..

«توسعۀ دانش بنیان» با «رویکردی ؟؟؟ بنیان»!

وحید احسانی

1- دیدگاه «علم» در خصوص «تأثیر مشوق های مالی بر عملکرد»

پژوهش هایی که از نیم قرن پیش، ابتدا توسّط روانشناسان و سپس اقتصاددانان مراکز معتبری مانند «مدرسۀ اقتصادی لندن» و «بانک مرکزی آمریکا»، جهت بررسی «تأثیر مشوّق های مالی بر عملکرد افراد» صورت گرفته به اتّفاق ثابت کرده اند که «در خصوص فعّالیّت های مکانیکیِ ساده، ممکن است مشوّق های مالی بتوانند تأثیرات مثبتی بر روی عملکرد داشته باشند (به ویژه کمیّت و سرعت عملکرد)، امّا در مورد فعّالیّت هایی که انجام دادن آنها مستلزم به کار بردن مهارت های ذهنی (حتّی در پایین ترین سطوح آن) است، این نوع مشوّق ها عملکرد را ضعیف کرده و به ویژه، کیفیت کار را پایین می آورند». نتایج حاصل از این پژوهش ها در مجلات معتبر علمی جهان منتشر شده و در دسترس عموم قرار دارد.

2- سازوکار تشویقی نظام آموزش و پژوهش کشور جهت توسعۀ علم و پژوهش

در سال 1383، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران «شیوه نامۀ تشویق نویسندگان مقالات منتشر شده در نشریات معتبر بین المللی و داخلی برای دانشگاه ها و مؤسسات آموزشی و پژوهشی هیئت امنایی کشور» را تصویب و به اجرا در می آورد که بر اساس آن، به اعضای هیأت علمی که بتوانند گزارش پژوهش های خود را در مجلات علمی منتشر کنند پاداش نقدی پرداخت می شود. وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری (1390) هدف از تدوین و اجرای «شیوه نامۀ تشویق نویسندگان مقالات» را این گونه توضیح داده است: «ارتقای جایگاه ویژۀ ایران در تولید علم جهان و نیز تقویت و گسترش نشریات علمی معتبر داخلی برای تحقق اهداف سند چشم انداز و نقشه جامع علمی کشور».

مدیران برخی از دانشگاه های کشور در هنگام ابلاغ این شیوه نامۀ تشویقی در مجموعۀ خود، دست به ابتکار عمل زده و با استفاده از عبارت های مختلف، یکی از اهداف اصلی آن را «ارتقاء کیفیت» فعّالیت های علمی و پژوهشی بیان کرده اند که در ادامه به نمونه هایی از این موارد اشاره شده است:

• دانشگاه پیام نور (1390: 1): «به منظور ارتقاء رتبۀ کیفی دانشگاه پیام نور در کشور و جهان».
• دانشگاه آزاد اسلامی (1392: 2و1): «در جهت توسعۀ علم و فنّاوری و بالا بردن کیفیت فعّالیت های پژوهشی ... به منظور دستیابی به اهداف بلند دانشگاه آزاد اسلامی در بهبود کیفیت انتشارات علمی و بالا بردن جایگاه این دانشگاه در تراز ملی و بین المللی».
• دانشگاه علوم پزشکی شیراز (بی تا: 1): «به منظور ... بالا بردن سطح کیفی و کمّی فعالیت هاي علمی».
• دانشگاه علوم پزشکی گیلان (1393): «در راستای ... ارتقاء کمّی و کیفی مقالات منتشره»

3- تناقضی عجیب و تأمّل برانگیز در مدیریت نظام آموزش و پژوهش کشور

در مدیریت نظام آموزش و پژوهش کشور با یک تناقض بسیار عجیب و تأمّل برانگیز مواجه هستیم: از یک سو، بر «افزایش تعداد مقاله ها و ارتقاء شاخص های علم سنجی مربوط به این مقالات» اصرار زیادی وجود داشته و به موفقیّت های به دست آمده در این مسیر افتخار می شود و از سویی دیگر، در سیاست گذاری ها به یافته های معتبرترین مقاله های علمی نیز توجّه نشده و بر خلاف آنها تصمیم گیری می شود.

با ادامۀ مسیر فعلی، هر شاخص علم ­سنجی (تعداد مقاله، تعداد استناد یا غیره) که ارتقاء آن مورد توجه قرار گیرد، کافیست سیاست­گذاران علم و پژوهش، مسیر جریان رانتِ نفت را در جهت ارتقاء آن شاخص تنظیم کنند و سپس با افتخارْ رکوردشکنی جامعۀ علمی کشور از حیث آن شاخص را به نظاره بنشینند.

4- چرا آنان که در رأس هرم نظام علم و پژوهش کشور نشسته اند، چنین تصمیم های غیرعلمی اخذ می کنند؟!

اتّخاذ تصمیم های غیرعلمی (متّضاد با یافته های معتبر علمی) در مدیریت نظام آموزش و پژوهش کشور به معنای «عالم نبودن» تصمیم گیرندگان مربوطه نیست بلکه بخش عمدۀ این مسئله ناشی از آن است که اوّلاً، «نهاد علم استقلال نداشته و برخی تصمیم ها بر آن تحمیل می شود»[1]، و ثانیاً، «تصمیم گیرندگان مورد نظر در رشته ها و تخصص هایی «عالم» محسوب می شوند که با «تصمیم گیری برای نهاد علم» ارتباطی ندارد. به عبارت دیگر، درست همان طور که سپردن «ساخت سرپناه یا انجام عمل جراحی به متخصصان علوم انسانی و اجتماعی» پیامدهای مصیب باری در پی دارد، پیامدهای سپردن «تصمیم گیری در حوزۀ علوم انسانی و اجتماعی به مهندسان و پزشکان» نیز قابل تحمّل تر از آن نخواهند بود[2].

پانوشت ها

[1]. در این رابطه رجوع کنید به: از «بازیچۀ قدرت» تا «بنیان جامعه»: تحوّل جایگاه دانشمندان و نوآوران طی فرآیند «دانش بنیان شدن جوامع» و درس هایی برای ایران

[2]. افروغ (1395: 279): «ما شاهد این هستیم که متأسفانه و با عرض معذرت از پزشکان و مهندسان عزیز، کل نظام و دانشگاه­ها در اختیار و کنترل مهندسان و پزشکان است».

____________________________________________________________________________

نوشتار بالا گزیده ایست از مقالۀ "«توسعۀ علم» با «رویکردی غیر علمی» در ایران؛ مطالعۀ موردی: نظام پاداش دهی رسمی" که در فصلنامۀ اقتصاد و جامعه پذیرش و در نوبت چاپ قرار گرفته است. جهت مطالعۀ متن کامل نسخۀ زودآیند مقاله می توانید به اینجا مراجعه کنید.

چنانچه این مطلب را مفید می دانید، لطفا بازنشر دهید.

تاریخ انتشار در کانال وحید احسانی: 1397/02/06