کلاریویت آنالیتیکس (تامسونرویترز سابق که در ایران همچنان با نام ISI شناخته میشود) در صفحۀ Help از بخش JCR (گزارشهای استنادی مجلات) تصریح میکند که:
Citation data are not meant to replace informed peer review
انواع شاخصها و تحلیلهای استنادی، صرفاً در حکم ابزاری هستند که میتوانند در اختیار «صاحب نظران» قرار بگیرند تا صاحب نظران در ارزیابی آثار پژوهشی، در صورت نیاز از آنها کمک بگیرند، نه اینکه به «الگوریتمهای قطعیایی تبدیل شوند که مقولههایی مانند «کیفیت اثر پژوهشی»، «ارزش اثر پژوهشی»، «کارآمدی اثر پژوهشی»، «اعتبار و مرتبۀ علمی عضو هیات علمی» و امثال آن را به کمیّتهایی بی روح و عددی تبدیل کنند. به عبارت دیگر، نهایتاً این صاحبنظران و بزرگان هر رشته هستند که حتّیالمقدور باید در خصوص «ارزش آثار علمی» و «مرتبۀ علمی همکاران جوانشان» اجتهاد کنند.
بر همین اساس، برخی کشورها نظامهای ارزیابی پژوهش خود را به جای تکیه بر «شاخصها و تحلیلهای کمّی»، بر «ارزیابی همکاران صاحبنظر» یا همان Peer Review مبتنی کردهاند. به عنوان مثال، نظام ارزیابی پژوهش انگلستان (REF: research excellence framework) با صرف هزینههای بسیار کلانی، هر ساله کیفیت و اثربخشی فعالیّتهای پژوهشی دانشگاهها و مراکز پژوهشی مختلف داخلی را ارزیابی میکند که محوریّت این نظام سنجش پژوهش همان «ارزیابی همکار» است. استرالیا نیز نظام ارزیابی نسبتاً مشابهی دارد.
تا جایی که من مطالعه کردهام، در اکثر کشورهای توسعهیافته، در سطح دانشگاهها نیز تصمیمگیریهای مربوط به «ارتقاء مرتبۀ اعضای هیأت علمی» و امثال آن بیشتر جنبۀ اجتهادی دارد تا تکیه بر کمیّتهای صرف.
شاهد این ادّعا پروفسورهایی هستند که بروندادهای پژوهشی بسیار اندکی دارند. یا کسانی که مثلا صرفا با داشتن 11 مقاله، برندۀ جایزه نوبل شدهاند. یا کسانی که علّت اعطای جایزۀ نوبل به آنها «فعّالیتهای موثّرشان در زمینۀ ترویج علم» معرّفی شده است، یعنی کارهایی مانند نگارش مطلب در روزنامهها جهت انتقال مفاهیم علمی به مردم با زبان ساده.
البته مطالب بالا را نباید با عینک «صفر و یکی» (هیچ و همه ای، سیاه و سفیدی) دید. به ویژه در جوامعی مثل ما، نیاز است از شاخصهای کمّی و استنادی نیز کمک گرفته شود، امّا به قول حضرت حافظ (علیه الرّحمه)، باید متوجه بود که: «این، همه نیست».
چنانچه این مطلب را مفید می دانید، لطفا بازنشر دهید.