АЙРОН

Қишлоқдан станциягача чўзилган йўл эриган қорлар туфайли тизза бўйи лой эди. Икки найза бўйи кўтарилган қуёш ҳали далаларни қоплаган қорлар устида жимирлар ва кўзни қамаштирадиган даражада порлар, бироқ йўлдаги лойқа кўлмакларга тушганида кўримсиз рангга айланиб, сингиб кетар эди. Катта ва олтита тишли поябзалини кийиб олган кичик Ҳасан, ўнг қўли билан кўтарган кўзани ора-сира дам олиб, кўтаришга ҳаракат қиларди. Чап қўлидаги рухдан ясалган финжонни ерга қўйиб, баданига оғирлик қилаётган юкнинг оғриғидан бирозгина қутиларди. Оғзигача айрон билан тўлатилган кўзанинг пастки қирраси ҳар қадамда тиззасига ботар, тирсагига илдириб олган дастаси эса қўлидан чиқиб, ерга юмаламоқчидек олдинга силжир эди. Оёқ кийимининг остки қисми шу даражада кўтарилган эди-ки, унинг товонлари поябзалига эмас, тўғридан-тўғри лой ерга ботарди.

Ёзин-қишин босиб ўтиши керак бўлган икки соатлик бу йўл бу сафар негадир узоқдек туйилди. Ярим йўлда бўй чўзган кичик ва қуруқ тол ҳали ҳамон туман ичида эди.

Кичкин Ҳасан йиллар давомида кўрган нарсаларига эътиборсиз боқди. Қуриган қамишлар орасидан ўтган кичик сойнинг, ёнига келмаса фарқига ҳам бориб бўлмайдиган, кенглиги тўрт метр келадиган кўприги бу сафар қулаб тушадиган даражада силкинди.

Бироз баландроқда, текисликка қараган кичик бир қир устида жойлашган тегирмоннинг ғувуллаши эшитилмаётганди. Қишнинг шу кунларида уч кун ишласа, беш кун ишламас, эшигининг олдидаги, барглари тўкилган учта тол билан бутунлай ташландиқ харобага ўхшаб қолганди.

Кичик Ҳасан ҳеч нарсани ўйламай олдинга интиларди. Шу лаҳзада на уйда унинг қайтишини кутаётган икки укаси, на тўрт соат наридаги шаҳар марказида хизматчи бўлиб ишлаётган онаси хаёлига келмасди. Айронини сотиб, сота олмаслигини ҳам ўйламасди. Ақлида фақат бир нарса бор эди: яна шу йўлдан юриш, ортга қайтиш мажбурияти...

У гўё узоқ йиғлаган одамдек оғир хўрсинди. Финжонни ушлаб турганча чап қўлининг тарсиллаб ёрилган кафти усти билан бурнини артди. Кўзини олд тарафга олди ва станцияга яқинлашганини кўрди.

Икки томондан яланғоч тоғлар билан ўралган мана шу узун текисликнинг ўртасида ёлғиз қад ростлаган ва атрофидаги баргсиз акациялар билан янада аянчли кўриниб турган бу совуқ иморат у ерга тасодифан тушиб қолган тош бўлагига ўхшарди. Ҳатто кунига икки марта ўтадиган поезд ҳам нега бу маъносиз ерда турибман дея ҳайратланадиган даражада эди ва бир неча дақиқа тўхтаб, ўрнидан қўзғалаётган вақтида пишқирганида қандайдир ёқимли ҳуштак овози эшитилгандек бўларди.

Кичик Ҳасан вокзалнинг бир-биридан ёғоч панжаралар билан ажратилган чегарасига етиб, бироз дам олди, сўнг яна ёғоч дарвозани очиб ичкарига кирди.

Вокзал биноси билан релслар орасидаги эни тўрт-беш метр келадиган майдонда, қопнинг устида ўтирган икки қишлоқ одами ва шинелига ўраниб, деворга суяниб турган жандармдан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Бу поездлар серқстнов бўлган вақтда ҳам ҳар хил кабоб дўконлари, газланган ичимликлар ва мева сотувчилар билан тўладиган катта бекатлардан бири эмас эди. Ҳолбуки, ёзда ён-атрофдаги қишлоқлардан қора узум, қовун, тарвуз олиб келган беш-ўнта қишлоқлик бу ерни жонлантирарди. Қишда эса кичик Ҳасан ва ҳар уч-тўрт кунда кичкина саватда қишки нок олиб чиқадиган чўлоқ одамдан бошқа ҳеч ким кўринмасди. Поезд келиши биланоқ маллоланган сурат билан пайдо бўладиган вокзал навбатчиси ишини тугатар тугатмас ўз хонасига йўл олар ва сотиб олганига ўн йил бўлган, аккумуляторли, бузуқ радиосидан биргина овоз чиқариш учун тонгни тунга муваффақияциз уринишлар билан уларди.

Бугун қишки нок сотадиган қишлоқлик одам кўринмади. Кичкина Ҳасан кўзани нам ерга қўйиб, релсларни томоша қилди. Ҳар куни юзлаб одамларни номаълум жойдан олиб, номаълум жойга элтадиган бу узун ва чексиз темир йўл линиялари орасида келиб-кетувчи локомотивлар қолдирган қора ёғ доғлари кўзга ташланар эди.

Кичик Ҳасан қаттиқ чалинган ҳуштакдан чўчиб тушди. Вокзалга етиб келган поезд ўзи ҳақида хабар бераётган эди. Тепловоз тўғридан-тўғри ёғ доғлари устига келиб тўхтади.

Кичкина Ҳасан худди ип йигирадиган машина каби кўза билан кружкасини кўтариб, поезд бўйлаб югуришни ва бошини деразаларга тираб:

"Айрон, айрон, соф айрон!"—деб, бақиришни бошлади.

Ёзда "муздек!"— деб, қичқирарди. Энди эса мана шу совуқ ҳавода ҳар бир айрон сўзининг бошида ҳамон ўша "муздек" сифати бордек туюларди. Устига устак ҳеч ким бошини буриб қарамасди ҳам. Поезднинг деярли ҳамма ойналари ёпиқ, бир-икки очиқ турганларидан эса сочлари бўялган, жун кофта кийган аёллар кўринарди.

Кичкина Ҳасаннинг кўзлари ёпиқ деразаларга тешиб юборгудек тикилар ва уларнинг ортидан тунука финжондан айрон ичадиган одамлар; бадавлат деҳқонлар, бўйинбоғсиз тадбиркорлар, таътилдаги аскарларни, қисқаси, чанқаганларни қидирарди.

У бошдан бу бошга қараб уч марта югурди. Кўзанинг ўткир қиррали туби унинг юпин оёқларига тегиб, оғритди, бироқ у бироз юзини буриштириб:

"— Айрон, соф айрон!.." дейишни давом эттирди.

Қанийди, тўртта, ҳеч бўлмаганда тўртта қадаҳ айрон сота олса! Бунинг эвазига оладиган ўн қурушига уйига бир бўлак қора нон олиб бороларди. Унинг келишини оч бир интиқлик билан кутаётган икки укасининг қиёфаси кўз ўнгига чақмоқдек келиб-кетар, бу қўрқув туфайли ҳали ҳамон бақирарди:

"—Соф айрон... Соф!..."

Онаси ишлайдиган жойидан ҳафтада бир марта, атиги бир неча соатга келар, ўзи билан бироз юпқа, бир неча дона пиёз, баъзан ярим пиёла шинни олиб келарди. Аммо булар уч оч қоринга икки кунга ҳам етмасди... Шундан сўнг икки укани тўйғазиш вазифаси кичкина Ҳасан зиммасига тушарди. Бири икки ёшда, бири беш ёшда бўлган бу озғин болаларнинг бутун иши эса шифти пастак томли уйда қўлларига нима тушса, шуни ейишдан иборатдек туюларди. Кичкина Ҳасан ҳар куни қатиқ суюлтириш учун зарур бўлган хамиртурушни уларнинг қўли етмайдиган, ёки топа олишмайдиган жойга – шифт устунлари деворга туташган бурчакка яширишга мажбур бўлар ва ҳар кун станцияда турган вақтида бу икки очопат ўзлари билан битта том остида яшайдиган, очликдан тинкаси қуриган, ориқ, қари эчкини ҳам еб қўйишларидан қўрқарди.

Жуда кўп маротаба қўлтиғи орасида келтирган нонни ўртага қўйиб, айронни бўшатиш учун сопол идиш келтирмоқчи бўлиб ўчоқнинг ёнидаги бурчакка борар ва қайтиб келгач ҳалиги нондан асар ҳам кўрмасди. Бу шунчаки даҳшатли ҳолат эди. Ўша вақтда бор йўғи бир финжон айрон ичар, очликка кўникиб кетган қорнининг енгил оғришига эътибор бермай, эски пўстакнинг устида ётган укаларининг ёнига, илма-тешик, ёғли, кигизнинг остига чўзиларди.

Уни аслида даҳшатга туширган нарса укаларининг худди мана шу тешик каби доимо ютадиган ва ҳеч тўймайдиган қоринлари эмас, уйига қуруқ қўл билан қайтганида, бу икки ориқ махлуқнинг тешиб юборгувчи ва катта кўзлари, унга қандай чексиз нафрат билан қарашлари эди. У шу нарсани ўйлаб, сесканиб кетарди. Ҳозир эса бу қўрқув сабабли бор овози билан бақираётганди:

-Айрон...Айрон!..

Поезднинг учинчи қаторда турган вагонларидан бирининг ойнаси туширилди. Узун бўйли, қалпоқли, кулранг мўйловли бош чиқиб,

"Қани менга бир финжон берчи" деди.

Кичкина Ҳасан қалтираб оғир финжонни узатди. Эркак кичик кўзлари билан финжонга тикилиб, уни жон-жаҳди билан сипқора бошлади. Мўйловининг учидаги айрон томчилари эса ёқасиз кўйлагига томаётганди.

Идишни узатиб:

"Яна тўлдир!" — деди.

Уни ҳам ичиб бўлгач, камзулининг чўнтагидан ўн қуруш олиб, пастга ташлади:

"Беш қурушини бер!"

Кичик Ҳасан:

"Майда пулим йўқ" деб, атрофга аланглади. Атрофда стансия зобитидан бошқа ҳеч ким йўқ эди. Енгил қор ёға бошлагани учун у бўйнини қисиб поезднинг жўнашини кутаётганди. Бола идишларини турган жойида қолдириб, унинг олдига югурди ва пулни узатди:

"Шуни майдалаб беринг" деди.

Офицер жавоб бермасдан орқасига ўгирилиб жўнаш қўнғироғини босди.

Поезд ойнасидаги узун бўйинли одам қўли билан ишора қилди:

" Қани, кел" деб қичқирди. Кичкина Ҳасан ўша томонга югурди. Ойнадаки:

"Бер ўн қурушни!.." деди.

Бола дарҳол пулни узатди. Поезд секин ҳаракатлана бошлади. Пулни яна камзулининг чўнтагига солганидан сўнг, одам умидсиз оҳангда шундай деди:

"Майда пулим йўқ, нима қиламиз?"

Вагон кичик Ҳасандан беш-олти қадам узоқлашганди. Узун бўйли одам ойнадан эгилиб,

"Ҳой бола, ҳақингни ҳалол эт" дея бақирди. Кичик Ҳасан ҳеч нарсани тушунмаётгандек қараб турарди. Поезд тезлик билан узоқлашди. Ғилдиракларининг шовқини орасидан одамнинг овози такрор эшитилди:

"Барака топгур, ҳалол эт, ҳалол эт..."

Кичик Ҳасан нимадир деб ғудранди. Сўнгра кўзасини олиб, станциянинг қор тушмаган бир бурчагига бориб чўккалади.

Қор кучли ёға бошлади. Кичкина Ҳасан уйга қуруқ қўл билан қайтгандан кўра, кечки поездни ҳам кутишга қарор қилди.

У музлаб қолган қўлларини ишқалаб, онаси эчкининг жунини қирқадиган қайчи билан кесган сочларини силади. Шамолдан кўзлари ёшланиб, мовий кўзларини қоплаган киприклари бир-бирига ёпишиб қолаётган эди.

Оқшомгача шу бурчакда кутди. Ора-сира оёққа туриб, тиззаларини қоқар, сўнгра яна чўккалаб, кўзларини боши ичидаги туманли бўшлиққа тикар эди. Бу бўшлиқ унга дам олишдек туюлди, чунки у учун ўйлаш ва тасаввур қилишдан кўра ёқимлироқ нарса йўқ эди. Хаёлига бир неча бор онаси келди. Унинг ёшли юзини кўргандек бўлди. Уч нафар боласини лойсувоқ уйга ташлаб, бошқа қишлоқ ва одамлар олдида бир-икки луқма топиш учун ишлаётган бу аёлга ғалати раҳми келди. Бу қисман укаларига нисбатан онаси билан бир хил вазиятда бўлганлиги билан боғлиқ эди. Уйдаги икки оч маҳлуқ ҳар доим, ҳафтада бир марта келадиган бечора аёлни ўша нафратли қарашлари билан қарши олишарди. Аёл шўрлик ўзи олиб келган булғордан ёғсиз шўрва пишираётганда, тинимсиз йиғлар, уйни бироз тартибга келтирар, кечгача ўтирганидан сўнг, баъзан ҳеч нарса демай чиқиб кетарди. Кичкина Ҳасан ундан на отаси, на қариндоши ҳақида бир оғиз сўз эшитмаган. Зотан, ақлини таниганидан бери ўзи ҳам бир лаҳза бўлса-да, бу нарсалар ҳақида ҳеч ўйламаган эди. Ҳаётини станцияда айрон сотиш ва кичик укаларининг қорнини тўйдиришдан иборат деб биларди. Шунинг учун унинг ягона қўрқуви бу эди: Онам бирор кун уйга келиб, бир неча кун ётса, оғриқлар ичида нола қилиб, яна бир бола туғса, беш-ўн кундан кейин уни ҳам менга ташлаб кетса-я?! дерди... Бу меҳмоннинг қорнини тўйдириш ҳам унинг елкасига тушарди. Қишлоқ аҳли негадир уларнинг уйларидан узоқда туришни маъқул кўришарди. Бирор кун эшикларини кимдир очганини эслолмайди ҳам. Ҳаёт аввалгидан-да фожеалироқ тусда давом этар, Ҳасан кундан-кунга сути камаяётган қари эчкисининг ёрдами билан бу қўрқинчли курашда енгиб ўтишга ҳаракат қиларди. Бўш вақтларини эчкисини ўтлатиш, қорли кунларда эса дара бўйидан бир қарич ҳам келмайдиган қуриган ўт топиб, жониворига келтириш билан ўтказарди.

Ёзда ишлар у қадар ёмон эмас. Тонгнинг салқинида йўлга чиқса, чарчамасдан вокзалга етиб боради ва дарҳол кўзадаги бор айронни сотиб тугатади. Чўнтагини тўлдирган майда пуллардан ҳам кўра кўпроқ уни севинтирадиган нарса қишлоққа қайтаркан юкининг енгил бўлиши эди.

Эрталабки поездда айроннинг ҳаммасини сота олмаса ҳам, кечки поездгача қолиб кутар, бекатга экин олиб келган қишлоқ одамлари кўпинча пешин вақтида нон еб, бутун кўзани сипқоришарди.

Кечки поезд соат тўрт яримда келгани учун у ёзда қоронғи тушмасданоқ қишлоққа қайта оларди. Аммо бугун поезд келишига ярим соат қолганда бекат қўрқинчли қоронғуликка ғарқ бўлди. Аёз ва зулмат ичида уйга қайтишини ўйлаб, титради ва дарҳол кетмоқчи бўлди. Аммо шу пайт вокзал ходими хонасидан чиқиб, поезд яқинлашаётганини билдирди.

Поезд вокзалда бироз тохтади. Кичкина Ҳасан поезднинг у четидан бу четига югуриб, ёпиқ ва буғли деразалар ортидаги ғира-шира кўриниб турган одам сиймоларига қараб: — "Айрон, соф айрон" деб бақирар, баҳайбат оёқ кийими ҳўл қум устида ғичирлар, қичқириш учун очган оғзига қор тўларди.

Вагонлар ойнасидан ўтиб, ердаги кўлмакларга ёйилаётган рангпар чироқлар мўралай-мўралай ўтиб кетаркан, кичкина Ҳасан кўзасини тирсагига осди ва панжарали ёғоч эшикни итариб, қишлоқ томон йўл олди.

Ҳали қоронғиликка ўрганмаган кўзларига қор парчалари урилди. Кўзадаги айрон ҳар қадамда чайқалиб, ғалати товушлар чиқараётганди. Аста-секинлик билан орқасига кириб борган намлик уни қалтиратишни бошлади.

У ҳеч нарсани ўйламай, ҳеч нарсани сезмай, худди ҳайвон каби ўз йўлини одатдагидек топиб кетаётган эди. Текисликка чиққанида эса туфлисининг ва кўзадаги айроннинг овозига бошқа товушлар ҳам қўшилди. Узоқдан бир қанча ҳайвон овози келаётганди. Ҳасан мудҳиш бир қўрқув ичида қалт-қалт титрашни бошлади. Қадамларини янада тезроқ ташлашга ҳаракат қилар, аммо оёқлари бир-бирига чалишиб кетарди. Совуқдан уюшган оёқларининг кўза урилган ҳар нуқтаси дақиқаларча оғрирди.

Қоронғуликдан, юзига урилаётган қор парчалари ва шамолдан, тиззаларига сачраётган лойдан ва эшитилаётган овозлардан тобора қаттиқ қўрқаётган эди. Очлигини ҳам, озғин укаларининг даҳшатли кўзларини ҳам, чарчаганини ҳам унутганди. Қишлоққа тезроқ етиб бориб, печкада ёнаётган ўтин парчаси билан ёритилган пахса уйга кириб, бир бурчакка яширинишни истарди. На ётиш, на-да дам олиш, фақатгина тўрт девор орасида бўлиб қолиш... Бу чексиз қоронғуликдан, бу қўрқинчли овозлардан қочиш...

Оёқ кийими лойга ботиб қолди. Оёқларини ундан озод қилиб, ялангоёқ югурди. Қийшайган кўзадан уст-бошига, ерга айрон сачрарди. Бир-бирига урилган тишлари орасидан маъносиз қўрқув товуши тараларди. Олисдаги ҳайвонларнинг товуши тобора яқинлашаётгандек туюлди. Ҳолбуки, у йўлнинг ярмидаги қуриган толдан ҳам ўтиб бўлган эди. У кўзларини худди қоронғиликни тешиб ўтмоқчи бўлгандек очди ва олдинга қаради. Бироқ ҳеч нарсани кўра олмади. Об-ҳаво яхши бўлганда ҳам кечалари яқинига келмаса, чироқлари кўринмайдиган қишлоқ унга етиб бўлмайдиган жойдек туюлди. Бир бурчакка тиқилиб қолган ва қочадиган жойи йўқлигини англаган бир ҳайвон каби чексиз қўрқув ҳис қилди. Қўлидаги айронли кўза билан оғир финжонни улоқтириб, югуришни ва бўғзидан тушунарсиз товушлар чиқаришни бошлади. Бу товушлар гоҳида "ойи... ойи!" дегандек эшитилар, гоҳида "а...а...аааҳ—а...а...аааҳ" шаклида зулматга ёйиларди.

Ҳайвон товушлари янада яқинлашган, йўлнинг олдида, қирлар орасида бир қанча шарпалар кўриниб, такрор йўқ бўлишни бошлаганди. Кичик Ҳасан тиззалари ортиқ уни кўтариб туролмаслигини ҳис этди. Қўрқув унинг бутун жисмини қамраб олди. Яланг оёқларини шилимшиқ лойга босганида чиқаётган товуш унинг орқасига қамчи билан урилаёгандек туюлиб, қўрқувини янада кучайтирди. Томоғига нимадир тиқилиб қолгандек бўлди. Ёрилган қўллари билан кўзларини артиб, олдинга қарашга интилар экан ерга тиззаси билан йиқилди. Ўрнидан турди, фақат беш-олти одим ташлаб, яна йиқилди. Томоғидан чиқаётган товушлар янада қўрқинчли тус олди.

"Ойи, ойи!" деркан, овози тобора яқинлашиб қолган ва қор устида шиддатли қадамларла сирғаниб келаётган, атрофида доира қурган ҳайвонларнинг увлашидан фарқ қилмас эди. Жунжиккан бир ҳолда лой ерга узанган танасини қор қоплашга ҳаракат қиларкан у ҳамон бир-бирига урилаётган тишларининг орасидан:

"Ойи...Ойижоним...Ойи!" дея ғўлдирашда давом этди. Бу вақтда бир неча юз метр олдинда, уйларининг таҳта эшиги орқасидан шамолнинг овозини тинглаб, кичик Ҳасанни кутаётган икки ака-ука уникига жуда ўхшаш қўрқув билан қалтирар, қишлоқ атрофида айланиб юрган бўриларнинг овозини эшитгач эса бир-бирининг пинжига кириб, йиғлашарди.

Турк тилидан Гулзода Сафарова таржимаси