АРЧА ЎЙИНЧОҚЛАРИ
(ҳикоя)Биз бундан 46 йил аввал Пайариқ туманидаги собиқ 43-мактабнинг биринчи синфига ўқишга борганмиз. Синфда яхши ўқиганим туфайли мени синфком қилиб сайлашган, лекин мен бу бошоғриқ ишга унча хуш кўриб ёндошмаганман.”Болалар чувламасин!”, “Ким тўполон қилди, синфком нега жим қилмадинг?”, “Кеча ким келмовди, синфком нега ёзиб олмадинг?” ва бошқа гаплар. Ўқувчи ўзи тенги ўқувчининг айтганини қиладими ҳеч замонда? Қуруқ расмиятчилик бўлган. Биринчи ўқитувчимиз, ҳамқишлоғимиз Барот ака Холмуродов жуда камтар, ширинсўз, болаларга умуман қаттиқ гапирмайдиган киши эди. Ҳозир ҳам у киши ҳаёт, умрлари узун бўлсин. Биласиз, биринчи синфда ҳар бир ҳарфни ўрганиш, ёзиш, эсда сақлаб қолиш, баҳоролди тугайдиган “Алибе”дан “Ўқиш”га ўтиш осон иш эмас. Бунинг учун ўқитувчидан билим ва малака талаб этилади. Тўғрисини айтсам, ўн-ўн беш қаторлик матнни ўқий олмайдиган, ҳатто ҳарфни ҳарфга қўшиб ўқий олмайдиган синфдошларингиз бўлади. Битта ҳарфни ўқитса, сиз билиб турасиз, унинг қандай ўқилишини, аммо шу бола айтолмайди, тутилади, бошқалар олдида изза бўлади, синфда ғалати кайфият ҳукмрон бўлади. Буни фақат ўқитувчи назорат қилади. Эски парталар, эски доска, эски, чириб кетган поллар, ҳатто ручкага бефарқ бўлсангиз, тушиб кетса полнинг ко-отта ёриқларига тушиб, қоронғуликка, жимжитликка гирифтор бўлади. Ручка йўқотишнинг кўп ҳолатларини бошдан ўтказганмиз.
Хуллас, ҳарф ўрганишу, тил қоидаси, шеър қаторлари, формулалар, теоремалар, романлар, биологик қонун, геометрик чизиғу белгилар, жисмоний тарбия дарслари, меҳнатни, стадионда футболни ўрганамиз деб анча умримиз ўтиб кетибди. ААйниқса футбол жуда қизиқ бўларди. Аввал биринчи синф, кейин иккинчи, учинчи, тўртинчи ва ҳоказо. Аммо улар ўтиб кетган, ортга қайтмас умримиз бўлган.
Мактаб тўғрисида жуда кўп хотираларимиз қолган. Синфдаги жўралар, қизлар, катта синф болалари, бизнинг орқамиздан келаётган кичик синфлар...
Мактабимиз Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий номи билан аталарди. Аммо Ҳамзанинг ким бўлгани тўғрисида етарли тасаввурга эга эмасдик. Дафтар бошига “Ҳ. Ҳ. Ниёзий номли...” деб ёзардик холос. Миллий қаҳрамонлар, даҳоларимиздан биргина Берунийнинг расмини дафтар муқовасида кўрганим эсимда. Қолгани бошқа миллатлар олимлари, ҳаҳрамонлари бўлган.
Йиллар ўтаверди. Пахтага жавоб беришарди. Илк марта 7-синфимизда пахтага жўнатишган. “Этакларингни олиб, (фартук дегани) ҳар бир бола ўз қишлоғидаги пахта заганига (“Заган” шевада, “дала” маъносини беради) етиб борсин” дейишган. Бир пахта терилаётган картага келсак, (жураларимиз билан) оппоқ пахта тўла жўякларга туширишди. Булар 7-синф, ҳали кичкина деб ўтиришмади. Уйдан опаларимиздан ортган битта фартук олганмиз. Бундан олдин, 1, 2, 3-синфларда ҳам бошланғич синфларни йиғиб қишлоқ четидаги шийпон олдига пахта теришга олиб боришган, у ерда аллақандай институтми, университетми, талабаларини кўрганмиз, улар биз билан гаплашишган. Кичкина бола нима ҳам терарди, дейсиз, чаноқдан пахтани оласиз, уват бошига қўйган папкангиздан бошқа ҳеч нарсангиз йўқ, синфдошларингиз ташлаган уюмга ташлайверасиз. Энди, катта бола бўлганимиздан кейин, 40 кило “норма” қўйишган. Еттинчи синфлар катта бола деб ўйлашган бўлса керакда. Хуллас, шу куни тушдан кейин 17 кило пахта терганман. Бу мен учун катта гап бўлган. Энг асосийси, шу куни пахта тераётган майдонимиз бошига, табелчи тарози ўрнатган тележка ёнига “Коммунизм” колхози раиси “Фалончи Фалончиев” келган. Раис бригадирга ҳамма теримчиларни хирмонга йиғишни буюрган шекилли, биз ҳам у ерга борганмиз. Раис жўяклар орасига келиб мажлис қилмаган, биз пахта даласидан чиқиб борганмиз, балки шимим чанг бўлади дегандир, бунисини билмайман. Раис деганлари узун бўйли, кенг шляпали, норғул одам экан, фақат унинг “Виллис”и ҳам эсимда қолган, ранги маллага ҳам, қорага ҳам ўхшаш, лекин бошқа рангли. Менимча у ерда раисимиз теримчиларнинг ватанпарварлик ва виждонийлик, одамийлик хислатлари, ўша пайтдаги пахта режаси ҳақида гапирган бўлса керак.
Шундай қилиб, декабрнинг ўнинчиларига мактабга қайтишга рухсат беришган. Мактабга борганингизда қанча ҳавас, пахта пайтида кўрмаган синфдошларингизни кўрасиз. Уларнинг руҳидан ўтаётган нарсалар сизга ҳам юқади. Синфда майинлик, ўртада сирларни бўлишиш, орзуларга берилиш кайфияти бўлади. Шундан бошлаб ўнинчи синфни тугатганимизча ҳар йили декабрнинг ўрталаригача пахтадан ўқишга келмасдик. Мактабга қайтишга рухсат беришмасди. “Агитатор” деган муаллимларимиз орқамиздан изма-из юришар, пахтадан қочиб кетмасин, деб доим пойлашар, бировлари қўлларида чўп, чивиқ, рейка ва бошқалар олиб юришар, айтганини қилмаган болаларни, пахта термай юрган ўқувчиларни аямай савалашарди.
Декабр ойида энг яхшиси янги йил байрами. Шундай қилиб, пахта тугагач мактабда юқори синфлар байрамга тайёрланарди. Мактабимизда рубоб, доира, аккордеон каби мусиқа асбоблари бўларди. Тўгарак раҳбаримиз шуларда чалиб қўшиқ айтишни ўргатарди. Бешта хонаси бор корпусда тўрга арча безаларди. Ўйинчоқлари бор, узун, қадди-бастини тиклаган арча. Уйда эса бундай узун арча олишга ота-онамизнинг рўзғордан кетадиган маблағи етмаганми, бу арча бизга жуда сирли, маҳобатли бўлиб кўринарди. Учига қўлимиз етмас, катта синф болаларининг янги йил байрами тугаган сониялардан ўйинчоқларни “юлиб” қочиш ҳақидаги гапларини, ғийбатларини эшитардик. Мактаб қизиқ бўларди. Хуллас, бир куни юқори синфларнинг қулоғимизга чалинган ҳодисалари содир бўларди. Негаки у пайтлари Челакда арча ўйинчоқлари, зарлари, чироқлари ҳаозиргидай кўп эмас, битта арчанинг ёниб турган биргина ўйинчоғи ҳам мактаб болалари учун катта “совға”дай бўларди.
Янги йил қўшиқлари, шеърлари, рақслари тугаб, директоримиз Исоқ ака Тойиров байрам таътилида одоб билан юришишимизни уқтириб, расмий байрам тугагандан ўйинчоқлар юлиш бошланарди. Ҳар қалай олти ё еттинчи синфимизда шундай бўлган. Бизнинг синфимиз ўнинчига кўчган йили эса ундай бўлмади. Биз романтикроқ бўлган бўлсак керак, арчага боғлаб қўйилган ўйинчоқларни узишни истамадик. Ўтган синфлардан қолган анъананни буздик. Эҳтимол буни биздан бир-икки йил олдин битириб кетган болалар ҳам эшитишгандир. Хуллас у пайтлари бизга бошланғич синф фанлари, она тили, кимё-биология, математика, физика, рус тилидан дарс берган Амир Тоштемиров, Сайитбой Азимов, Алламурод Қаршиев, Ғани Абулқосимов, Ғаффор Сатторов, Гулсара Аллаёрова, Маъруф Шарипов, Надежда Гайфулина ва каби ўқитувчиларимиз ҳануз кўз ўнгимда, улар дунёдан ўтиб кетган бўлсада, хотиралари иззат-эътиборимда сақланади.
Янги йил байрами деганда кўз олдимга ана шу хотиралар, синфлар, заллар деразаларида, доскаларида пайдо бўлиб қоладиган зарлар тушади. Янги йил ана шу хотиралар билан онгимда қаттиқ муҳрланиб қолган. Шунингдек, мактабимиздаги биз болалар билан ширин, самимий, меҳрибон оҳангда гаплашадиган турли синфларда ўқиган одобли қизлар ва синфдошлар, юқорию кичик синфларда ўқийдиганлар ҳам албатта.
Азамат Тавбоев.