زلزله چه‌قدر قدرت دارد؟

دکتر مهدی زارع دانشمند زلزله‌شناس مشهور و محبوبی است؛ تعامل ایشان با روزنامه‌نگاران و مروجان علم مثال‌زدنی است و فعالیت‌های گسترده‌شان در عرصه ترویج علم، هم برای اهل ترویج آموزنده است و هم اصحاب دانشگاه. زمستان ۹۲، با دکتر مهدی زارع مصاحبه مفصلی داشتم که ۱۳ اردی‌بهشت ۹۳ در دانستنیها انتشار یافت. بخشی از متن آن را که به زلزله احتمالی در تهران مرتبط است، می‌توانید این‌جا بخوانید. بخشی دیگر از مصاحبه را که درباره بزرگای زلزله‌ها بود، علی سیف‌اللهی و سلمان رئیس‌عبداللهی به داده‌نما تبدیل کردند:

به جز این‌ها، چند پرسش و پاسخ دیگر نیز طی مصاحبه مطرح شد که همگی در پرونده دانستنیها منتشر شدند، ولی پیش از این، متن آن‌ها در تارنمای دانستنیها منتشر نشده بود. این پرسش‌ها و پاسخ‌ها را می‌توانید در این‌جا بخوانید:

آیا الگوی خاصی برای زمان زلزله طی شبانه‌روز وجود دارد؟

تاکنون چنین الگویی مشاهده نشده است، مثلا نمی‌توان گفت زلزله‌ای به بزرگای پنج یا هفت در شب محتمل‌تر است، اما ترس از زلزله در شب بیشتر است. حتی اگر در شرایطی مثل امروز (برف سنگین روز مصاحبه) هم حاکم باشد، وقوع زلزله می‌تواند فاجعه روی فاجعه باشد، و متأسفانه در کشور ما امکانات کافی برای مقابله با چنین شرایطی وجود ندارد. 

 عمق کانون زلزله چه‌قدر می‌تواند باشد؟

عمق بیشترزلزله‌ها در ایران متاسفانه در اکثر موارد زیاد نیست وبیشتر زلزله‌های مهم و مخرب ایران در عمق‌هایی بین هشت تا ۲۰ کیلومتر رخ داده‌اند، ولی بیشترین عمق زلزله‌های ایران را می‌توان در جنوب شرق، در مکران دید که یک ورقه اقیانوسی عربی به زیر ورقه قاره‌ای اوراسیا فرو می‌رود. در این ناحیه حتی می‌توان زلزله‌هایی به عمق بیش از ۳۰ کیلومتر مشاهده کرد که کم‌خطرتر از زلزله‌های با عمق کمتر هستند. مثال مهم آن هم زلزله سراوان در ۲۷ فروردین ۱۳۹۲ با بزرگای ۷/۸ است که در عمق ۶۳ کیلومتری زمین رخ داد، چرا که این زلزله به پهنه فرورانش مکران مربوط بود. البته بیشتر زلزله‌های ایران عمق‌های حداکثر تا ۲۰-۲۵ کیلومتری دارند.

 وقتی زلزله‌های بزرگ در عمق زیاد اتفاق می‌افتد، انرژی رسیده از آنها به سطح زمین خیلی کم‌تر می‌شود. آیا می‌توان گفت عمق زلزله، دقیقا چه میزان از انرژی آزادشده را طی زلزله می‌کاهد؟

این سؤال درستی است، ولی جواب دقیقی برای آن وجود ندارد، هرچند می‌توانیم با محدودکردن موارد، پاسخی تقریبی به آن بدهیم. مثلا زلزله منـــــجیل در عمق ۱۸-۱۹ کیلومـــتر و بزرگای ۷/۳ رخ داد. وقتی انرژی این زلزله به سطح زمین رسید، شتاب نیم G (نصف شتاب جاذبه زمین) ثبت شد. اما زلزله بم در عمق ۸/۵ کیلومتر با بزرگای ۶/۵ رخ داد و در سطح زمین شتاب یک G ایجاد کرد و حتی مقداری از یک G هم بیشتر شد. بـــعضی مردم در زلزله بم به خاطر این شتاب به هوا پرتاب می‌شدند.

 شتاب یک G خیلی فاجعه‌بار است، نه؟

بله، یکی از شاهدان عینی که همه خانواده‌اش را در این زلزله از دست داده بود، در سالگرد زلزله بم به ما می‌گفت شما که زلزله را مطالعه می‌کنید هرگز نمی‌توانید میزان وحشت این زلزله را درک کنید، به خاطر اینکه در همان دو ثانیه اول حرکت رفت و برگشت (موج افقی)، خانه با شتابی معادل شتاب جاذبه زمین حدود نیم تا یک متر جابه‌جا شد و از شدت ضربه، پیش از اینکه دوباره به جای اول برگردد، همه دیوارها به صورت آوار خرد و متلاشی شد و همه‌چیز پایین آمد. البته مقدار جابه‌جایی افقی ۵۰ سانتی‌متر تنها در دستگاه شتاب‌نگار در محل فرمانداری بم ثبت شده‌است و ممکن است مردم مقادیر دیگری از جابه‌جایی افقی را تجربه‌کرده‌باشند. در برخی زلزله‌ها شتاب ۲ یا ۳ G هم مشاهده شده است. در زلزله بم به دلیل نزدیک‌بودن کانون زلزله به شهر، مؤلفه عمودی این شتاب بزرگ‌تر بود. چنین شتابی می‌تواند به راحتی آدم را به هوا پرتاب کند. مثلا در زلزله منجیل افرادی بوده‌اند که توانستند در لرزش‌های اولیه حاصل از ثانیه‌های اولیه رسیدن موج در روستای پاکده، خود را از اتاق به در خانه برسانند ولی با لرزه دریافتی بعدی، از آنجا به درون باغ منزل پرتاب شده‌اند.