҳи» дейиш таълим берилмоқда. Ким бу нарсаларни чин қалбдан айтса, жаннатга кириш ваъда қилинмоқда.



Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуфнинг "Кифоя" китобидан олинди

Report Page