مسأله ی استثمار و تبعیض قومیتی، و ظهور فاشیسم
نریمان صفاپورمسأله ی استثمار و تبعیض قومیتی، و ظهور فاشیسم
«کسی که نمیخواهد از کاپیتالیسم حرفی بزند، دربارهی فاشیسم نیز باید سکوت پیشه کند.»
ماکس هورکهایمر
تعریف و تعیین حدود فاشیسم و ارائهی مفهوم فرمولبندی شده از آن حقیقتاً دشوار است. و این نه به آن سبب است که از رؤیت تجلّی آن در زمان عاجزیم و یا صوَر بروزش آنچنان متکثر است که نمیتوان در آنها وجه اشتراکی یافت. اتفاقا برعکس! آنچه فاشیسم را آشنا مینماید، حلقهی مشترکِ نظامهای فاشیستی تاریخ است. ظهور دیکتاتوری بیرحم و خونخوار که با دستگاه عظیم پروپاگاندایش به بازتولیدِ تعلقِ خاطری جزماندیشانهْ به یک هویت اجتماعی چنگ زده است. اما پرسشی عمیق که تبیین فاشیسم را ممکن میسازد در این میان مغفول است. فاشیسم چگونه متولد میشود؟
نمیتوان برای فهم مقولهای چنین انضمامی و چندعاملی تنها به بررسی بروزهای متأخر آن در سطح خیابان اکتفا کرد. در مواجه با یک پدیدهی فرهنگی میبایست، نهادها و ساختارها و برساختهای اجتماعی از یک سو، و شرایط فضا_مکانی سوژهها و تجربه زیستهی آنان در نسبت با امکانهای ابژکتیو مستقر در محیطْ از سوی دیگر، توأمان بررسی شود. به زعم نگارنده هر جنبشی فارق از سویه های ارتجاعی و یا مترقی خود، از تصادم سلطه ی ایجاباتِ محیطیِ تحمیل شده، با اراده ی تغییرِ وحدت یافته از سوی سوژه های ذیلِ سلطه حاصل میشود.
به عبارت دیگر آنچه در میان خیابان و اعتراضات و یا گپوگفتهای روزمره ی تودهی مردم، بوی فاشیسم میدهد تنها هشداری برای پیگیری و تقابل با ریشه های آن است و نه سوژه ای برای سرکوب و امحای بروز آن. فاشیسم در خانه هایمان متولد میشود. در اتاق خواب، مدرسه، دانشگاه و شهر. در روستاها و حلبی آبادها. فاشیسم حول عزمی برای تغییر تبلور مییابد که تحت سلطه ی پروپاگاندای ثروت و جبر محیط ]که متعاقبا به آن خواهیم پرداخت[، سویه های رهایی بخش خود را از دست داده است.
حال ناظر به این برهم کنش میان ایجابات محیطی (تبعیض قومیتی، استثمار، اختلاف طبقاتی و صورتهای فضا_مکانیِ شهری و روستایی) و خودگردانی1 سوژه های خواهانِ تغییر، میتوان تا حدی منشأ سویه های فاشیستی جنبشهای موجود در ایران را توأمان با در نظر گرفتن ظهور جهانی نژادپرستی و فاشیسم در سایر کشورها، با توسّل به دو مفهوم کاپیتالیسم و قومیتْ تبیین نمود.
اما پیش از هر چیز میبایست آنچه فاشیسم به مبارزه میطلبد را شناسایی کرد. پرداختن به اینکه فاشیسم در تقابل با چه چیزی اذهان مردم ستمدیده را تصاحب میکند و چنان انسجامی در بدنه ی خود پدید می آورد که هر جنایتی از خلال آن ضروری و موجَّه به نظر میرسد، برای فهم سازوکار تولد فاشیسم ضروری است.
فاشیسم به لحاظ صوری (که به چرایی صوری بودن آن خواهیم پرداخت) خود را در برابر لیبرالیسم ترسیم میکند. «در برابر ایدههای 1789، در برابر اومانیسم و صلح طلبی سست عنصر، در برابر عقل گرایی غربی، فردگرایی خودخواهانه، وانهادن ملت و حکومت در تنازع منافع گروه های اجتماعی مختلف، در برابر نوعی تساوی جوییِ انتزاعی، نظام حزبی، بزرگ شدگی بی تناسبِ اقتصاد، تکنولوژی پرستی و مادی گرایی.»2 فاشیسم خود را ناجی خلقی می نماید که ذیل سلطهی سرمایه و سنگینیِ ملال آورِ مراتب بروکراتیکِ عقلانیِ حاصل از آنْ به زانو درآمده است. فاشیسم، به زعم مارکوزه، با تکیه بر 3 اصل اساسی، رهایی انسان را از جور لیبرالیسمْ صورتبندی میکند.: قهرمان سازی انسان ها، طبیعت گراییِ خردستیزانه و کل گرایی.
قهرمان سازی در مواجه با جهان عقلانی و مکانیکی، به مثابهی واکنشی اجتماعی در راستای معنا دادن و مفهوم پردازی حول پدیده های مصنوع انسان، بستری را فراهم آورد تا خوانشی اساطیری از طبیعت ممکن شود. «طبیعت به منزله ی یک بُعد اصالتی اسطوره ای (چیزی که جفت مفهومِ خاک و خون آن را به دقت توصیف میکند) دریافت می شود که خود را در همه چیز به منزله ی بعدی پیشاتاریخی تعریف می کند، با چیرگیِ دگرگون کننده ای خود در حقیقت پیش از هر چیز تاریخ بشری را آغاز می کند.»3 این طبیعت اساطیری که از خاک و خون برآمده، با توسّل به مفاهیمی چون میهن و تبار، هویتی اجتماعی خلق میکند که به سبب بن اصیل و حقیقی خود (طبیعت اسطوره ای) قدسی و بسیار محترم تلقی می شود. حال این هویت اجتماعی که لوازمِ ادغام افراد در خود را دارد، نیاز خود به نظریه ای جهت تنظیم افراد در این گروه اجتماعی را با بسط و شرح مفهومی تحت عنوان کل گرایی مرتفع می سازد. «کل در اندام بندیِ ارگانیکش، واقعیتی ازلی است: اندامها در خدمت کل هستند، کلی که به مثابهی قانون فرادست آنان است: اندامها در خدمت کل هستند، کلی که به مثابهی قانون فرادست آنان است، اما این اجزا بر اساس خودقانونمندیِ اندامی خود به کل خدمت میکنند...، به ترتیبی که تعین یافتگی شخصی و اهمیت شخصیتِ این اجزا بر حسب میزان مشارکت آنها در کل محقق میگردد.»4
در طی این فرآیند سوبژکتیو، عزمِ سرکشانه ی سوژه ها برای تغییرْ که از فقر، نابرابری و فقدان معانی انسانی در ساختار سرمایه منتج میشود، به واسطه ی ایجابِ محیطیِ تبعیضِ قومیتی، ادغامی شدید و جزم اندیشانه در یک گروه اجتماعی را سبب میشود. تبعیض قومیتی که تحت عنوان زبانِ ملی گراییِ دولتی و با هدف انطباق بیشتر با استاندارد سیاسی جهانی ]و نتیجتاً وصول به عضویتی موجه در صحنه رقابتی امپریالیسم جهانی[ و با رویکردی فاشیستی بر گروه های قومیِ ذیل یک حاکمیت اعمال میشود، خود منجر به پدیدار شدن سویه های فاشیستی و نژادپرستانه در گروههای مخالف میگردد. زبانِ ملی گرایی دولتی سیاستی است که به تبع آن زبان (و هویتی) به عنوان زبان رسمی یک مختصات جغرافیایی قرارداد میشود و این تنها آغاز کار است. «این زبان که منافع دولتهای قدرتمند و بزرگ را مدنظر قرار میدهد، زبانی است که به تاریخ ملی و جهانی تعلق دارد و باید آن را مدحی در ستایش از آخرین فاتحان دنیا دانست، چراکه در پشت این زبان ساده و سربسته، زبانی که به ازخودبیگانگی هاْ ظاهری قابل پذیرش میدهد، یک ایدئولوژی غالب نهفته است که هدف اصلی آن ارزش دادن به دولتهای ملی در برابر هر گروه یا جنبش مخالفی است».5
بررسی ردپایِ این ادعا در دنیای امروز دشوار نیست. در ایران، شکافی محسوس بین هویتهای ایرانی_اسلامی، پان ایرانیست ها، پانترک ها و پان کردها رؤیت میشود. فشار اقتصادی که کردها و اعراب جنوب ایران را از پای درآورده است در سیستان و بلوچستان و در حاشیه کلان شهرهایی چون تهران و تبریز نیز دیده میشود، اما آن چیزی که در میان هواداران باشگاه فوتبال تراکتورسازی تبریز شعار «مرگ بر فارس» و در دی 96 شعار «رضاشاه روحت شاد» را حاصل میشودْ نه تنها فقر، بلکه تابع پنهان سازوکارِ شهر و کشور نئولیبرال، و متبوع آنْ توزیع نامتوازن ثروت و تبعیض قومیتیِ منتج از آن است. شهر و کشوری که با محور سرمایه و برای تولیدْ فُرم میگیرد، غایت خود را نه در خدمات عمومی و رفاه برای شهروندان، بلکه در افزایش سود و فراهم آوردن امکان های انباشت برای طبقات فرادست تعریف میکند.6 همین امر تمرکز امکانات در کلانشهرهای را رقم میزند و دو تجربه زیستی کاملا متمایز شهری_روستایی را پدید می آورد که به زعم مارکوزه در طول همان طبیعت گرایی خردستیزانه فاشیستی نوعی قدسی سازی حول دهقانیت شکل میگیرد و کلانشهرستیزی فزونی می یابد.
از سوی دیگر، پروپاگاندای سهمگینِ دستگاه های تبلیغاتی در داخل و خارج از کشور، هر یک بر هویتی اجتماعی چنگ زده و تلاش دارند تا آن را محوری برای تبلور و همزمان انحطاطِ اراده تغییر و بهبود قرار دهند. از صدا و سیمای ملی که هویت ایرانی_اسلامی را اولویت قرار میدهد تا رسانه های خارج از کشور همچون «منوتو» که تاریخ اساطیری تمدن 2500 ساله را مفهوم پردازی میکند، هر دو در یک همدستی پنهان بر متلاشی ساختن توده ی مردمی به گروههای اجتماعی متنازع ممارست می ورزند. در اینجا رجوع به نقل قولی از ماکس هورکهایمر که در آغاز متن آورده شده است به مداقه بیشتر کمک میکند. نمیتوان فاشیسم را نقد و یا حتی فهم کرد بی آنکه نقش کاپیتالیسم و نفع آن را در تولد فاشیسم به روشنی تبیین کرد. علاوه بر همه ی این ها، این باور که تحقق یک نظام فاشیستی و کاپیتالیستی به صورت همزمان متناقض است نیز صحیح نیست. ظهور پدیده ی ترامپ با بدنه ی کارگری گسترده و با گرایشات و مواضع فاشیستی عریان در آمریکا سندی بر رد این مدعاست.
اما نمی توان به نفع کاپیتالیسم در ظهور فاشیسم اشاره کرد و به سبب پرهیز از اطناب کلام به تبیین آن نپرداخت.
تنها راه رهایی توده تحت استثمار در اتحاد و تحقق توأمان حقوق از دست رفته آنان آن هم در شرایطی است که همگان منتفع شوند. گروه های اجتماعی رادیکالیزهشده ی منفک از یکدیگر، آن هم در حالی که دائماً در نزاع اند، بستری مناسب را برای استثمار خود فراهم می آورند. از این رو، می توان این انشقاق توده به گروه های کوچکتر و تاکید هر یک بر تحقق صرفا حقوق خود را به نوعی، تصعید فردگرایی از سطح افراد به سطح گروه های اجتماعی دانست که پدیدهای بسیار مخرِّب و در راستای منافع کاپیتالیسم تلقی میشود. چراکه در این حالت، توده ستمدیده به جای همرأیی با گروه افقی اقتصادی خود و پیگیری منافع طبقاتی، در گروهی عمودی ادغام میشود که در طول مبارزه برای آن، منافع فرادستان آن گروه اجتماعی تأمین شده و منافع فرودستان گروه بیش از پیش به یغما می رود.
1 . Self-governance
2 . نبرد در برابر لیبرالیسم در برداشت توتالیتر از حکومت، هربرت مارکوزه، مهدی تدینی
3 . همان
4 . ارنست کریک، فیلسوف و نظریهپرداز حزب نازی
5 . قومشناسی سیاسی، رولان برتون، ناصر فکوهی
6 . زندگی روزمرهی فرودستان شهری، علیرضا صادقی