ЎЗБEКИСТОНДА АСТРОНОМИЯ: РEНEССАНСДАН РEНEССАНСГАЧА

Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг: «Халқимизнинг улуғвор қудрати жўш урган ҳозирги замонда Ўзбекистонда янги бир уйғониш – Учинчи Ренессанс даврига пойдевор яратилмоқда, десак, айни ҳақиқат бўлади», деган сўзлари барчамизни бу ҳаракатга астойдил ёндошишга даъват этади.

Эътиборингизга ҳавола этилаётган мақолада буюк уйғонишлар даври  Ренессансларнинг рўй беришида маърифатли ҳукмдор-метсенатларнинг қадимда ва бугунги кундаги ролига астрономия фани мисолида тўхталиб ўтмоқчимиз.
Астрономия бошқа илм-фан соҳалари каби ўзининг тараққиётида гуркираб ривожланиш ҳамда турғунлик даврлари­ни бошидан кечирган. Само сирларини ўрганишга қаратилган фаннинг навбатдаги юксалиш даври милодий ИХ асрда Бағдодда бошланган. Машҳур «Минг бир кеча» эртакларининг қаҳрамони Ҳорун ар-Рашид ўғли Абдуллоҳни Хуросонга ҳоким этиб тайинлайди. Табиатан илм-фан метсенати (ҳомийси) бўлган Абдуллоҳ вилоятнинг пойтахти Марв шаҳрида замонасининг истеъдодли олимларини тўплаб, илмий марказ ташкил этган. Булар орасида Муҳаммад Хоразмий ва Аҳмад Фарғонийлар ҳам бўлган.
У 809 йили Бағдодга қайтиб, тахтга халифа ал-Маъмун номи билан ўтиради. Ал-Маъмун Байт ул-Ҳикма («Донишмандлар уйи»)ни тузиб илм-фанни, айниқса, астро­номияни ривожлантиришга улкан ҳисса қўшган. Байт ул-Ҳикманинг донғини дунёга ёйишда энг салмоқ­ли ролни айнан бизнинг ватандошларимиз Хоразмий ва Фарғонийлар ўйнаган. 
Лекин биз буюк бобокалонларимиз­нинг ижоди ҳақида гапирганимизда, илмий меросини ўрганишга қаратилган анжуманлар ўтказганимизда негадир ижодий ишларини амалга оширишда улар­га шароит яратиб берган, замона­нинг долзарб масалаларини ечишни вазифа қилиб қўйган ва бу жараённи молиявий таъминлаган метсенат-ҳукм­дорларни умуман эсга олмаймиз. Масалан, 827 йили Санжар чўлида Ер меридианининг бир градусини ўлчаш орқали сайёрамизнинг ўлчамларини аниқлаш масаласи астрономлар олдига шахсан халифа ал Маъмун томонидан қўйилган. Чунки карвон ва денгиз йўлларидан юриб мамлакат иқтисодиётида ўта муҳим бўлган савдо-сотиқ ишларини йўлга қўйиш учун Ернинг ўлчамларини, турли ўлкалар ва шаҳарлар орасидаги масофаларни аниқ билиш тақозо этиларди.
Унинг буйруғи билан Бағдодда Шамоссия, Дамашқ яқинида эса Касиюн астрономия расад­хоналари барпо этилган. Беихтиёр Президентимиз кўрсатмаси билан Зоминдаги Суфа ясситоғида барпо этилаётган Радиообсерватория ва Майданак тоғидаги оптик обсерватория хаёлимизга келади.
Тарихий манбаларда муҳим ама­лий аҳамият касб этган ўлчашларда халифа ал-Маъмун ҳам иштирок этиб, бугунги кун тили билан айтганда натижаларни давлат протоколларига киритиб, муҳрлатган. Балки шунинг учун ҳам энг муҳим илмий натижалар қандайдир дафтарларга ёзилиб йўқолиб кетмасдан кейинги авлодларга етиб келгандир. 
Ҳозирда биронта илмий натижа ўзи­нинг аниқлик даражаси устуворлигини бир неча йил давомида сақлаб қолса катта ютуқ ҳисоб­ланади. Ўша, 827 йили Санжар чўлида Аҳмад Фарғоний иштирокидаги Ер меридиани ўлчови аниқлигидан саккиз аср давомида биронбир киши ўта олмаган. Бу давр бекорга Биринчи Ренессанс даври деб аталмаган ахир.
Биринчи Ренессанснинг иккин­чи босқичи икки аср ўтиб асо­сан Хоразмда фаолият кўрсатган Маъмун академияси билан боғлиқ. 2023 йили Абу Райҳон Берунийнинг 1050 йиллиги ЮНEСКО шафелигида кенг нишонланди. Шу муносабат билан ташкил этилган анжуманларда ҳам Берунийнинг ҳомийлари, унга шароит яратиб берган ҳукмдорлар умуман тилга олинмади. Ваҳоланки, Беруний ўз ҳаётида (айрим нохуш даврларни ҳисобга олмаганда) доим ҳукмдорлар паноҳида ижод қилган. У 1004-1017 йилларда илмий фаолият олиб борган даргоҳ бекорга Хоразм Маъмун академияси де­йилмаган.
Абу Райҳон Беруний ижоди­нинг энг самарали йиллари Маҳмуд Ғазнавий ва унинг ворислари даврига тўғри келади. Олимнинг таъкидлашича, у айниқса, Маҳмуднинг ўғли Маъсуддан алоҳида иззат-ҳурмат кўрган. Беруний ўзининг астроно­мияга бағишланган шоҳ асарини унга бағишлаб «Қонуни Маъсудий» деб номлаган ва шу билан ҳукмдорнинг номини абадийлаштирган. Ҳиндистоннинг машҳур давлат арбоби Жаваҳарлаъл Неру Берунийнинг «Ҳиндистон» асари унинг ватанига бағишланган энг буюк тадқиқот эканлигини қайд этиб ўтган. Агарда Маҳмуд Ғазнавий Берунийни Ҳин­дистон юришига олиб бормагани­да ва унга бир неча йил давомида хотиржам ишлашга шароит яратиб бермаганида «Ҳиндистон» асари қан­дай ёзиларди?
Неру яна бир буюк бобокалонимиз Мирзо Бобур ва ­унинг набираси Акбаршоҳнинг мам­лакат ривожидаги хизматлари­ни алоҳида таъкидлаб ўтган. Яна шуни қўшимча қи­лиш мумкинки, бобурий султон Муҳаммадшоҳ топшириғи асо­сида ғазна маблағлари ҳисобидан Мирзо Улуғбекнинг Самарқанддаги расадхонаси тузилиши андозасида Деҳли, Банорас ва Удайпур шаҳарларида обсерваториялар барпо этилган. Бу тадқиқот марказларида олиб борилган кузатишлар асосида тузилган зижлар ҳинд халқига асрлар давомида хизмат қилиб келган. Зиж, аслида, бир тақвимдан бошқасига тарихий саналарни ўтказиш, масжидлар қурилганда қибла томонини белгилаш, аҳоли пунктларининг географик координатларини аниқлаш, Қуёш ва Ой тутилиш вақтларини башорат қилиш ва яна кўплаб амалий масалаларни ечишдаги маълумотнома бўлган. 
Иккинчи Ренессанснинг бешиги бўлган юртимиздаги буюк уйғониш даври Темурийлар ҳукмронлик қилган йилларга тўғри келади. Муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг таъбири билан айтганда: «Бу – жаҳон илм-фанида ўз исботини топган ва тан олинган тарихий ҳақиқатдир!» 
Мирзо Улуғбек илмий мактабининг фаолияти Самарқандни жаҳон астрономия марказига айлантирди. Унинг обсерваториясида оригинал кузатишлар натижасида тузилган юлдузлар жадвали юнон астрономи Гиппарх томонидан милоддан аввалги ИИ асрда тузилган каталогдан, яъни ўн олти асрдан (!) кейин биринчи аниқ каталог эди.
Энди Мирзо Улуғбек эришган юксак илмий ютуқларда унинг буюк бобоси Амир Темурнинг ролига тўхта­либ ўтмоқчимиз. Адолат юзасидан шуни айтиб ўтишимиз керак­ки, Амир Темурнинг ҳарбий саркарда ва давлат арбоблигидан ташқари, унинг илм-фан, архитектура, амалий санъат ва яна бир қатор гуманитар соҳалар­нинг ривожидаги роли тарихий асарларда кенг ёритилган. У жаҳоннинг энг малакали олиму фузалолари, санъаткорлари, меъмор, заргару кулолларини, умуман олганда, турли соҳаларнинг энг етук мутахассисларини йиғиб, юксак илмий-ижодий муҳитга асос солганига эътиборингизни жалб этмоқ­чимиз. Мирзо Улуғбек шу муҳитда яшаб, ўзи ҳам Соҳибқирон ғазнасида тўпланган бойликлар ҳисо­бидан мадрасалар, астроно­мия обсерваторияси қурган ва яна кўп­лаб бошқа ободонлаштириш иш­ларини амалга оширган. 
Кўпчиликнинг эътиборидан таш­қарида қолган тағин бир гап бор. Мирзо Улуғбек тузган 1018 юлдузнинг жадвали ХВИИ асрнинг ўрталарида илк бор Европада эълон қилинганида уни ҳали ҳеч ким танимас, Амир Темур эса кўҳна қитъа­ни Боязид Йилдиримдан халос қилган саркарда сифатида машҳур эди. Шунда ноширлар бу ҳолатдан фойдаланиб, Мирзо Улуғбекнинг асарини «Буюк Тамерланнинг набираси Улуғбекнинг астрономик жадваллари» сарлавҳаси билан чоп этишган. Тарихда кўплаб шахсларнинг номлари ҳақоратомуз лақаб­лардан келиб чиққан бўлсада, кейинчалик асл маъносини йўқотиб тарихий шахс­нинг исмига айланган. Худди шундай ҳолат Амир Темурнинг «Темур ланг» («Оқсоқ Темур») лақабидан келиб чиқиб, кейинчалик бу лақабнинг маъноси унутилиб, Европада «Тамерлан»га айланган. Бунинг исботи сифатида унинг исмига «Буюк» эпитети қўшилганини айтиб ўтишимиз мумкин. «Тамерлан» бугунда Амир Темурнинг дунёда қабул қилинган исми. Биз буюк бобокалонимизни Амир Темур деб атайверамиз, лекин бошқа халқлар уни Тамерлан деб аташса, буни ҳақорат деб қабул қилмаслигимиз керак.
Мирзо Улуғбек жадвалининг Окс­фордда 1665 йилда Томас Хайд томонидан чоп этилган нашрининг муқоваси. Муқовада: «Қўзғалмас юлдузларнинг Буюк Тамерланнинг набираси Улуғбек кузатишлари асоси­да тузилган жадвали» дейилган.
Мирзо Улуғбек Амир Темурнинг энг севимли набираси бўлган. Ўз навбатида Улуғбекнинг ҳам буюк бобосига меҳри жуда кучли бўлган. У отаси Шоҳрух Мирзо вафотидан кейин атиги икки йил давомидагина ўз номидан тангалар зарб этган. Шунинг учун Мирзо Улуғбек зарб этган тангалар нумизматикада ўта ноёб топилма ҳисобланади. Ўзбекистон тарихи музейи архи­вида Мирзо Улуғбек зарб этган бир жуфт кумуш танга сақланади. Тангаларда қуйидаги ёзув битилган: «Темур кўрагон ҳимматидан Улуғбек кўрагон сўзим». Ундан бошқа биронта ҳам темурий ҳукм­дор зарб этган тангаларида Амир Темурнинг номини келтирмаган. Эътибор беринг, бу оригинал ёзувда «амир» ва «мирзо» қўшимчаси йўқ. Бу далилдан улуғ адиб Мақсуд Шайхзода моҳирона фойдаланган. «Мирзо Улуғбек» драмаси ва «Улуғбек юлдузи» кинофильмида Шукур Бурхоновнинг жарангдор овози билан бу хитобни кўп эшитганмиз. 
Учинчи Ренессанс пойдеворини яратиш борасида Президентимиз мамлакатимизда тизимли равишда қа­тор ислоҳотларни амалга ошириб кел­моқда. Сўнгги етти-саккиз йил давомида илм аҳлининг ҳаётида кес­кин ўзгаришлар рўй берди. Энг аввало, олимларнинг иш ҳақи тўрт баробар оширилди. Натижада жамиятда илм аҳлининг мавқеи кўтарилди, иқтидорли ёшлар илм-фан соҳасига қай­та бошлашди. Уларнинг жаҳон етакчи марказларида қисқа ва узоқ муддатли малака ошириш ҳаражатлари давлат ҳисобидан қоплаб берилмоқ­да. Илмий лабораториялар зарурий асбоб-ускуналар билан жиҳозланиб, олимларнинг яшаш шароитларига ҳам катта эътибор берила бошланди. Биргина Фанлар академия­си тизимида ёш тадқиқотчиларга имтиёзли шартлар асоси­да 150 га яқин хонадонлар ажратилди. Оилали докторантларга Президент совғаси сифатида 25 та хонадон бепул берилди.
Амалга оширилган чора-­тадбирлар натижасида фанимиз­нинг салоҳияти сезиларли даражада ошди ва олиб борилаётган илмий тадқиқотлар янги сифат даражасига кўтарилди.
Таълим тизимида ҳам мактабдан бошлаб олий ўқув юртларигача самарали ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Хусусан, Президент мактабларида таҳсил олган ўқувчилар келгусида мамлакатимизнинг турли соҳаларида етук мутахассис бўлиб шаклла­нишига катта умид билан қаралмоқда. Биз астрономлар Президент мактабларининг биринчиси Мирзо Улуғбек номидаги ихтисослаштирилган мактаб бўлганини алоҳида мамнуният билан қабул қиламиз. Куни кеча мактаб таълимини ривожлантириш ва сифатини оширишга оид режалар тақдимоти билан танишиш пайтида Президентимиз айнан шу мактабда Мюнхен техника университети билан ҳамкорликда, тажриба тариқасида, муҳандислик дастурларини жорий қилиш таклифини маъқуллади. Ўқувчилар учун амалий машғулотлар ўтказиш мақсадида «Астрономия ва аэронавтика» боғини барпо этиш ҳам режалаштирилган. Умид қиламизки, бу масалани ҳал қилишда Мюнхен техника университети мутахассисларининг кўмаги айни муддао бўлади. Бу чоралар мамлакатимиз Раҳбарининг Мирзо Улуғбекка ва астрономия йўналишига бўлган алоҳида эътиборидан далолат беради.
Яна бир қувончли ҳолат узоқ йиллардан бери қурилиши тўхтаб қолган Зомин Суфа ясситоғидаги бош антеннанинг диаметри 70 метрли радиотелес­копни барпо этиш ишлари­нинг жадаллашганидир. Ҳозирда Россия Фанлар академия­си билан биргаликда мамлакатлар раҳбарлари­нинг бу борадаги келишувларини амалга ошириш устида ишлар олиб борилмоқда. Бундан ташқари, ўзи­нинг астроиқлими (осмон жисмларини кузатиш шароитлари) бў­йича жаҳонда етакчилардан бири ҳисобланган Майданак астрономия обсерваториясининг ҳам инфратузилмасини туризмни ривожлантириш орқали жаҳон талаблари даражасига олиб чиқиш йўлидаги ури­ниш­лар диққатга сазовор. Лекин бу ишларни пухта ўйлаб амалга ошириш зарур. Акс ҳолда туристик зона­лар барпо этамиз, деб Майданак тоғининг ноёб астроиқлимига пу­тур етказиб, жаҳон илмий марказ­ла­ри­нинг Майданак обсерваториясига бўлган қизиқишини пучга чиқариб қўйишимиз мумкин. 
Майданак астрономия расад­хо­наси ўзининг астроиқлими (осмон жисмларини сифатли кузатиш) бўйича жаҳоннинг энг нуфузли обсерваториялари билан рақобатлаша олади. Шунинг учун бу обсерватория бизнинг миллий бойлигимиз деб қара­­ли­ши керак. 
Мақоламиз якунида яна бир муҳим гапни айтиб ўтмоқчи­миз. Бугун табиий фанлар соҳа­сида оламшумул натижаларни қўл­га кири­тиш учун ноёб асбоб-ускуналар­га эга бўлишимиз зарур. Бу борада ҳам Раҳбаримиз томонидан олимларимизга имкониятлар ярати­либ берил­моқда. Лекин энг замона­вий асбоб-ускуналар катта маб­лағ талаб этади. Астрономия фани ҳам бундан мустасно эмас. Замонавий телес­коплар ва ускуна­лар юзлаб миллион АҚШ доллари туради. Бошқа фанлардан фарқли ўлароқ, астроно­мия соҳасининг муҳим томони шундаки, ҳар қандай ноёб ускуна ясалганидан ке­йин уни ўрнатишга мақбул жой топиш керак бўлади. Бу жиҳатдан Ўзбекистонда Аллоҳ таоло бизга инъом этган Суфа ва Майданак каби юксак астроиқлимга эга мас­канлар бор. Шунинг учун бизнинг ўлкамизга жаҳоннинг нуфузли марказ­лари ўз телескопларини ўрнатишдан манфаатдор. Бундай имкониятдан биз оқилона фойдаланиб қолишимиз ке­рак. Шунда Учинчи Ренессансга ва буюк бобокалон­ларимизнинг меро­­сига муносиб оламшумул илмий нати­жаларга эри­ши­шимиз мумкин.

Шуҳрат ЭГАМБEРДИЕВ, ЎзР ФА Астрономия институти директори,

Ўзбекистон Республикаси Фан арбоби, академик

«Жадид» газетаси 2024 йил 12 апрель 16-сон