96. СИЁСИЙ МОДЕРНИЗАЦИЯ АТАМАЛАРИ

Ахлоқ – қоидага, хулқ-атворга, урф-одатга тааллуқли бўлиб, кишилар орасидаги муносабатларни тартибга солишнинг ўзига хос усули, тартиб, одоб, ўзаро муносабат ҳамда мулоқотнинг қонун-қоидалари, мезонлари йиғиндиси.

Глобаллашув – умумбашарий муаммоларни бирга ечиш йўллари демак.

Давлат – қонун чиқарувчи, ижроия ва суд тизими идораларидан иборат олий ҳокимият бўлиб, жамият сиёсий тизимининг асосий бўғинидир.

Демократия –ҳамманинг манфаатлари йўлида кўпчиликнинг ҳокимияти ва озчиликнинг иродасини ҳурмат қилиш тушунилади.

Жамият – ўз ҳаётий эҳтиёжларини қондиришда ўзаро алоқадор бўлган одамлар биргаликда яшашининг муайян ижтимоий тизими.

Ижтимоий фикр – жамиятда амалга ошаётган жараёнлар, турли вазиятлар, воқеалар ва хатти-ҳаракатларнинг жамият аъзолари онгидаги инъикоси ва унинг бирор бир маъқулланиш ёки маъқулланмаслиги.

Индивидуал онг – ҳар бир кишининг ўзига хос тарзда, ён-атрофни билиши, сезиши, идрок этиши, унинг тўпланган ижтимоий-тарихий тажрибаларни ўзлаштирганини кўрсатувчи фикрлари, тасаввурлари, ғоялари ва қарашлари.

Интеграция – тўла, бутун, бузилмаган, бутунлик маъносини билдириб, бирликка эришишга йўналтирилган жараён ёки фаолият натижаси.

Индустриал жамият – саноатлашган жамият бўлиб, унинг пайдо бўлиши жараёнида йирик машина ишлаб чиқариши, эркин савдо ва умумий бозорга асосланган иқтисодиётнинг миллий тизими, меҳнатнинг корхоналашган шаклда ташкил этилиши киради. Унинг асосий кўрсаткичи меҳнат ва капитал, одамлар эса жамиятда фаол ижтимоий ҳаракатда бўлади.

Ижтимоийлашув – жамиятнинг муваффақиятли ривожланиши учун зарур бўлган намунали хулқ, психологик механизм, социал норма ва қадриятларни ўзлаштириш жараёнидир.

Конфуцийлик – милодгача бўлган асрларда Қадимги Хитойда юзага келган энг муҳим фалсафий ва ахлоқий-сиёсий таълимотлардан бири. Конфуций (Кун Цзи, милодгача 551-479 йиллар) – мазкур ахлоқий таълимотнинг асосчиси бўлиб, унга кўра, бошқарув биринчилар томонидан амалга оширилиши, кейингилар эса фақат итоат этишлари зарур. Осойишталик ва хотиржамлик, тартиб ва гуллаб яшнашни тарғиб этган таълимот икки минг йил давомида Хитойнинг расмий мафкураси сифатида ҳукмронлик қилди. 

Ислом – Аллоҳга ўзини топшириш, итоат қилиш, якка Аллоҳ ва Муҳаммад унинг элчиси эканлигини ҳамда унинг амр ва фармонларини дин аҳли томонидан сўзсиз бажарилишини ташвиқ этувчи диний таълимот. Ислом дини асрлар давомида халқимизнинг муқаддас эътиқоди, маънавий ҳаётнинг дастурамали бўлиб келган.

Маданият – парвариш қилиш, ақлга ишлов бериш маъносини билдиради. Билимдон, маърифатли, юксак тарбияли инсонга шундай  таъриф берилади.

Модель – нусха, андаза, ўлчов ва  меъёр маъноларида келади. 

Мафкура – нуқтаи назар ва эътиқодлар тизими; жамиятдаги муайян сиёсий, ҳуқуқий, ахлоқий, диний, фалсафий, илмий қарашлар, фикрлар ва ғоялар мажмуи.

Маънавият – маънолар мажмуи; у мафкура, тафаккур тушунчаларига яқин бўлиб, кишиларнинг фалсафий, ҳуқуқий, илмий, бадиий, ахлоқий, диний тасаввурлари ва тушунчалари мажмуи ҳисобланади.

Модернизациялаш – давлат ва жамиятни замонавийлаштириш, сиёсий тизимни янгилаш, ислоҳ этиш.

Метод –  йўл, усул, ҳаракат усули маъносини билдиради.

Миллат – тил, маънавият, миллий ўзликни англаш руҳияти, урф-одатлар, анъаналар ва қадриятлар ягоналиги асосида муайян ҳудудда яшовчи, иқтисодий алоқалар билан боғланган, шунингдек ўз давлатига эга бўлган ҳамда мустақил субъект сифатида ўзига хос моддий ва маънавий бойликларни ифодаловчи кишиларнинг ижтимоий барқарор бирлиги.

Миллий ўз-ўзини англаш – ҳар бир миллат (элат)нинг ўзини реал мавжуд субъект, муайян моддий ва маънавий бойликларни ифодаловчиси, ягона тил, урф-одатлар, анъаналар, қадриятлар ва давлатга мансублигини, манфаатлар ва эҳтиёжлар умумийлигини тушуниб етишларидир.

Миллий онг – миллатнинг мавжуд бўлиши, шаклланиши билан боғлиқ омил бўлиб, у миллатнинг миллий манфаат ва мақсад йўлида фаоллик кўрсата билиш даражаси билан белгиланади. Миллий онг ривожланишида мавжуд ижтимоий тузум, миллатнинг ички маънавий-маърифий салоҳияти ва унинг фаоллиги муҳим аҳамиятга эга.

Менталитет – ақл, тафаккур, фикр юритиш тарзи, фикрлаш усули, киши руҳияти тарзига айтилади. Шу билан бирга, у муайян тайёргарлик, йўл-йўриқ ва мойиллик асосида индивид ёки ижтимоий гуруҳларнинг иш тутиш усули, фикр юритиши, дунёни идрок ва фаҳмлашининг маълум тарзидир.

Сиёсий онг қонунлар ва сиёсатни амалга ошириш механизмларини билиш имконини беради, инсоннинг атроф-муҳитга ва сиёсий ҳаётга муносабатини шакллантиради, давлат сиёсатининг мақсад ва мазмунини тушунишга ёрдамлашади.

Сиёсий маданият уч жиҳатнинг, яъни тарихий-сиёсий тажриба, сиёсий онг ва сиёсий хулқ-атворнинг муштараклигидир.

Сиёсий ижтимоийлашув – инсон сиёсий онги ва сиёсий хулқ-атворининг шаклланиш ва ривожланиш жараёни бўлиб, бунда шахс ва сиёсий тизим ўзаро фаолиятга киришади.

Сиёсий иштирок – фуқароларнинг сиёсий тизим ёки муҳолифатни тегишли даражада қўллаб-қувватлашларини ўзида ифодалайди.

Концепция – андоза, йўл, намуна.

Прагматизм – иш, амал, хатти-ҳаракат маъносини англатади.

Педагогика – юнонча “пайдагогос” сўзидан олинган, “бола етакловчи” деган  маънони билдиради.

Ренессанс – уйғониш.

Тарбия – аниқ мақсад асосида шахсда ижобий хислатларни шакллантиришга қаратилган фаолият.

Технократия – жамиятда техника ўрни ошиб борганда унинг зарурлигини исботловчи концепция. Уларнинг фикрича, давлатдаги иқтисодий ва сиёсий ҳокимият технократлар – инженер, менеджмент каби маҳоратли кишилар тмонидан бошқарилиши лозим.

Толерантлик – ўзгаларнинг турмуш тарзи, хулқ-атвори, одатлари, ҳис-туйғулари, фикр-мулоҳазалари, ғоялари ва этиқодларига нисбатан чидамлилик, бағрикенглик.

Фалсафа – доноликни севаман, дегани. Воқеликдаги барча нарса ва ҳодисаларнинг энг умумий алоқадорлиги ва ривожланиш қонуниятларини,уларнинг туб моҳиятини билишга қаратилган фан.

Цивилизация – фуқаро жамияти, ҳарбийларсиз ва черковларсиз ҳаёт маъносини билдириб, жамият эришган моддий ва маънавий даражани англатади. У фақат фан-техника ютуқлари, моддий фаровонлик билан белгиланмасдан, жамиятда маданият, инсонпарварлик, ижтимоий адолат ғоялари тантана қилиши ҳамдир.

Қадрият – воқеликдаги муайян ҳодисаларнинг умумбашарий, умуминсоний, ижтимоий-ахлоқий, маданий-маънавий аҳамиятини кўрсатиш учун қўлланадиган фалсафий-социологик тушунча.

Ўтиш даври – замонавийлаштириш муайян якун топиб, мамлакат барқарор иқтисодий ривожланиш, сиёсий барқарорлик даражаларига эришгунча бўлган давр.

  Тузувчи: Б. Омонов, ЎзМУ профессори, с.ф.д.