AL-RISALA-TUBE
FromKUTAA 10ƒƒαα SEENAA RASUULAA IRRAA.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam bara Hijirii 6ffaa, Baatii ZuuAl-Qa’adaa keeysa Umraa godhuu akka fedhu Sahaaboota beeysise.Rasuulli Sallallaahu Aleeyhi Wasallam Sahaaboota Isaa wajjiinMakkaa nagayaan kan seene Manaabaan arge.Sahaaboonni Dubbii san dhageenyaan hedduu gammadan. GamaMakkaah Bahuuf Sahaaboonni Qophii eegalan. Rasuulli sallallaahualeeyhi wasallam warra Baadiyyaatis akka Isaa waliin bahanWarri Baadiyyaa bahuu irraa booda aanan. Irra hedduun IsaaniiRasuula Sallallaahu aleeyhi wasallam bira dhufanii rakkoo addaaddaa himatuu eegalan. Rabbiin Quraana Keeysatti Isaan saaxileeSuuraa Fat’hi Aayaata 11 fii tan Isii boodaa buuse.Rabbiin ol tahe akkana je’e:12“Warri Baadiyaa kan (sirraa) hafan horii fii maatii keenyaatu nunuuf araarami sin jechuuf taa’aan. Waan qalbii Isaanii kheeysa hinjirre afaaniin dubbatan. Ja’iin: “eenyuutu waan Rabbiin murteeyseIsinirraa deebisa? Yoo rakkoo Isinitti fedhe ykn Isin fayyaduufedhe. Lakki! Allaah waan Isin daleeydan (Kheeysa isii) beekha.Lakki! Isin Rasuulaa fii warri amane gama maatii Isaanii Abadankan hin deebine seetan. Suni qalbii teeysanitti bareechifame, Seeteehamtuu seetan, Isin warra badiin (halaakame) taatan.” Al-Fat’h: 11-Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Madiinaa irraa gama Makkaahnama 1400 wajjiin bahe. Beerran Isaa kheeysaa HaadhaMu’mintootaa Ummu Salamaa Hind bint Abuu Umayyaa Rasuulasallallaahu aleeyhi wasallam wajjiin bahe.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Meeshaa waraanaa qabatee hinbaane. Meeshaa nama karaa deemuu qofaan bahe.Suni: Seeyfii Galkaa ykn Qarbaa keeysatti suqamaa tahe qofaqabatanii bahan. Gaala wareegaaf qalamu 70 fuudhe bahe RasuulliSallallaahu Aleeyhi Wasallam.Rasuulli Sallallaahu aleeyhi wasallam Hoggaa Zul-Huleeyfaa gaheWayaa Ihraamaa kan Hajjii fii Umraaf uffatan kaayate. Umraafhidhatee gama Makkaa imala itti fufe. Zuul-Huleeyfaan bakka warriMadiinaa Hajjii fii Umraa irraa hidhatu.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Umraa godhuuf akka karaa jiruQureeyshiin dhageeyse. Dhageenyaan “Nurratti hin seenu” ja’aniiQureeyshiin Murna waraanaa Khaalid bin Al-Waliid hogganuMuslimoota Umraaf bahan akka Makka hin seenne dhorguuf ittiergan. Khaalid bin Al-Waliid gaafa san Mushrika ture.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam imala Isaa itti fufee bakkaUsfaan ja’amtu gahe. Achitti Khaalid bin Waliid waraana Isaawajjiin fuul dura Isaaniitti argan. Yeroo Isaan waraana Khaalidargan san Salaanni Asrii geeysee jirti.Wahyiin Salaata yeroo sodaa akkaataa itti salaatan ibsitu Rasuulasallallaahu aleeyhi wasallam irratti buute. Salaata Sodaa (Salaata Al-Khowf) yeroo duraatiif kan salaatamte duula HudeeybiyaaRasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam lolaaf waan hin bahiniifSahaaboota Isaatiin akkana je’e:“Namni Karaa Isaan nutti cufan kana malee karaa biraa nuundeemu jiraa?” Karaa biraa kan Makka nama geeysurraa gaafatan.***Sahaaboota keeysaa tokko: “Yaa Ergamaa Rabbii! Ana.” Je’een,Akkasitti karaa biraa kan Waraana Qureeyshiitin wal hin agarsiisneMuslimoonni Rasuula sallallaahu akeeyhi wasallam wajjiin bakkaSaniiyyat Al-Miraar ja’amtu gahan. Bakka sanitti Gaalli RasuulaaSallallaahu Aleeyhi Wasallam jilbiifatte. Sochoosuuf yaalii hundaRasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Isii bubbutee lafaa kaateehanga Hudeeybiyyaa deemte. Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallambakka Hedeeybiyyaa ja’amtu hoggaa qubate, Budeeyl bin Warqaa’inamoota muraasa wajjiin Rasuula Sallallaahu Aleeyhi wasallam biraBudeeyl bin Warqaa’i Rasuulaan Sallallaahu Aleeyhi Wasallam:“Qureeyshiin siin loluuf murattee jirti, Beeytii (Ka’abaa) irraa sideebisuuf murteeysitee jirti.” Je’een.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam: “Nuti lolaaf hin dhufneUmraa godhuuf dhufne.” Je’een.Budeeyl bin Warqaa’i waan dhagaye Qureeyshitti geeyse.Qureeyshiin walitti dhaabdee ergamtoota adda addaa Rasuulasallallaahu aleeyhi wasallam biratti ergan. Wanni akkas godhaniif,Rasuulli Sallallaahu Aleeyhi Wasallam dhuguma Lolaaf dhufe mooUmraadhaaf dhufee mirkaneeyfachuu fedhan.Qureeyshiin warra gama Rasuulaa sallallaahu aleeyhi wasallam1- Mikraz bin HafsiRasuulli Sallallaahu Aleeyhi Wasallam Mikras bin Hafsi hoggaa itti dhufe, Umraafakka dhufe, lolaaf akka hin deemne itti hime. Qureeyshitti waan dhagaye ni hime.2- Al-Hilsi bin Uqabaa. Itti Aansuun Qureeyshiin Hils bin Alqamaa gama Nabiyyii Sallallaahu AleeyhiWasallam ergan. Rasuulli Sallallaahu aleeyhi wasallam fagootti hoggaa Hils argu:“Kuni warra wareega guddisurraahi, lafaa kaasaaf (gaala) wareegaa” je’e. Wareegadeemaniin lafaa kaasaanii “Labbeeyka Allaahuma Labeeyka” jechaa Isatti gargalan.Hils bin Alqamaa hoggaa san argu: “Orma kana Beeytii irraa deebisuun sirrii miti”je’ee Osoo Rasuula sallallaahu aleeyhi wasallam bira hin dhufin karaa deebi’e3- Urwaa bin Mas’uud As-Saqafi. Urwaa bin Mas’uud As-Saqafiin Rasuula sallallaahu aleeyhi wasallam bira dhufe.Rasuula sallallaahu Aleeyhi wasallam dura taa’ee itti haasawuu jalqabe:“Qureeyshiin siin loluuf meeshaa waraana uffattee baatee jirti. Hoggaan akkattiachi laalu boru jarri kee kun (sahaaboonni) si dhiisanii fiiguuf deeman.” Je’een.Abuu Bakri As-Siddiq: “Deem Laat (taaboota) arrabi, nuutu Rasuula sallallaahualeeyhi wasallam dhiisaa?!”Urwaan Areeda Rasuulaa sallallaahu Aleeyhi Wasallam qabataa itti haasawaa ture.Mughiiraa bin Shu’baa Seeyfii qabatee mataa Rasuulaa sallallaahu aleeyhi wasallamgubbaa dhaabbata. Harka Urwaa seeyfii galkaa kheeysa jiruun dhahee: “Harka keeachi deebisi Ergaamaa Rabbiitirraa” jedheen.Urwaan haala Sahaabaan Rasuula sallallaahu aleeyhi wasallam itti guddisan, jaalalaIsaaf qaban laalaa ture. Qureeyshitti deebi’ee waan Rasuulli sallallaahu aleeyhiwasallam isaan jedhe itti hime.Jaalala Sahaaboonni Nabiyyiif sallallaahu aleeyhi wasallam qaban akkana jechuun“Yaa ummata! Ani Qeeysar mootii Ruum bira dhaqe, Kisraa mootii Faaris biradhaqe, Wallaahi mootii waahiloonni Isaa akka Sahaabaan Muhammad Muhammadguddiftutti guddifamu argee hin beekhu. Akhii yoo tufe harka tokkoo Isaaniikheeysa malee hin buutu. Akhii San Fuudhee fuulaa fii qaamatti dibata. Yoo Ajajeajaja Isaa guutuuf wal dorgoman…”Ergamtoonni Qureeyshiin ergite hundi oduun deebi’aniin:Muslimoonni akka lolaaf hin dhufin, akka Umraa godhuuf dhufan.Ragaan san agarsiisu ammoo wareega qabatanii jiran, UmraafRasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam daran Isaaniif mirkaneeysuufUsmaan bin Affaan gama Damiina warra Makkaa Abuu Sufiyaanbiratti erge. Akka oduu Muslimootaa itti geeysuuf, Umraa maleelolaaf akka hin dhufin akka himuuf.Usmaan bin Affaan hoggaa Makka seene Abuu Sufiyaan kabajaanisa simate, Hanga murtii teenya itti yaannee murteeyfannuu nu biraturi jechuun Usmaan tursiise. Usmaan haala saniin Makkaa kheeysatursiifame. Haala san kheeysatti Makkaa Inni turraan, oduunUsmaan bin Affaan Ajjeefame jettu Rasuula Sallallaahu AleeyhiRasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam hoggaa oduun Isa geeyseSahaaboota Wa’ada irraa fuudhe (waadaa Isaan galche). RasuulliSallallaahu Aleeyhi wasallam Muka jala taa’aa ture, Muka san jalattidhufanii Waadaa isaaf seenan. “Beey’atu Ridwaan” jechuunbeekkamti Wa’ada Jaalatamtuu akka jechuuti.Sababaan Beey’aatu Ridwaan (Wa’ada jaalatamtuu) jechuunmoggaafamteef, Rabbiitu Quraana keeysatti wa’ada san IsaanirraaRabbiin ol tahe akkana je’e:hugumatti Mu’mintoota Irraa Rabbiin Jaalatee jira, yarooMukha jalatti Wa’ada siif seenan san.” Al-Fat’h: 18Lakkoofsi Sahaaboota <<Beey’atu Ridwaan>> wa’ada jaalatamaasanarratti argamanii nama 1400. Lakkoofsa Isaanii ilaalchisee namakuma tokkoo fii dhibba afur jechuun oduu dhufteetu sabattuudha.Muhaajirootaa fii Ansaara irraa Sahaaboonni kabajamoon wa’adaJaalatamaa sanarratti argaman 1400.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Sahaaboota garii Du’a irrattiwa’ada Isaanirraa fuudhe, garii Isaanii lolarraa dheeysuu dhabuuirratti wa’ada irraa fuudhe. Wa’adni Jaalatamtuun <<Beey’atuRidwaan>> ja’amtu sun irra guddoo wa’ada Islaama keeysattiseenameeti.Beey’atu Ridwaan sadarkaa guddoo qabaachuu Isii beekhuuf,Rabbiin Qur’aana keeysatti Wa’ada san Sahaabootarraa akka jaalatedubbachuun qofti ni gaha.Akkasumas Hadiisa keeysatti sadarkaan warra wa’ada sanirrattiSanirraa Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam: “Dhugumatti warriMuka jalatti wa’ada seenan Jannata ni seenan.” Je’e.Hadiisa biraa keeysatti Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam:“Yoo Rabbiin fedhe Warra Mukha jalatti wa’ada seenanirraa namnitokkolleen Ibidda hin seenu.” J’e’e.Namni tokko Rasuulaan sallallaahu aleeyhi wasallam: “Haaxib binAbii Baltaa’a Ibidda seena” je’een.Garuu Rasuulli Sallallaahu aleeyhi wasallam: “Kijibde Inni ibiddahin seenu, Inni lola Badrii fii Hudeeybiyyaa irratti hirmaatee jira.”Kuni hundi sadarkaa warra wa’ada san seenee agarsiisa.Jaabir bin Abdullaahi Rabbi irraa haa jaalatuu akkana ja’a:“Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam gaafa Hudeeybiyyaa ‘Isin irracaalaa warra lafarra jiruuti’ nuun je’e”Bukhaarii fii Muslimtu baase.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam eega Sahaaboota Isaa irraawa’ada fuudhe booda Usmaan bin Affaan irraa bakka bu’ee harkaIsaa mirgaa kan bitaatiin dhawee akkana je’e: “Kun Wa’adaAkkasitti Usmaan bin Affaan Rabbi irraa haa jaalatuu warrasadarkaa Wa’ada jaalatamtuu argatee irraa tahe.Anas bin Maalik: “Harka Rasuulaatu sallallaahu aleeyhi wasallamUsmaaniif irra caala, nuti harka keenyaan dhahachuu sanirra.” Je’e.Qureeyshiin Sahaaboonni Rasuulaa sallallaahu aleeyhi wasallamWa’ada akka seenan dhageenyaan hedduu sodaatan, Walii galteegodhuuf murteeysanii Suheeyl bin Amri Rasuula Sallallaahu aleeyhiWaliigalteen qaphxii asiin gadii irratti godhamte:• Muslimoonni amata kana Makkaa hin seenan, Amata ittiaanu Makkaa seenanii Umraa godhan, Isii keeysas guyyaa 3• Gosti Arabaa tan Muhammad -Sallallaahu aleeyhi wasallam-wajjiin Wa’ada isaa jala seenuu feete haa seentu, Gostibeellama Qureeyshii jala seenuu feetus haa seentu.• Namni Makkaa irraa yoo Islaamawe Muhammad sallallaahualeeyhi wasallam bira dhaqe, Qureeyshitti deebifama.Ammoo Namni Islaamummaa irraa deebi’ee Qureeyshittidhufe Muhamamd sallallaahu aleeyhi wasallam-tti hin§ Qaphxiin tun Muslimoota akka malee itti jabaatte.• Qureeyshii fii Muslimoota jidduutti lolli amata kudhaniif hingodhamu. Namni amata kudhanan San keeysa bakka fedhedeeme gala, lolli gama lamaanuu hin gaggeeyfamu.Eega qaphxiilee kanarratti waliif galan Rasuulli sallallaahu aleeyhiwasallam Sahaaboota akka Umraa Isaanii hikkatan ajaje. WareegaIsaaniitis qalanii akka mataa haaddatan itti hime.Sahaaboonni Umraaf Makkaah seenuu irraa waan dhorgamaniifakka malee gaddan, Namni tokkolleen ajaja Saniif lafaa hin kaane.Tokkolleen Umraa hin hikkanne.Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Haadha Mu’mintootaa UmmuSalamaa bira ol seene, Waan Sahaaboota irraa qunname itti hime,Ajaja Isaatiif akka lafaa hin ka’in itti hime.Rabbi Isii irraa haa jaalatuu Haati Mu’mintootaa Ummu Salamaan“Yaa Rasuula Rabbii Isaanirratti gad bahi, nama sirraa haaduyaammadhu, sirraa haa haadu.” Rasuulli sallallaahu aleeyhiwasallam gad bahee mataa isaa haaddate.Namni mataa Isaa kabajamtuu haadeef Khiraash bin UmayyaatiRabbi irraa haa jaalatu. Sahaaboonni hoggaa Rasuulli Sallallaahualeeyhi wasallam rifeensa haaddatuu argan dubbiin raawwatteehubatanii Umraa Isaanii hikkatan, Rabbi isaan irraa haa jaalatu.Egas Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Wareega Isaa ni qale.Sahaaboonnis Rabbi irraa haa jaalatuu wareega Isaanii ni qalan. TunUmraa Hudeeybiyyaa beekkamtuudha, tan Isii keeysatti RasuulliSallallaahu aleeyhi Wasallam Qureeyshiin waliigaltee godhe.Egas Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Sahaaboota Isaa 1400wajjiin gama Madiinaa deebi’e. Suuraan Al-Fat’h Isaa karaa jiruRasuulli Sallallaahu aleeyhi wasallam sababaa bu’insa Isiitiif hedduuNabiyyiin Sallallaahu aleeyhi Wasallam: “Dhugumatti AayaanniDuniyaa guuturra gama kiyya jaalatamtuu taate narratti buute.” Je’e.Rabbiin ol tahe akkana jechuun Suuraa Al-Fat’h irratti buuse:إِنَا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا“Nuti Injifannoo ifa bahaa tahe si injifachiifne.” Al-Fa’th: 1Imaamu Ax-Xahwiin akki ja’u: “Muslimoonni hundi InjifannoonSuuraa Al-Fat’h keeysatti dubbatame Sulhii Hudeeybiyyaa akkatahe waliif galanii jiran.”Rabbiin walii galtee saniin Injifannoo guddaa si injifachiifnejechuun Rasuula Sallallaahu Aleeyhi Wasallam gammachiise.Walii galteen Hudeeybiyaa “Sulhu Al-Hudeeybiyaa” maaliifInjifannoo ja’amuu dandeeyse:1- Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Ergamuu Isaatii hangaSulhii Hudeeybiyaatti Amata Hijrii 6ffaa kheeysatti, waggaa 19da’waa irra ture. Lakkoofsi waraana Isaa 1400 qofa ture.Sulhiin Hudeeybiyyaa amata Hijirii 6ffaa kheeysa taate, sanirraahanga Fat’hii Makkaa Amata Hijirii 8ffaa, amata lama qofatu jira.Amata lamaan san keeysatti Rasuulli Sallallaahu Aleeyhi Wasallamwaraana kuma 10 horate. Waraana kuma kudhanii wajjiin Fat’hiinMakkaa (Injifannoon Makkaa) argamte.Da’waan Amata 19 godhamte Nabiyyummaa irraa hanga SulhiiHudeeybiyaa-tti waraana 1400 qofa horatte.Amata lama qofa kheeysatti Sulhii Hudeeybiyaa booda loltuu kumakudhan waliin Makkaa injifannoon seene.Wanni Sulhii Hudeeybiyaa booda jijjirame, Qureeyshiin Islaamairratti oloola dharaa oofa turte ni dhaabde. Warri karaa Rabbii namayaamu bakka hunda nagayaan deemee nama yaamutti seene, kanbalaa Qureeyshii ifirraa hin sodaanne.Walii galtee Hudeeybiyaa dura Qureeyshiin oloola dharaa fiiDa’waa Islaamaa irratti dhibbaa gargaraa waan godhaa turteefnamni Islaama seenuu sodaataa ture.Wali galtee Hudeeybiyaa booda nageenyi gama lamaanuu waanlabsameef, Warri Karaa Rabbii nama yaamu sodaa takka maleenagayaan Bareedina Islaamaa, Laafina Isaa, RahmataIslaamummaan dhufteen namaaf ibsuuf carraa argatan. Akkasittinamni Hedduminaan Islaama seenu jalqabe.Walii galteen Hudeeybiyaa waan godhateef, Rasuulli sallallaahualeeyhi wasallam Qureeyshii ifirraa eeguu fii Isaaniin loluun nidhaabbatte. Sababaa saniif Adawwii Isaa guddoo YahuudaaKheeybar warra lola Ahzaab irratti nama waliiti qabuun shoraguddaa taphateef achi bahe.Akkasitti Rasuulli sallallaahu aleeyhi wasallam Yahuudaa Kheeybarinjifate. Osoo walii galteen Hudeeybiyaa Jiraachuu baatte, silaaQureeyshiin Yahuudaa Kheeybar qabeenyaa fii Meeshaawaraanaatiin ni gargaarti ture.