یاد

ابوالقاسم اِنجَوی شیرازی، مشهور به «نجوا»، سال ۱۳۰۰ در شیراز به دنیا آمد و شهریور ۱۳۷۲ در تهران درگذشت.

او تحصیلات را تا مقطع لیسانس در شیراز و تهران گذراند و سپس در رشته‌ی علوم اجتماعی و سیاسی در سوئیس تکمیل کرد. شهریور ۱۳۲۰، با سقوط دیکتاتوری رضاشاه و گشایش نسبی فضای سیاسی و فرهنگی، به فعالیت‌های سیاسی روی آورد و سال ۱۳۲۳ با سردبیری روزنامه «نبرد امروز» وارد عرصه‌ی مطبوعات شد. انتشار روزنامه «افق» یکی از فعالیت‌های او در این دوره بود که مطالب انتقادی‌اش سبب شد زیر نظر و پیگرد فرمانداری نطامی تهران قرار گیرد. با توقیف روزنامه «نبرد امروز» در سال ۱۳۲۵، به سوئیس رفت و سپس در پاریس به صادق هدایت پیوست که از دوستان نزدیک او بود. سال بعد به تهران بازگشت و هم‌زمان با تدریس در دبیرستان‌ها روزنامه‌ی «آتشبار» را با همان روش انتقادی خود منتشر کرد. در جریان کودتای امریکایی‌ـ‌‌انگلیسیِ ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به همراه چند تن از یارانش دستگیر و به جزیره‌ی خارک تبعید شد. کتاب «تبعیدگاه خارک» حاصل تجربیات اوست در این جزیره که منابع زیادی در فرهنگ عامه را در آن گرد آورده است.

از آن پس انجوی شیرازی، با دنبال کردن طرحی که صادق هدایت در سال ۱۳۱۲ در باب گردآوری آداب و رسوم و فرهنگ مردم ایران ارائه داده بود، به گردآوری و تدوین فرهنگ عامه پرداخت. کتاب‌های «فرهنگ مردم و طرز گردآوری و نوشتن آن»، «فردوسی‌نامه» (۳ جلد، شامل «مردم و فردوسی»، «مردم و شاهنامه»، «مردم و قهرمانان شاهنامه»)، «گذری و نظری در فرهنگ مردم»، «جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان» (۲ جلد، شامل فرهنگ جغرافیای مناطق مختلف ایران)، «قصه‌های ایرانی» (مجموعه‌ی ۵ جلدی از‌ فرهنگ مردم ایران )، «بازی‌های نمایشی»، «جشن‌ها و آداب و اعتقادات زمستان» از جمله کوشش‌های او در این زمینه در دهه‌های چهل و پنجاه شمسی است. انجوی سال ۱۳۵۱ در سازمان رادیو و تلویزیون سرگرم کار شد و با راه‌اندازی برنامه‌ی رادیویی «فرهنگِ مردم» توانست گنجینه و موزه‌ای از اشیای اهدایی مردم شهرها و روستاهای کشور گرد آورد و پس از ترک این سازمان در ۱۳۵۸ نیز کار گردآوری فرهنگ عامه را در خانه ادامه داد. از دیگر آثار انجوی می‌توان به تصحیح دیوان حافظ و گزیده‌ی غزلیات مولوی اشاره کرد، هم‌چنین کتاب‌های «ریشه‌های تاریخی امثال و حکم» و «گل به صنوبر چه کرد» که در همکاری با دیگر نویسندگان و پژوهش‌گران است.

گرچه انجوی شیرازی چندی به کسوت روحانیت و چندی نیز به عضویت حزب توده درآمد، دغدغه‌ی او همواره بیش از هر چیز مردم و فرهنگ مردمی بود. کتاب «تبعیدگاه خارک» او، که اکنون نایاب است، گذشته از یادداشت‌ها و خاطرات روزمره‌ی یک تبعیدی سیاسی و تجربه‌های شخصی از سرکوب و بی‌عدالتی، گزارشی از وضعیت زندان و رفتار خشن مأموران و زندانبانان به دست می‌دهد که با اسامی دیگر تبعیدی‌ها و برخی چهره‌های سیاسی مستند شده است و منبعی دست اول برای شناخت تجربه‌ی تبعید و فضای سیاسی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به شمار می آید.

یادش ماندگار