«انفاق یا توقیف؟»؛ نقدی بر اجتهاد سوسیالیستیِ جناب احمد خاتمی
فرهیختگانسید احمد خاتمی فرموده است : «حکومت اسلامی مانند زمان پیامبر(ص) خرج دارد و باید با کمک مردم خرج خود را پرداخت کند.»(ـ سید احمد خاتمی، خطیب نماز جمعه تهران، خطبه‌های نماز جمعه، ۱۳ شهریور ۱۴۰۵)
علی رضا معینی
و سپس او در همان سخنرانی گفته است: «در قرآن ۹ بار واژه انفاق بیان شده است» و مردم امروز نیز باید «آنچه در توان دارند» برای کمک به نظام اسلامی انجام دهند.
اخیراً جناب احمد خاتمی اجتهادی سوسیالیستی فرموده‌اند؛ اجتهادی که در آن، از آیه «انفاق» یک دستگاه تأمین مالی حکومت استخراج می‌شود و از جیب مردم پلی به خزانه دولت زده می‌شود. گویی میان «انفاق» و «بودجه» فقط یک فاصله لفظی وجود دارد و اگر آن را با خطابه‌ای پر کنیم، دیگر مسئله‌ای باقی نمی‌ماند!
اما مشکل اینجاست که قرآن کتاب حسابداری دولت نیست و «انفاق» نیز نام دیگر «مالیات» نیست.
🟢 انفاق یا توقیف؟
انفاق، در منطق قرآن، پیش از آنکه یک ابزار مالی دولت باشد، یک فضیلت اخلاقی و عبادی است: انسان از مال خویش می‌گذرد تا خیر عمومی، نیازمند، خویشاوند، فقیر، جهاد و دیگر مصارف مشروع را یاری کند.
اما مالیات، مقوله‌ای دیگر است: حق عمومی حکومت و تکلیف قانونی شهروند.
این دو را اگر یکی بگیریم، هم معنای انفاق را فقیر کرده‌ایم و هم معنای حکومت را.
چه بسا کسی انفاق کند و اصلاً دولت در میان نباشد؛ و چه بسا دولت مالیات بگیرد و اصلاً عنوان انفاق بر آن صادق نباشد.
پس پرسش نخست از جناب خاتمی این است:
کدام آیه گفته است «انفاق کنید تا حکومت اسلامی خرج خود را بپردازد»؟
نه «انفاق کنید»، بلکه این عبارت دقیقاً: خرج حکومت را بدهید؟
چنین آیه‌ای وجود ندارد.
🟢 ۹ بار «انفاق»؛ اما کدام انفاق؟
جناب خاتمی می‌فرمایند در قرآن «۹ بار واژه انفاق» آمده است. حتی اگر مقصود ایشان مواردی از مشتقات و صورت‌های فعلیِ «انفاق» باشد، از کثرت استعمال یک واژه نمی‌توان برای آن موضوعی تازه ساخت.
این همان خطای معروفی است که در تفسیر متن رخ می‌دهد: واژه‌ای در چندین سیاق آمده، سپس همه آن سیاق‌ها در یکدیگر ریخته می‌شوند و از مجموع آنها حکمی تازه بیرون کشیده می‌شود.
در قرآن، «انفاق» گاهی در نسبت با فقراست، گاهی با جهاد، گاهی با خانواده و گاهی با «فی سبیل‌الله». بنابراین باید نخست پرسید انفاق برای چه؟ به چه کسی؟ در چه شرایطی؟ با چه حکمی؟
از اینها نمی‌توان یکباره پرید به:
پس مردم باید هزینه حکومت را بدهند.
این پرش، اجتهاد نیست؛ پرواز بدون پل است.
🟢 حتی فقه شیعه هم با «انفاق = بودجه دولت» سخن نمی‌گوید
نکته جالب‌تر اینکه اگر قرار باشد برای فهم مالیه حکومت اسلامی به فقه شیعه مراجعه کنیم، خودِ آثار فقهی معاصر نشان می‌دهند که مسئله بسیار پیچیده‌تر از «مردم خرج کنند» است.
برای نمونه، غلامرضا مصباحی‌مقدم در کتاب «فقه منابع مالی دولت اسلامی»، منابع مالی حکومت را در مجموعه‌ای از عناوین جداگانه بررسی می‌کند: زکات، خمس، انفال، خراج، جزیه و مالیات‌های حکومتی و نیز انفاقات و صدقات. یعنی حتی در یک پژوهش فقهی که اساساً موضوعش تأمین مالی دولت اسلامی است، «انفاق» تنها یکی از عناوین بحث است، نه اینکه تمام نظام مالی حکومت به آن فروکاسته شود. (غلامرضا مصباحی‌مقدم، فقه منابع مالی دولت اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ بخش چهارم: «منابع درآمد دولت اسلامی»).
پس جناب خاتمی اگر می‌خواهند فقهی سخن بگویند، باید نخست فقه مالیه عمومی را به خطبه نماز جمعه بیاورند، نه اینکه یک واژه قرآنی را به جای کل آن بنشانند.
🟢 یک سؤال ساده از تاریخ صدر اسلام
می‌فرمایند پیامبر(ص) تا پول داشت برای اسلام خرج می‌کرد و حکومت اسلامی نیز در زمان پیامبر خرج داشت و باید با کمک مردم آن را می‌پرداخت.
بسیار خوب.
اما آیا از اینکه پیامبر و مسلمانان در مواردی از مال خویش برای جامعه اسلامی هزینه می‌کردند، می‌توان نتیجه گرفت:
هر حکومت اسلامی، در هر زمان، برای هر هزینه‌ای حق دارد از مردم طلب انفاق کند؟
این همان جایی است که تاریخ به پایان می‌رسد و مغالطه آغاز می‌شود.
حکومت پیامبر را نمی‌توان بدون توجه به ساختار اقتصادی و حقوقی آن جامعه، عیناً بر دولت مدرن امروز منطبق کرد.
در صدر اسلام، زکات، خمس، غنائم، فیء، خراج و جزیه و دیگر منابع مالی وجود داشتند و هرکدام احکام و مصارف خاص خود را داشتند. در پژوهش‌های فقهی شیعه نیز این منابع جداگانه بررسی شده‌اند. (غلامرضا مصباحی‌مقدم، فقه منابع مالی دولت اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ بخش چهارم: «منابع درآمد دولت اسلامی»).
🟢 یک نکته مهم‌تر: امام خمینی هم نگفت مردم «انفاق کنند تا دولت خرجش را بدهد»
اتفاقاً برای نشان دادن تفاوت این دو مفهوم، بد نیست به متنی مراجعه کنیم که از نظر مبانی حکومت اسلامی بسیار مهم است.
امام خمینی در بحث «احکام مالی» تصریح می‌کند که مالیات‌ها و منابع مالی اسلامی برای تشکیل حکومت و تأمین مخارج ضروری دولت نیز پیش‌بینی شده‌اند و درباره خمس آن را بخشی از درآمد بیت‌المال و بودجه حکومت می‌داند. (روح‌الله خمینی، ولایت فقیه؛ حکومت اسلامی، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی؛ بخش «بررسی نمونه‌هایی از احکام اسلامی»، مبحث «احکام مالی»، صص. ۳۱–۳۲).
این نکته بسیار تعیین‌کننده است:
اگر حکومت اسلامی خرج دارد، مسئله نخست، نظام مالیه عمومی است؛ نه تبدیل همه منابع عمومی به صدقه.
حتی در نامه معروف امام خمینی به آیت‌الله خامنه‌ای، «گمرکات و مالیات» صریحاً در شمار اختیارات دولت آمده است. (روح‌الله خمینی، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج ۲۰، ۱۳۷۸، صص. ۴۵۱–۴۵۲).
پس شاید بد نباشد جناب خاتمی یک بار دیگر به این پرسش بیندیشند:
اگر مالیات وجود دارد، چرا آن را با «انفاق» عوض کنیم؟
🟢 حکومت خرج دارد؛ مردم هم خرج دارند!
این جمله که «حکومت خرج دارد» البته درست است.
اما یک حقیقت کوچک دیگری هم وجود دارد که ظاهراً در خطبه جا مانده است:
مردم هم خرج دارند!
مردم خانه دارند، اجاره دارند، فرزند دارند، درمان دارند، آموزش دارند، بدهی دارند، تورم دارند، بیکاری دارند و گاهی حتی برای تأمین نان خودشان با مشکل مواجه‌اند.
پس وقتی گفته می‌شود:
«حکومت خرج دارد»
پرسش بعدی باید این باشد:
حکومت از کجا و با چه سازوکاری این خرج را تأمین کند؟
پاسخ در یک نظام عقلانی، بودجه، مالیات، درآمدهای عمومی، دارایی‌های دولت، منابع طبیعی، بهره‌وری و نظارت مالی است.
نه اینکه ناگهان بلندگوی خطیب بگوید:
«مردم! انفاق کنید؛ حکومت خرج دارد.»
این دیگر ممکن است بیش از آنکه «انفاق» باشد، انتقال هزینه حکومت از خزانه به جیب شهروندان باشد.
🟢 انفاق با زور جمع نمی‌شود
در «انفاق» یک عنصر اساسی وجود دارد: بخشش.
وقتی کسی می‌بخشد، از مال خود می‌گذرد.
اما اگر حکومت بگوید:
«تو باید بدهی، چون حکومت خرج دارد»،
دیگر با انفاق روبه‌رو نیستیم؛ با الزام مالی مواجهیم.
و اگر الزام مالی است، باید درباره مبنای حقوقی آن سخن گفت.
این همان تفکیکی است که در ادبیات فقهی نیز میان زکات، خمس، مالیات، خراج، جزیه، صدقات و دیگر منابع مالی وجود دارد. حتی آیت‌الله منتظری در مبانی فقهی حکومت اسلامی، بخش مستقلی را به «منابع مالی حکومت اسلامی» اختصاص داده و زکات، صدقات، خمس، خراج، جزیه و مالیات‌های دیگر را جداگانه بررسی کرده است. (حسینعلی منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ج ۸، بخش هشتم: «منابع مالی حکومت اسلامی»، فصل‌های «زکات و صدقات» و «خمس»).
پس حتی فقه نیز اجازه نمی‌دهد همه این مفاهیم را در دیگ واحدی به نام «انفاق» بریزیم.
🟢 اجتهاد سوسیالیستی یعنی چه؟
تعبیر «اجتهاد سوسیالیستی» را البته به معنای دقیق اقتصادی‌اش به کار نمی‌برم؛ طنز من متوجه منطق سخن است:
دولت هزینه دارد؛
دولت کارهای فراوان دارد؛
پس مردم باید پول بدهند؛
و برای آن هم یک فضیلت دینی به نام «انفاق» در اختیار داریم.
اگر این منطق را تا انتها ببریم، به فرمولی بسیار شیرین می‌رسیم:
سود خصوصی، مال شخصی؛
هزینه عمومی، مال مردم!
و این دقیقاً همان نقطه‌ای است که باید چراغ قرمز روشن شود.
زیرا در حکمرانی خوب، اگر دولت هزینه دارد، دولت باید در برابر نحوه مصرف آن هزینه نیز پاسخ‌گو باشد.
نمی‌شود درآمد را «وظیفه مردم» و پاسخ‌گویی را «فضیلت مسئولان» دانست.
🟢 حکومت اگر «فی‌سبیل‌الله» است، خرجش را هم باید نشان دهد
اینجا پرسش دشوارتری مطرح می‌شود.
جناب خاتمی می‌فرمایند مردم در راه خدا خرج کنند.
بسیار خوب.
اما آیا هر هزینه‌ای که حکومت انجام می‌دهد، خودبه‌خود «فی‌سبیل‌الله» است؟
اگر چنین است، معیار تشخیص چیست؟
چه کسی تعیین می‌کند؟
چه سازوکاری بر آن نظارت می‌کند؟
و اگر هزینه‌ای نادرست، زائد، ناکارآمد یا فسادآلود بود، آیا همچنان می‌توان از مردم خواست آن را با عنوان «انفاق فی‌سبیل‌الله» تأمین کنند؟
اینجاست که تقدس حکومت می‌تواند جای پاسخ‌گویی حکومت را بگیرد.
و این برای دین خطرناک‌تر از آن است که در نگاه نخست به نظر می‌رسد.
زیرا وقتی هزینه دولت مقدس شد، پرسش از هزینه دولت نیز ممکن است به‌تدریج گناه تلقی شود.
🟢 از مردم انفاق بخواهیم؛ از حکومت حساب بخواهیم
به گمان من، صورت درست‌تر سخن این است:
مردم اگر می‌توانند و می‌خواهند، در امور خیر و مصالح عمومی انفاق کنند؛ این فضیلت آنان است.
اما:
حکومت باید با درآمدهای قانونی و شفاف خود اداره شود؛ و اگر از مردم مالیات یا منابع دیگری می‌گیرد، باید مبنای قانونی، میزان، محل مصرف و سازوکار نظارت بر آن روشن باشد.
این دو سخن نه تنها متناقض نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند.
مردم اهل احسان باشند و حکومت اهل حساب.
مردم ببخشند و حکومت پاسخ بدهد.
مردم ایثار کنند و دولت اسراف نکند.
مردم مال خود را در راه خیر هزینه کنند و حکومت مال عمومی را ملک شخصی خود نپندارد.
🟢 بیان حق آخر به جناب خطیب
جناب خاتمی ظاهراً چنان به «انفاق» علاقه‌مند شده‌اند که اگر روزی خزانه دولت هم خالی شود، شاید نسخه اقتصادی تازه‌ای از راه برسد:
«برادران و خواهران مؤمن!
دولت خرج دارد؛
لطفاً ایمان خود را به کارت بانکی‌تان متصل کنید!»
اما اقتصاد را نمی‌توان با خطابه اداره کرد؛ همان‌گونه که ایمان را نمی‌توان با قبض پرداخت سنجید.
انفاق اگر از سر اختیار باشد، فضیلت است؛
اگر به الزام حکومتی تبدیل شود، دیگر نام دیگری دارد.
و اینجاست که عنوان این یادداشت، نه فقط یک بازی لفظی، بلکه یک پرسش جدی می‌شود:
انفاق یا توقیف؟
زیرا مرز میان این دو، همان مرز میان بخشش مؤمنانه و مطالبه حکومتی است.
🟢 همذات پنداری عجیب
محمد بن عبدالله ص آنقدر به مردم شبیه بود که فرد تازه آشنا نمی توانست فرق میان او و دیگران را تشخیص دهد . پیام او آزادی و برادری و خودسازی و توحید بود . به گمان من، جناب خاتمی در این سخن، حکومت را چنان به پیامبر نزدیک کرده‌اند که گویی فاصله میان «دولت امروز» و «جامعه نبوی» فقط یک صندوق صدقات است؛ حال آنکه فاصله میان این دو، فاصله میان دو تاریخ، دو ساختار اقتصادی و دو صورت از حکمرانی است.
پیامبر مردم را به بخشش دعوت می‌کرد؛ اما از این دعوت نمی‌توان چک سفیدامضا برای هزینه‌های حکومت استخراج کرد.
قرآن مؤمن را به انفاق می‌خواند، اما حکومت را از حساب‌کشی معاف نمی‌کند.
و شاید اگر این تفکیک ساده رعایت شود، هم انفاق حرمت خود را حفظ کند و هم بیت‌المال از سایه تقدس بی‌حساب بیرون بیاید.
مردم را به احسان فراخوانیم؛
حکومت را به حساب پس دادن.
این، هم با اخلاق سازگارتر است، هم با فقه، و هم با عقل.